«بەرىكجان نەعىلدى ەكەن, ەسى كىرىپ, اراعىن قويسا ەكەن, كەلىنشەگىمەن تاتۋلاسىپ, جۇمىسقا كىرسە ەكەن, قۇداي اي. اقبايانىم ۇيگە كەلدى مە ەكەن؟ ناعاشى شەشەسىنىڭ جانىندا ءجۇرىپ ءوزىنىڭ تۋعان اجەسىن ۇمىتىپ كەتتى اۋ كۇشىك. ەسى دۇرىس كىرە قويماعان بالاعا نە دەپ رەنجيسىڭ»؟
ءباتيما وزىنەن-ءوزى اۋىر تارتىپ, ۇيىپ تۇرعان جۇرەك تۇسىن ۇستادى. سوڭعى كەزدەرى شانشي ما, نەمەنە. قانى تاسىعانى ازداي... ءباتيمانىڭ ۇيقىسى قاشتى.
بەرىگى وزىنە جاقىن بولدى. ۇلكەن ۇلىنان قاپيادا ايرىلىپ قالعاندا جۇبانىشى بولعان دا كەنجەسى, بەتىنەن قاقپادى. ءوزى شەشەسىن كوبىرەك توڭىرەكتەپ, كىرىپ-شىققان سايىن جاڭا عانا كورگەندەي شوپىلدەتىپ سۇيە بەرەتىن ۇلىن اكەسى عانا «وسى نەمە قىزدارعا ۇقساپ شەشەسىنىڭ جانىنان شىقپايدى, كىرىپ-شىعىپ شەشەسىنىڭ بەتىنەن سۇيەتىندى قايدان شىعارعان ءوزى»؟ دەپ قىلىعىن جاراتىڭقىراماي وتىراتىن. مەكتەپ بىتىرگەن ۇلىن ۇلكەن قالاعا جىبەرگىسى كەلمەگەنى دە, كەي ءتۇنى ۋايىمداپ شىعاتىنى دا وزىنە ايان. بىراق, زىڭگىتتەي جىگىت بولعان ۇلدى قاتارىنان قالاي قالدىرارسىڭ, كەنجەسىن شىعارىپ سالىپ تۇرىپ وزىنە-ءوزى يە بولا الماي جىلاپ تۇرعاندا كۇيەۋى «ءتايت, قايداعىنى شىعارىپ, سوعىسقا جىبەرىپ جاتىرمىسىڭ, نەمەنە كوزىڭنىڭ سوراسىن اعىزىپ. ەلدىڭ ءبارىنىڭ بالاسى وقىپ جاتىر ەمەس پە, نە بولدى؟» دەپ زەكىپ تاستاعان. سويتكەن بەرىگى وقۋىن تاۋىسىپ, كەلىنشەك الىپ, تويىن قالادا جاساپ, بالا ءسۇيىپ, شاعىن شىلدەحاناسىن قالادا وتكىزىپ, ەل قاتارلى ءومىر كەشىپ جاتتى.
كۇيەۋىنىڭ ەكى جىلدىعىن بەرگەننەن كەيىن بەرىككە «مىناۋ اكەڭنىڭ پەنسياسىنان جيناعانى, ءوزىم دە ازىن-شوعىن ۇستىنە قوستىم» دەپ ءبىر بۋما اقشا ۇستاتقان. بەرىك اقشانى قالتاسىنا سالىپ تۇرىپ, ماڭىزدانىپ ءبىر اڭگىمەنى باستاعان.
-
اپا, جاقىندا سەنى كوشىرىپ الىپ كەتەم.
-
ويبۋ, ق ۇلىنىم اي, مەنى كوشىرىپ الام دەيمىسىڭ, اكەم بولسا ءسىرا دا جوق, جالعىز شەشەم جاپادان-جالعىز قالاي وتىرادى دەپ ۋايىمداپ ءجۇرسىڭ اۋ, جارىعىم, – دەگەن سوندا بۇل اسىپ-ساسىپ. ءتىپتى ۇلىنىڭ اۋزىنان شىققان وسى ءسوزدى ۇزاق كۇتكەن ادامداي ەسى شىعىپ قۋانعانداي ما...
-
ەندى كوكەمنىڭ قايتقانىنا دا ەكى جىل, قاشانعى جالعىز وتىراسىڭ؟
-
ي-ي, ق ۇلىنىم, ساداعاڭ كەتەيىن... مەنى ۋايىمداما, ەلدىڭ ءىشى, ءازىر قارتايىپ تۇرعانىم جوق, ءوزىڭ بولساڭ بالا-شاعاڭمەن پاتەر جاعالاپ ءجۇرسىڭ. ودان دا ءوزىڭدى ويلا. مەن ولمەسپىن.
ۇلىنىڭ كوشىرىپ اكەتەم دەۋىنىڭ ءوزى مۇنىڭ توبەسىن كوككە جەتكىزگەندەي بولعان. ءتىپا-ءتىپا, ۇلى جاقسى ءوسىپتى. شەشەسىن جالعىز وتىر عوي دەپ ۋايىمداپ, جالعىز قالدىرمايمىن, كوشىرىپ الام دەگەنىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى! ءباتيما «بەرىكجان وسىلاي دەدى» دەپ رىستى كەمپىردىڭ قۇدايى تاماق ۇستىندە دە, سامالدىڭ قىزىنا شىلدەحاناسىندا دا اڭگىمە ەتتى. ايتقان سايىن كوڭىلى ءبىر قارىسقا بيىكتەگەندەي بولدى. تۇڭعىش ۇلىنان ءبىر, قىزىنان ەكى ايرىلىپ, شالىن جەرگە بەرىپ, جالعىز وتىرعان قارت مۇعالىمنىڭ ۇلى سويدەپتى دەگەن بۇل ءسوز بۇكىل اۋىلعا تاراپ, «بەرىك ناعىز ازامات ەكەن» دەسىپ جاتتى.
-
اپا, مەن ءۇي الاتىن بولدىم, دەپ حابارلادى بەرىك بىردە. بىراق, اقشا جەتىڭكىرەمەي تۇرعانى... ەگەر جەتپەي تۇرعان سومانى سالسام كەلەر جىلى ءۇي دايىن.
-
جەتپەي تۇر دەيمىسىڭ, ءىي, قۇلدىعىم. قايتسەك ەكەن, قولىمداعى ساۋىندى, جاندىقتاردى ساتايىن, شايدىڭ ءسۇتىن ساتىپ تا الام عوي, تاعى ويلاستىرىپ كورەرمىن, دەگەن شەشەسى.
ويلاستىرعاندا نە قاتىرا قويار دەيسىڭ, قولىنداعى ساۋىن سيىرىن ساتادى. كۇيەۋى كەتكەلى قۇتى قاشا باستاعانداي ءبىرى ءولىپ, ءبىرى جوعالىپ, جاندىعى دا ازايعان, سونى ساۋدالار, بەرىكجان ىرزا بولارلىق قاراجات شىقسا دە. ونشاقتى تاۋىق بار ەدى, سونى ساتپاقشى. بىراق, سوڭعى كەزدە جەمى دە قىمباتتاپ كەتكەن ول بار بولعىرلار قايبىر قاراجات قۇرار دەيسىڭ. الدە ءۇيدى ساتا ما؟ كەزىندە پروراب بولىپ جاساعان كۇيەۋى قولىنان كەلىپ تۇرعاندا ءۇيدى دە, قورانى دا قاتىرىپ اق سالعان. ءبىر كەزدەرى اۋىلداعى ەڭ ءساندى دە ساۋلەتتى ءۇي بولعانى ءالى دە بايقالىپ تۇر ەمەس پە. ال, ءوزى... بەرىكجان شاقىردى ەمەس پە, ۇلىنا بارماعاندا كىمگە بارادى, پەنسياسى بار, ءۇيىنىڭ ءبىر بۇرىشىندا وتىرار, نەمەرەسىن باعار.
اۋىلداعى قورا-جايى كۇتىم كورگەن, باۋ-باقشاسى جايقالعان قىزىل شاتىرلى, قىزىل قاقپالى ەڭسەلى ءۇي ءتاۋىر باعاعا ءوتتى. ءتىپتى قىزدى-قىزدىمەن بالاسىن بولەك شىعارماق بولعان ءسالىمباي مەن مەكتەپتىڭ زاۆحوزى «مەن الام» دەپ, «جوق, مەن الام, كەرەك بولسا ۇستىنە ون مىڭ قوسىپ بەرەيىن» دەسىپ تالاسىپ قالمادى ما... شىركىن, ءۇيى دە ءۇي اق ەدى!
