اتالمىش شاراعا ەلىمىزگە تانىمال قوعام قايراتكەرلەرى, وتاندىق وقىمىستى عالىمدار, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگان قىزمەتكەرلەرى مەن عىلىمي ساراپشىلار, ستۋدەنت جاستار, سونداي-اق ەلىمىزدە قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن شەتەلدىك توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى مىرزالار كەلىپ قاتىستى.
تۇساۋكەسەردىڭ بەتاشارى رەتىندە كوپشىلىك قاۋىمعا «تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» اتتى دەرەكتى ءفيلمى كورسەتىلدى. تۇركى ينتەگراتسياسى – دەگەنمىز تۇركى دۇنيەسىنىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى, ساياسي-الەۋمەتتىك تۇتاستىعى. ال تاريحى تۇرعىدان تاپسىرلەيتىن بولساق, وتكەن عاسىر باسىنداعى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ تۇركى دۇنيەسىنىڭ باسىن قوسىپ, ەل قىلماققا نيەت ەتكەن ارمانى. جوعارىداعى فيلمنەن ءبىز وسىنى اڭعاردىق.
ودان كەيىن قوس تۋىندىنىڭ ءمان-ماڭىزى تۋرالى ءسوز قوزعاعان اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ: «حالقىمىز «جاقسى كىتاپ – جان ازىعى» دەگەندەي بۇگىن قوس تۋىندىنىڭ تۇساۋى كەسىلىپ وتىر. بۇل كىتاپتاردىڭ كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن ماڭىزى زور. ەڭ الدىمەن «تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» باسىلىمىنا توقتالساق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدەگى تۇركى حالىقتارىن ءوزارا جاقىنداستىرۋعا جاساعان ىقپالى تۋرالى مول مالىمەت بار. ياعني ەلباسىنىڭ كوشباسشىلىق قاسيەتتەرى مەن ماڭىزدى قادامدارعا بارۋداعى دانالىق قىرى تولىق اشىلعان. مۇندا جازىلعان دۇنيە جۇزىنە تانىمال سالماقتى ساياساتكەرلەردىڭ, عالىمدار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ پىكىرلەرى ارقىلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ زور قايراتكەرلىگىن اڭعارۋعا بولادى. ال «ەلوردا ەپوپياسى» كىتابىندا قازاق باس شاھارى جاقىندا عانا اتاۋى «نۇر-سۇلتان» بولىپ وزگەرگەن استانامىز جايلى كوپتەگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ جىلى پىكىرلەرى توپتاستىرىلىپتى. ەلباسى «استانا – وتانىمىزدىڭ جۇرەگى, تاۋەلسىزدىك تىرەگى» دەپ ەدى. سول سەبەپتى ەلوردا تاريحى تاۋسىلماس مۇرا. بۇل قوس كىتاپ ءار ءۇيدىڭ تورىندە تۇرادى دەگەن ءۇمىت زور» دەي وتىرىپ, تۋىندىلاردى جارىققا شىعارعان ەكى ۇجىمعا العىسىن ءبىلدىردى.
مادەني شارانى ۇيىمداستىرۋشى تاراپ وكىلى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتىنىڭ باسقارما توراعاسى دارحان قىدىرالى, ءوزى باسقارىپ وتىرعان اكادەميا سوڭعى ءۇش جىلدان بەرى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردە الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزگەنىن, وسى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركى دۇنيەسىنىڭ ەڭ تانىمال تۇلعاسى رەتىندە تانىلعانىن اتاپ ءوتىپ, قوس تۋىندىنىڭ مازمۇنىنا توقتالدى.
– «تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» كىتابىندا تۇركى الەمىنىڭ ساياساتكەرلەرى مەن كوشباسشىلارى ەلباسى نۇرسۇلان نازارباەۆ تۋرالى پايىم پىكىرلەرى مەن سارابدال ساراپتامالارى ايتىلسا, ەكىنشى كىتاپ «ەلوردا ەپوپياسىندا» وتكەن 2018 جىلى ەلوردانىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ەل گازەتى «ەگەمەندە» جارق كورگەن 280-نەن استام ماقالا, سۇحبات, ساراپتاما, ەستەلىكتەر توپتاستىرىلدى, - دەگەن دارحان قۋاندىق ۇلى, تۇركى جۇرتىنىڭ تاعدىرى تالقىعا تۇسكەن كەلەلى كەزدەسۋلەرگە ۇيىتقى بولعان ەلباسى ن.نازارباەۆ تۇركى كەڭەسى, تۇركى اقساقالدار كەڭەسى, تۇركپا, تۇركسوي, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى سياقتى ىرگەلى ۇيىمداردىڭ قۇرىلۋىنا باستاماشى بولعانىن, سونىڭ ناتيجەسىندە 2010 جىلى تۇركىستاندا وتكەن جيىندا تۇركيانىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى ابدوللا گۇل ەلباسىنىڭ يىعىنا اق شاپان جاۋىپ, قولىنا اسا تاياق ۇستاتىپ, ونى «تۇركى الەمىنىڭ كوشباسشىسى» رەتىندە باعالاعانىن جەتكىزدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا دارحان مىرزا, قوس تۋىندىنىڭ جارىق كورۋىنە قولداۋ كورسەتكەن تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى ماحمۇت قاسىمبەكوۆ پەن مينيستر داۋرەن اسكەربەك ۇلىنا العىس ءبىلدىردى.
