ايبارىمىز, ارداعىمىز
بەيسەنبى, 30 تامىز 2012 7:30
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزمەملەكەت رەتىندەگى 1993 جىلعىقابىلدانعان تۇڭعىشكونستيتۋتسياسىنىڭ تاريحي ماڭىزىزور بولدى. قازاقستاندىدەموكراتيالىق, زيالى جانە ءبىرتۇتاسمەملەكەت دەپ جاريالاعان بۇلكونستيتۋتسيا دەموكراتيالىق باعىتۇستانعان جاڭارۋ كەزەڭىنىڭكونستيتۋتسياسى بولدى. الايدا, بۇلكونستيتۋتسيادا قازاقستاننىڭرەسپۋبليكا ەكەنى كورسەتىلمەگەن ەدىجانە رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلىپرينتسيپتەرى ايقىندالماعانبولاتىن. ول تۇستا قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك تە, پارلامەنتتىك تە رەسپۋبليكانىڭ بەلگىلەرى بولدى. وعان قوسا نارىق ەكونوميكاسىنا بايلانىستى كۇندەلىكتى تۋىنداپ وتىرعان تالاپتارعا, ونى ىسكە اسىرۋ ماقساتتارىنا, مەملەكەت ۇستانۋعا ءتيىس جاڭا اعىمداعى ستراتەگيالىق باعىت-باعدارىنا تولىق جاۋاپ بەرە المادى.
بەيسەنبى, 30 تامىز 2012 7:30
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزمەملەكەت رەتىندەگى 1993 جىلعىقابىلدانعان تۇڭعىشكونستيتۋتسياسىنىڭ تاريحي ماڭىزىزور بولدى. قازاقستاندىدەموكراتيالىق, زيالى جانە ءبىرتۇتاسمەملەكەت دەپ جاريالاعان بۇلكونستيتۋتسيا دەموكراتيالىق باعىتۇستانعان جاڭارۋ كەزەڭىنىڭكونستيتۋتسياسى بولدى. الايدا, بۇلكونستيتۋتسيادا قازاقستاننىڭرەسپۋبليكا ەكەنى كورسەتىلمەگەن ەدىجانە رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلىپرينتسيپتەرى ايقىندالماعانبولاتىن. ول تۇستا قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك تە, پارلامەنتتىك تە رەسپۋبليكانىڭ بەلگىلەرى بولدى. وعان قوسا نارىق ەكونوميكاسىنا بايلانىستى كۇندەلىكتى تۋىنداپ وتىرعان تالاپتارعا, ونى ىسكە اسىرۋ ماقساتتارىنا, مەملەكەت ۇستانۋعا ءتيىس جاڭا اعىمداعى ستراتەگيالىق باعىت-باعدارىنا تولىق جاۋاپ بەرە المادى. مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى قايشىلىقتاردى رەتتەۋ تەتىكتەرى دە ناقتىلانباعان بولاتىن. قىسقاسى, جۇيەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي وزگەرىستەرگە نەگىز بولۋعا وسالدىق تانىتتى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن وسى ءبىر كەزەك كۇتتىرمەس كۇردەلى ماسەلەگە تەز ارادا بەل شەشىپ كىرىسۋ مىندەتى تۇردى. ابدەن ساراپتالىپ, سۇرىپتالعان كونستيتۋتسيا جوباسى حالىق تالقىسىنا شىعارىلدى. كونستيتۋتسيا جوباسىن تالقىلاۋعا بۇكىل حالىق بار ىنتا-ىقىلاسىمەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, اتسالىسقانى ەسىمىزدە. ويتكەنى, نەگىزگى زاڭ ءاربىر جەكەلەگەن ازاماتتىڭ ومىردەگى قارىم-قاتىناسىنىڭ, كۇندەلىكتى ءىس-ارەكەتىنىڭ نەگىزى, ول بۇكىل ەلىمىزدىڭ ءبىتىم-بولمىسى. كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىندا «مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى», دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋدان ءوتۋىنىڭ ءوزى ءاربىر ادامنىڭ جەكە قۇقىعىنا بەرىلگەن ەركىندىك دەپ سەزىنگەن ەل, جاڭا كونستيتۋتسيانى قاناعاتتانعاندىق سەزىممەن قابىلدادى. وسىعان وراي جاڭا كونستيتۋتسياعا ادام قۇقىعى جونىندەگى بۇكىلالەمدىك دەكلاراتسياعا ءسايكەستەندىرىلىپ وتىز باپتان تۇراتىن «ادام جانە ازامات» اتتى جاڭا ءبولىم قوسىلعانىن ريزا سەزىممەن ايتا كەتكىمىز كەلەدى.
