پايدالان, قاجەتىڭە جاراسا, الاش!

سۋعا كەتكەن بىرەۋ تال قارماپ, ءولدىم-تالدىم دەگەندە ءبىر ارالدان جاعاعا شىقسا, الدىنان: “بۇل جەر­دىڭ قوجايىنى مەن. وسىندا كەل­سەڭ الدىمەن مەنەن رۇقسات الۋىڭ كەرەك!” دەگەن جازۋ شىعىپتى. وڭ-سولىنا قاراسا ەشكىم جوق. ارالدى كەزەدى, وندا دا بىرەۋدى كەزىكتىرە المايدى. باسىنا ۇيشىك تۇرعىزىپ, تىرشىلىك ەتە باستايدى. “سەن قاي­دان كەلدىڭ؟” دەگەن ەشكىم جوق. ءبىر­اق, الگى ادام ءومىر بويى: “ارال­دىڭ يەسى قاشان كەلەر ەكەن؟” دەگەن ويدان ارىلا الماپتى... Cوندىقتان زاڭ ماسەلەسىندە ءاربىر ازامات ءوزىن الگى ارالعا شى­عىپ قالعان جانداي سەرگەك تە سە­زىم­تال ۇستاسا يگى ەدى دەگەن ويعا قا­لاسىڭ. ەۋروپادا بولعان ءبىر تا­نى­سىم وسى ويدى ءارى قاراي قوز­عاي­تىنداي مىناداي ءبىر ەستە قالار­لىق­تاي اڭگىمە ايتقان ەدى. فران­تسيانىڭ Marly Le ءRoى قالاسىنا ساپارلاي بارعاندا جولدىڭ قيى­لى­سىنداعى باعدارشامعا توقتايتىن جەرگە “سەندە ەرەكشە قۇقىق جوق” دەگەن جازۋ ءىلۋلى تۇرىپتى. جول­سە­رىك فرانتسۋزدىڭ ايتۋىنشا, بۇل بەل­گى كەز كەلگەن ادامنىڭ سانا­سىن­دا فرانتسۋز كونستيتۋتسياسىنىڭ تۇپكى ءمان-ماعىناسىن جاڭعىرتىپ, قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋدى تالاپ ەتەدى. ەشكىمنىڭ دە زاڭنان اتتاپ كەتۋىنە بولمايدى. سوندا عانا قو­عام ۇزاق ۋاقىت ورنىقتى داميدى. ءبىز دە قۇقىقتىق مەملەكەت قۇ­رۋ­دى الدىمىزعا ماقسات تۇتقان ەلمىز جانە بۇل باعىتتا جاسالىپ جاتقان شارۋالار دا بارشىلىق. ماسەلەن, بىزدەر تمد مەملە­كەت­تەرى اراسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ “سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى” ارنايى زاڭ قا­بىلدادىق. ەكونوميكالىق قىل­مىسقا جانە سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى مەن سى­باي­لاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى بويىنشا كوميسسيا جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار, ەلى­مىزدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مەملەكەتتىك باعدارلاما ءجۇ­زە­گە اسۋدا. استانا قالاسىندا سى­بايلاس جەمقورلىققا قارسى فو­رۋمنىڭ, سونداي-اق بۇل تاقىرىپ بويىنشا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيانىڭ وتكەنى بەلگىلى. سىبايلاس جەمقورلىققا بايلا­نىس­تى جۇمىستان بوساتىلعان ادام­دارعا ءومىر بويى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردا قىزمەت ىستەۋىنە قاتاڭ تىيىم سالىنعان. ەلدىڭ جاڭا ءبىر ەسەيۋ جولىن بەل­گىلەگەن “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاق­ستان­نىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى ەلباسىنىڭ بيىلعى حالىققا جول­داۋىندا دا ۇيىمداسقان قىلمىستى جانە وزگە قىلمىستاردى اۋىزدىق­تايتىن, دەموكراتيالىق مەملە­كەت­تەگى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ جو­عارى حالىقارالىق ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەتىن جاڭا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن قۇرۋدى كوزدەيتىن رەفور­ما­لاردى جۇرگىزۋ مىندەتتەرى اي­قىن­دالعان. سايىپ كەلگەندە, قو­عامداعى كەز كەلگەن زاڭ بۇزۋشى­لىققا قارسى تۇرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باسىمدىعىنا يە بولىپ وتىر. دەيتۇرعانمەن, كۇندەلىكتى ءومى­رىمىزدە زاڭعا قايشى كەلەتىن ارە­كەت­تەردىڭ بوي الىپ وتىرعانى جا­سىرىن ەمەس. ول تۋرالى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ايتىپ تا, جا­زىپ تا, كورسەتىپ تە ءجۇر. وزگەنى ايتپاعاندا, سوڭعى كەزدە كوپتەگەن جوعارى لاۋازىمدى ادامداردىڭ قىلمىسقا بوي بەرىپ, ءىستى بولىپ جاتقانى كوپ ءجايدى اڭعارتاتىنى انىق. الاياقتىقپەن اينالىسىپ تالاي ادامنىڭ وبالىنا قالعاندار, اتقا مىنگەنىنە جەلىگىپ, زاڭدى بەلىنەن باسىپ, جەلدەن وزباق بو­لىپ جۇرگەندەر, تامىر-تانىس­تىق­پەن مايلى جىلىككە يە بولىپ, ءوز كۇي-جايلارىن كۇيتتەۋمەن اينا­لى­ساتىندار, ءىستى ناقتى شەشۋدىڭ ورنىنا سوزبۇيداعا سالىپ, جۇرتتى اۋرە-سارساڭعا تۇسىرەتىندەر قاتارى سيرەمەي تۇر. ارينە, بۇل تۇستا كوپ ماسەلە ءاربىر ادامنىڭ جەكە سانا-سەزىمىنىڭ, ىشكى جان-دۇنيەسىنىڭ, ار-ۇياتىنىڭ تازالىعىنا بايلانىستى ەكەندىگى قۇپيا ەمەس. ۇيات ىزگىلىكتىڭ ۇياسى, ال ىزگىلىككە ۇمتىلۋ, جاۋىز­دىقتان بەزىنۋ ادامنىڭ جاراتىلىس پايىمىندا بار قۇندىلىق دەسەك, ماسەلەنىڭ ءمانىسى تاربيەگە كەلىپ تىرەلەرى انىق. تاربيەنىڭ قۋاتى تۋ­رالى كەزىندە جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ “تاربيە” دەگەن ەڭبەگىندە وتە جاق­سى ايتادى: “رۋم حالقىن اتاقتى, كۇش­تى قىلعان كىم؟ تاربيە. ەسكەن­دىردى دانىشپان حاكىم قىلعان كىم؟ اريستوتەلدىڭ تاربيەسى. نەروندى زالىم قىلعان كىم؟ فيلوسوف سە­نە­كانىڭ قاتە تاربيەسى. نەمىس جۇر­تىنىڭ ۇلتشىلدىق, بىرلىكشىلدىگى نەدەن؟ تاربيەنىڭ قۋاتى. ادامدى بۇ­­زاتىن دا, تۇزەيتىن دە تاربيە”. ەن­دەشە, تاربيەگە وتباسى, وشاق قاسى­نان باستاپ قوعام دامۋىنىڭ بارلىق ساتىلارىندا ءار ادام تە­رەڭ ءارى تۇبەگەيلى ءمان بەرۋى كەرەك. سونداي-اق, قوعامدا كەز كەلگەن كەلەڭسىز كو­رىنىستەرگە توزبەۋشىلىك احۋالىن قا­لىپتاستىراتىن تەتىكتەر ويلاستى­رىل­سا قۇبا-قۇپ بولار ەدى. ايتالىق, كورنەكى قۇرالدار ار­قى­لى زاڭ بۇزۋ­شىلىققا جول بەر­گەن­دەر تۋرالى, زاڭدى ەلەمەۋشىلىكتىڭ ءتۇبى نەگە اكە­لىپ سوعاتىنى ءجايلى اشىپ كورسە­تە­تىن ناقتى مالىمەتتەر بەرىلىپ وتىرسا... ياعني, ءبارىمىز جۇمىلا كىرىسسەك, ەڭسەرىلمەيتىن نارسە جوق. سون­دىقتان, ءار ادام قوعام الدىنداعى ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق سەزىنگەنى ءجون. وكىنىشكە قاراي, ءالى دە بولسا, “ۇكىمەت ولتىرمەيدى” دە­گەن ماسىلدىق پيعىلدان تولىقتاي ارىلا الماي جۇرگەن ءجايىمىز بار. بۇل جونىندە وسىدان ەكى جىلداي بۇرىن “انا ءتىلى” گازەتىندە (12 شىلدە, 2007 جىل) سول كەزدەگى ەڭ­بەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ ءمينيسترى گۇلجان قاراعۇسوۆا مىنا مالىمەتتەردى كەلتىرگەن بولاتىن: ء“بىز ەلىمىزدە ون بەس جىل بويى جۇمىس ىستەمەگەن 180 مىڭ ادامنىڭ بار ەكەنىن انىقتادىق. بۇل – ستاتيستيكالىق مالىمەت ەمەس. مينيسترلىك ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك كارتاسىن جاسادى. بۇگىندە جۇمىس­سىزدار حالقىمىزدىڭ 8 پايىزىن قۇرايدى. بىراق, ءۇش جىلدان بەرى جىل سايىن 21 مىڭ ەڭبەك ورنى بوس قالادى. اقيقاتىن ايتساق, ەلى­مىزدە الەۋمەتتىك كومەكتەر ارقىلى عانا ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ توبى قالىپتاستى”. ال, الەۋمەتتىك كومەكتەر حالىقتى ەنجارلىققا تاربيەلەيتىنى, ادامنىڭ جۇمىس ىستەۋگە دەگەن ىنتاسىن وشىرەتىنى بەل­گىلى. ماسەلەن, اقش-تا ءبىر عاسىر بويى اتا-باباسىنان بەرى الەۋمەتتىك جاردەماقىلار ارقىلى كۇن كورىپ جۇرگەن 2 ميلليون ادام بار. كلينتون مەملەكەت باسىنا كەلە سالىسىمەن سول الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردى قىسقارتپاق بولعان. ونىسىنان تۇك تە شىققان جوق. ول كۇشتى قارسىلىققا تاپ بولدى. جانە دە مۇنى كەزدەيسوق دەپ ايتا المايسىڭ. ويتكەنى, تا­لاي­لاردىڭ كوكىرەگىنە سان جىلدار بۇرىن قادالعان شىرىك شەگەنى شىعارۋ استە وڭاي شارۋا ەمەس. ول ءۇشىن ار-وجدان تۇبەگەيلى تازارۋ قاجەت. جاراتىلىس ماقساتىنا قا­راي بەت بۇرماي, ادام ءوزىنىڭ بول­مىسىن ساقتاي المايتىنىن ءاربىر ازامات جەتە ءتۇسىنۋ كەرەك. ءيا, ءماندى دە ماعىنالى ءومىر ءسۇرۋ قاجىرلى ەڭبەكتى, سالاۋاتتى سانا مەن بارىنشا ەرىك-جىگەردى تا­لاپ ەتەتىنى راس. بىراق, ۇرپاعىنىڭ جارقىن بولاشاعىن ويلاعان, تۋعان ەلىنىڭ قۋاتتى دا تابىستى مەملە­كەت­كە اينالۋىنا مۇددەلى كەز كەل­گەن ادامعا بۇل تالاپ الىنبايتىن قامال, باعىنبايتىن اسۋ ەمەس. ءاسى­رەسە, ەلىمىزدىڭ الداعى ونجىلدىق­تاعى ەكونوميكالىق ورلەۋىن قام­تاماسىز ەتىپ, جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشۋ ماقساتى كۇن ءتارتىبىنىڭ باستى ماسەلەسى بولىپ وتىرعان ساتتە. ماسەلەن, 2010 جىلى “جول كارتاسى” شەڭبەرىندە جوسپار­لا­نا­تىن ءىس-شارالاردىڭ نەگىزگى ماق­سات­تارىنىڭ ءبىرى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ قول جەتكەن دەڭگەيىن ودان ءارى قولداۋ بولىپ وتىر. ول ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 100 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر تاراپىنان ينۆەستيتسيالىق باعىتتاردى قوسا قارجىلاندىرۋ 43,1 ميلليارد تەڭگە شەگىندە بولادى دەپ كۇتىلۋدە. “جول كارتاسىنىڭ” بارلىق باعىتتارى بويىنشا اعىمداعى جىلى 3000 جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزىندە شامامەن 130 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلاتىن بولادى. الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى مەن جاستار تاجىربيەسى باعدار­لا­ما­لارى شەڭبەرىندە 53 مىڭ ۋاقىتشا جۇمىس ورنىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسىناۋ ماقساتتارعا 6,3 ميل­ليارد تەڭگە باعىتتالماق. مەم­لەكەتتىك بيۋدجەتتەن ءبىر قىز­مەتكەرگە ايىنا بولىنەتىن اۋدار­ما­نىڭ كولەمى 20 000 تەڭگەگە دەيىن كوبەيتىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا, ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ايتىلعانداي, جەدەل يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا تاياۋداعى ءۇش جىلدا 200 000-نان استام جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. سونى­مەن قاتار, “باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا” اۆتوكولىك جولىن سالۋ بارىسىندا, ونىڭ قازاقستاندىق بولىگىندە 25 000-نان استام ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ جۇمىسقا تارتىلۋى كوزدەلۋدە. سونداي-اق, الداعى بەس جىلدا قۋاتتى گاز-حيميا كەشەنىن, مينەرالدىق تىڭايتقىشتار ءون­دىرە­تىن زاۋىتتاردى, بىرقاتار ءىرى ەلەكتر-ەنەرگەتيكالىق ستانسالاردى – بالقاش جەس-ءىن, مويناق گەس-ءىن, ەكىباستۇز 2-ءشى گرەس-ءىنىڭ جاڭا بلوگىن جانە كوپتەگەن باسقا كا­سىپورىندار پايدالانۋعا بەرىلەتى­نىن ەسكەرسەك, ادامي رەسۋرستاردىڭ وتە قاجەت ەكەنىن اڭعارامىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جۇمىس ىستەيمىن دەگەن ادامعا ءتيىستى جاعداي جاسالىپ جاتىر. ەندىگى جەردە ءاربىر ىسكەر قازاقستاندىق وسى ءمۇم­كىندىكتەردى ۇتىمدى پايدالانا وتى­رىپ, يننوۆاتسيالىق ەكونومي­كاداعى ءوز ورنىن تابۋعا ۇمتىلۋى قاجەت. “ەل دەگەندە ەزىلىپ, جۇرت دەگەندە جۇمىلىپ” بىرلەسە ەڭبەك ەتۋدىڭ اسا ءبىر قاجەتتىلىگىن ءمىر­جا­قىپ دۋلاتوۆتىڭ مىنا ولەڭ شۋ­ماقتارىمەن تۇيىندەگىم كەلىپ وتىر: مەن بىتكەن ويپاڭ جەرگە الاسا اعاش, ەمەسپىن جەمىسى كوپ تاماشا اعاش. جارتى جاڭقام قالعانشا مەن سەندىكپىن, پايدالان, قاجەتىڭە جاراسا, الاش! كەنجەبولات جولدىباي, ساياساتتانۋشى.