وسى ورايدا, باس قوسۋ بارىسىندا وزدەرىنىڭ وي-پىكىرلەرىن بىلدىرگەن جەكە تۇلعالار سوزىنە قۇلاق تۇرسەك:
جانسەيىت تۇيمەباەۆ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:
– تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان قوس تۋىندى – قازىرگى ەلىمىزدە بولىپ جاتقان ساياسي ۇدەرىستەر كەزىڭىنە قاتىستى اسا قاجەت دۇنيە. ەلباسىمىز تەك تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى عانا ەمەس, الەم قاۋىمداستىعى سونىڭ ىشىندە تۇركى دۇنيەسىندە ىرگەلى ىستەرگە باستاماشى بولعان تۇلعا. ۇلت كوشباسشىسىنىڭ تولايىم ءىسى اتالمىش كىتاپتاردا وتە ءساتتى باياندالعان. ويتكەنى, تۇركى الەمى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ءوزىنىڭ اقساقالى رەتىندە قابىلدايدى. بۇعان بىردەن ءبىر دالەل: ارقيلى جاعدايدا جەر شارىندا تۋىنداعان شينەلىستەردىڭ دۇرىس شەشىلۋىنە ەلباسىنىڭ تۇلعالىق قاسيەتى ىقپال ەتۋدە. بۇنداي مىسالدار وتە كوپ. سول سەبەپتى ەلباسىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قايراتكەرلىگى اسىرەسە «تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» اتتى كىتاپتا جان جاقتى كورسەتىلگەن. ەكىنشى كىتاپ «ەلوردا ەپوپياسىنا» كەلەر بولساق, شىن مانىندە قازىرگى ەلوردامىزدىڭ ءاربىر كىرپىشى ەلباسىنىڭ تەرىمەن قالاندى. اسا قىسقا ۋاقىتتا قالا ساياسي تاراپتان وتە كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشەتىن قۋاتتى بەدەلگە يە بولدى. اتاپ ايتقاندا, سيريادا ورىن العان ب ۇلىنشىلىك نەمەسە رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك سياقتى حالىقارالىق شينەلىستى وقيعالاردىڭ نۇكتەسى ەلوردا دا قويىلدى.
ءامىرحان راحىمجانوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى:
– حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بىرلەسىپ شىعارعان قوس كىتاپتىڭ باستى كەيىپكەرى – تەك ەلىمىز عانا ەمەس, الەم مويىنداعان كەمەڭگەر تۇلعا نۇرسۇلتان نازارباەۆ. بۇل تۋىندىلاردا ۇلت كوشباسشىسىنىڭ كوپقىرلى قايراتكەرلىگى ەكى باعىتتا تولىمدى تۇردە جازىلعان. سونىڭ ءبىرىنشىسى ەلباسىمىزدىڭ – بارشا تۇركى جۇرتىن ءبىر شاڭىراق استىنا بىرىكتىرىپ, باسىن قوسۋعا دەگەن ەرەن ەڭبەگىن ايگىلەسە, ەكىنشى كىتاپتا قازاق تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءوز قالاۋىمىزبەن استانامىزدى تاڭداپ, الاساپىران جىلدارى ونى كوشىرۋدىڭ ماشاقاتى مەن جاڭا جەرگە ەل ءۇمىتىن ورنىقتىرۋدىڭ اسا قيىن شارۋاسىن اتقارىپ شىققان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اڭىز ەرلىگى باياندالادى. القيسا, قازاقتىڭ داڭعىل اقىنى ماعجان جۇماباەۆ «ەنشى الىپ قالىڭ تۇرىك تاراسقاندا, قازاقتا قارا شاڭىراق قالعان جوق پا» دەگەنىندەي, «تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» اتتى كىتاپتا بىرقاتار مەملەكەت باسشىلارىنىڭ, الەمگە تانىمال ساياساتكەرلەر مەن عالىمداردىڭ ەلباسى تۋرالى پايىمدى پىكىرلەرى, قۇندى ويلارى توپتاستىرىلىپتى. سونداي-اق تۋىندى تۇركى حالىقتارىن تۋىسقاندىققا, بىرلىككە, ىنتىماققا ۇندەيتىن ومىرشەڭ رۋحاني ماڭىزعا يە.