راسىندا, 1995 جىلعى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيانى ءتاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ەڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز دەپ باعالاساق ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ويتكەنى, ءبىرىنشىدەن, كونستيتۋتسيانىڭ ەكىنشى بابى ايقىن بەلگىلەپ بەرگەندەي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس مەملەكەت بوپ تانىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا بولىپ جاريالانىپ, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسى ناقتىلاندى. بۇل دەر كەزىندە قابىلدانعان وتە دۇرىس شەشىم بولدى. ويتكەنى تاپ سول تۇستا قوعامدى ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق داعدارىستان الىپ شىعۋ ءۇشىن كۇشتى ءارى توپتاسقان بيلىك جۇيەسى اسا قاجەت ەدى.
ەكىنشىدەن, جاڭا كونستيتۋتسيا بويىنشا مەملەكەتتىك ءبىرتۇتاس بيلىك زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى بوپ ءۇش تارماققا ءبولىندى. اتا زاڭىمىزدا وسى ءۇش بيلىك تارماعىنىڭ ءوزارا جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيلىك تارماقتارىمەن ارا قاتىناسى ناقتىلاندى.
ۇشىنشىدەن, كوپ پارتيالىق نەگىزدەگى ساياسي جۇيە قالىپتاستى, پارلامەنتاريزمنىڭ نەگىزى قالانىپ, قوس پالاتالى پارلامەنت دۇنيەگە كەلدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە بۇگىندە كاسىبي شەبەرلىگى شىڭدالعان پارلامەنتتە قوعام يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ جاتقان ءجۇزدەگەن جاڭا زاڭدار قابىلدانۋدا.
تورتىنشىدەن, كونستيتۋتسياعا جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءجانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ءبولىمىنىڭ ەنگىزىلۋى دە حالىقارالىق ءۇردىستەرگە ساي كەلەدى. جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ تانىلۋى – ءاربىر ازاماتتىڭ ءوز وي-جوسپارلارىن ءجۇزەگە اسىرۋ, ازاماتتىق باستاماشىلدىعىن كورسەتۋ مۇمكىندىگى بولۋىن, جەرگىلىكتى ماڭىزداعى ماسەلەلەردى حالىقتىڭ دەربەس شەشۋىن قامتاماسىز ەتۋ دەگەن ءسوز. بۇل جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جەتىستىگى بولدى.
بەسىنشىدەن, سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ايقىن ەرەجەلەرى بەلگىلەندى. سوتتار مەن سۋديالاردىڭ ءمارتەبەسى زاڭناما تۇرعىسىندا انىقتالىپ, ول سوت ءتورەلىگىن ءجۇزەگە اسىرۋدىڭ قۇقىقتىق كەپىلدىكتەرىن نىعايتتى. ەلىمىزدە قارقىندى تۇردە سوت رەفورماسى ءجۇرىپ جاتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە وزىق ەلدەر ءۇردىسى مەن ۇلگىسىنە بوي ۇرعان تاۋەلسىز سوت بيلىگى, سونداي-اق سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ وركەنيەتتى ءجۇيەسى قالىپتاستى. سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جولىنداعى بارلىق يگى شارالاردىڭ باستاۋى سوت رەفورماسىنىڭ وزەكتى باعىتتارىن ايقىنداپ بەرگەن اتا زاڭىمىزدا جاتىر.