فاحريددين قاراتاەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى:
– ادامزات تاريحىندا ىزگى ىستەرىمەن ەلگە تانىلعان اتاقتى حاليفا حارۋن راشيد ءوزى جاۋلاعان ەلگە «كىتاپ سالىعى» دەيتىن ءپاتۋا ەنگىزگەن ەكەن. دەمەك, بۇل وقيعا كىتاپتىڭ ادامزات ومىرىنە قاجەتتىلىگىنىڭ دالەلى بولسا كەرەك. وسى ورايدا, حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە وراي جارىق كورىپ وتىرعان قوس كىتاپ كوپشىلىكتىڭ قۋانىشى. اسىرەسە, كۇللى تۇركى دۇنيەسىن تۇگەندەۋشى تۇلعا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىگىنە «تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» دەپ باعا بەرىلۋى وتە ورىندى ءارى دۇرىس تاڭدالعان شەشىم. اتالمىش تۋىندىنى وقىعان جاننىڭ ماقتانىش سەزىمى ويانارى ءسوزسىز. مۇنداعى الەم ساياساتكەرلەرى تاراپىنان ەلباسىنا بەرىلگەن ساياسي سيپاتتامالار بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ جاڭا كەلبەتىنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى اڭعارتادى. ماسەلەن, تۇرىك ەلىنىڭ باسشىسى رەجەپ ەردوعان «تۇركى بىرلىگى جولىنداعى مارتەبەلى ىسكە ن.نازارباەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ولشەۋسىز» دەپ باعا بەرۋى زور ابىروي. ءسوز سوڭىندا ايتارىم, قوس كىتاپ ءوز وقىرماندارىنا جول تاۋىپ, تاريحتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنەن سىر شەرتەتىن قازىنا قاتارىنا قوسىلارىنا سەنەمىن.
جەەنبەك كۋلۋباەۆ, قىرعىزستاننىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى:
– بۇگىن تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان قوس تۋىندىنىڭ ءبىرى – «تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» كىتابىندا قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى جايلى تولىمدى, ساياسي تۇرعىدان شىنايى ساراپتالعان جازبالار توپتاستىرىلىپتى. تۋىندى دا دۇنيە جۇزىندە تانىمال ساياسي ساراپشىلار مەن عالىمدار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركى دۇنيەسىنە ىقپالى جانە ولاردىڭ گۋمانيتارلىق ءھام مادەني جاقتان بىرىگۋىنە, ەكونوميكالىق-ساياسي تۇرعىدان جاقىنداسۋىنا قوسقان زور ۇلەسىن ايتۋمەن بىرگە, تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ حالىقارالىق ارەنادا بەدەلىنىڭ كوتەرىلۋىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى جايلى كەڭىنەن بايانداپتى. اتالمىش كىتاپتىڭ باس كەيىپكەرى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تۇركى دۇنيەسىنىڭ تانىمال تۇلعالارى – تۇرعىت وزال, سۇلەيمەن دەميرال, گەيدار اليەۆ, مىنتەمىر شايميەۆ ت.ب. قاتارىندا تۇرعان قايراتكەر. ويتكەنى, قازاقستان ەلباسى وتە كورەگەن, عالىمدىق ساياساتتى جەتىك مەڭگەرگەن ادام. مىسالى, تاۋەلسىزدىك جىلدارى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى, ۇلتارالىق تۇراقتىلىق ساقتاۋ ءۇشىن قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىن قۇرۋى, ەل ەكونوميكاسىن ىلگەرلەتۋ ءۇشىن شەت ەل ينۆەستورلارىن كىرگىزۋى تاريحي قۇبىلىس. سول سياقتى 20 جىلدىڭ ىشىندە دۇنيەگە تانىمال شاھار تۇرعىزىپ, قازىرگى نۇر-سۇلتان قالاسىن قۇرۋى, وسى ارالىقتا جاڭا بۋىن كادر دايىنداپ ۇلگەرۋى كەز كەلگەن باسشىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن شارۋا. سونىمەن قاتار, قازىرگى تاڭدا جوعارى دەڭگەيدە دامىپ وتىرعان قىرعىز-قازاق قاتىناسىنىڭ وسىنداي دارگەيگە جەتۋىنە دە نۇرەكەڭنىڭ ەڭبەگى زور.