اتا زاڭنىڭ نورمالارىن باسشىلىققا الىپ, دەموكراتيالىق نەگىزدە بولاشاققا قادام باسقان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشباسشىلىعىمەن از جىلدار ىشىندە تولايىم تابىستارعا قول جەتكىزدى. 2010 جىلى ەقىۇ-عا, 2011 جىلى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا جەمىستى ءتوراعالىق ەتكەن قازاقستان رەسەي, بەلارۋسپەن بىرگە تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتەردىڭ, ەڭبەك رەسۋرسى مەن كاپيتالدىڭ ورتاق رىنوگىنا جول اشاتىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇردى. ادامزات ءومىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن باستى قۇندىلىق دەپ ۇققان قازاقستان يادرولىق قارۋسىزدانۋ باستاماسىن العاشقى بوپ كوتەرىپ, جاڭاشىل باستامالاردىڭ ۇلگىسىنە جانە ۇيىتقىسىنا اينالدى.
ەلىمىزدىڭ ارقا توسىندەگى استاناسى – حالىقارالىق دەڭگەيدە كەلەلى كەڭەستەر وتكىزەتىن كەلىستى ورداعا اينالدى. ءارىنى ايتپاعاندا, سوڭعى 2-3 جىل كولەمىندەگى استانادا وتكەن ەقىۇ سامميتى 85 ەلدەن وكىلدەر قاتىسىپ, قارجى رىنوگىن رەفورمالاۋ, ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جانە باعا تۇراقتىلىعى, كەدەيلىك پەن ەلدەر اراسىنداعى تەڭسىزدىكتى ءتومەندەتۋ, بولاشاققا قاجەتتى ىقپالداستىق ماسەلەلەرى القاعا سالىنعان ەكونوميكالىق فورۋم, ءدىني ءدۇردارازدىق, كوزقاراستار قايشىلىعىن ۇمىتىپ ءوزارا ورتاق شەشىم الۋ جانە مادەني الماسۋعا قىزمەت ەتەتىن, سونداي-اق نانىم-سەنىم الەۋەتىن جاقسىلىققا, ادامزات ءۇشىن پايدالى ىسكە جۇمساۋعا شاقىراتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى استانا داڭقىن, قازاقستاننىڭ بەدەلىن اسىرا ءتۇستى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بۇل جەتىستىكتەرىن الەۋمەتتىك سالاداعى تابىستار تولىقتىرا تۇسكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. استانا مەن الماتىدا الاۋىن جاققان قىسقى ازيا ويىندارى قازاقستان سپورتشىلارىنىڭ اقجولتاي تۇساۋىن كەستى, ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت تىركەلگەن لوندون وليمپياداسىنداعى تولايىم تابىستار – وسى جاڭالىقتاردىڭ زاڭدى جالعاسى, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋ الەۋەتىمىزدىڭ ناقتى كورسەتكىشى دەۋگە بولادى.
قازاق «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي, تويادى قارنىڭ تىلەنبەي» دەپ, ەڭبەكتى تىرشىلىك وزەگى رەتىندە تانىپ, ونى جوعارى ورىنعا قويىپ كەلگەن حالىق. كونستيتۋتسيامىزدا كەز كەلگەن ادامنىڭ ەڭبەك ەتۋ بوستاندىعىنا, ەڭبەك ەتۋ جاعدايىنا قۇقىق بەرىلەدى. حالقىمىزدىڭ ەڭبەكسۇيگىش ءپالساپسى, اتا زاڭىمىزدا ەڭبەك ەتۋدىڭ ناقتى اتالۋى بۇگىنگى تاڭدا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى ماقالاسىنىڭ وزەگى دەۋگە بولادى. ماقالادا «بولاشاقتا XXI عاسىردا تەك ەڭبەك قانا بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتقا جانە جاڭا ءومىر ساپاسىنا قول جەتكىزە الۋىن قامتاماسىز ەتە الادى» دەلىنەدى, بۇل – قازاقستاندىقتاردىڭ جاقسى تۇرمىسىن ودان ءارى ارتتىرۋعا باستايتىن يدەيا.
بەكەت تۇرعاراەۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور.
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