***
بالا-كەلىنى قالادا اركىمنىڭ پاتەرىن جالداپ ءجۇرىپ, ازىن-شوعىن اقشانىڭ باسىن قۇراپتى. وعان ءوزىنىڭ اۋىلداعى ءۇيىن, سيىرىن, قويلارىن, تاۋىقتارىن ساتقان اقشاسى مەن ازىن-اۋلاق پەنسيادان ارتىلعانىن قوسقاندا ەپتەپ قۇرالعانداي بولدى, بىراق, قالاداعى باسپانا دەگەنىڭ تۋرا ءبىر ىرگەتاسىنا التىن ارالاستىرىپ, شاتىرى كۇمىستەلەتىندەي ۋداي قىمبات بولادى ەكەن, ءالى دە جەتىڭكىرەمەيدى, ەندى كەلىن-بالا بانكتەن نەسيە الامىز دەپ الاشاپقىن بولدى. الاشاپقىن بولماعان نەسى قالدى, بىرەۋىنە بارسا ول ايلىقتارىڭ از ەكەن, قارىز بەرە المايمىز دەپتى, ەكىنشىسىنە بارسا قايتاراتىن پايىزى كوپ كورىنەدى, قويشى, ايتەۋىر, قاپتاعان بانكتىڭ بىرەۋى عانا قارىز بەرەتىن بولدى اۋ. ەندى كەلىن-بالا تاعى اق تەر, كوك تەر بولىپ جۇگىرىپ قۇجات جينادى. ءسويتىپ, وزدەرى شاي سايىن اڭگىمەلەپ وتىراتىن ۇيلەرىنىڭ شارۋاسىن دا بىرىڭعايلاي كەلدى-اۋ. «ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ اۋدانى ىڭعايلى, قالانىڭ ءار باعىتىنا قاتىناۋعا بولادى ەكەن» دەپ تاپ قازىر سول ءۇيىنىڭ تورىندە ءشانيىپ جاتقانداي سويلەگەن ۇلىنىڭ, بار شارۋاسى تۇگەندەلىپ, ەندى تەك دۇكەنگە بارۋى عانا قالعانداي «جيھاز العاندا بىرىڭعاي اقشىل تۇستەن تاڭدايمىن, سوندا بولمە كەڭىرەك كورىنەدى» دەپ قيالىندا قالىقتاعان كەلىنىنىڭ سوزىنە ءباتيمانىڭ دا كوڭىلى اجەپتاۋىر ءوسىپ, بالالارىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ, «ە-ە, اللا, وسىلاردىڭ ءىسىن وڭعارا گور» دەپ وتىراتىن بولدى. بىرەۋدىڭ كوڭىل-كۇيى ەكىنشى بىرەۋدىڭ ويىنا اسەر ەتە مە نەمەنە, ءوزى دە بالا-كەلىنىنە ىلەسىپ, وڭاشادا ارمانداي بەرەتىن بولىپتى. «ول ۇيگە كىرگەن بويدا قۇران وقىتقان دۇرىس, اۋەلى اكەسىنىڭ ارۋاعى ىرزا بولسىن, اعاسى ءادي مەن اپكەسى مايرا دا ءىنىسىنىڭ ءوز الدىنا باسپانا الىپ, ءتۇتىن تۇتەتكەنىنە كوڭىلدەرى تولىپ, ءبىر اۋناپ قالار اۋ. قۇران وقىتامىن دەگەنىڭمەن ول دا ءبىر توي, اۋىلداعى الىس اعايىندى, زيپا قۇداعيدى, ءوزىن توي-جيىننان استە قالدىرمايتىن رىستىنى دا قالدىرماۋى كەرەك. ويباۋ-اۋ, وزىمەن بالەن جىل بىرگە مەكتەپتە جاساعان گۇلزادانى شە؟ قارا باسىپ ۇمىتىپ كەتە جازداعانىن قاراشى؟». ءباتيما ءوستىپ جاتىپ شاقىراتىن ادامدارىنىڭ تىم كوبەيىپ كەتكەنىن بايقايدى, وزىنە سالسا بىرەۋىن دە شاقىرۋسىز قالدىرعىسى كەلمەيدى, بىرەۋىن تورگە وتىرعىزادى, بىرەۋىنە تويباستار ۇسىنسام دەيدى. بەرىكجاننىڭ قونىس تويىنا جينالعاندار, ءاي ءبىر ءاندى اڭقىتىپ, اق تىلەكتەرىن جاۋدىرسا ەكەن. ءبىر قاراسا, قيالىمەن سول اۋەلى قۇدايى تاماق بولىپ باستالىپ, اقىرىندا تويعا ۇلاسىپ كەتكەن جيىنعا كەلەتىندەردىڭ ارقايسىسىنا سىيلىققا ۇلەستىرەتىن ورامال, كيگىزەتىن شاپان ىزدەپ جۇرگەنى. ءوستىپ جاتىپ ۇيىقتاپ كەتەدى. بىراق, ءبىر تۇسىنبەگەنى, انە-مىنە كوشىپ باراتىن ءۇيدىڭ قاراسى الىس سەكىلدى, ۇلىنىڭ الام دەگەن باسپاناسى انە-مىنە الاتىن دۇنيە ەمەس ەكەن, ەندى سالىنا باستاي ما, الدە ەندى ىرگەتاسى قۇيىلا ما, سونداي بىردەڭە. ساۋاتسىز دەيتىندەي ەمەس, ۇزاق جىل اۋىلدىڭ مۇعالىمى بولعان ءباتيمانىڭ ءوزى بۇدان ەشتەڭە ءتۇسىنىپ جارىتپادى.
-
سوندا الگى ساتىپ العان ۇيلەرىڭ قايدا؟
-
اپا-اۋ, ايتتىم عوي, فيرما ول ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن ەندى باستايدى. ۇلى شەشەسىنىڭ ءالى دىمدى دا تۇسىنبەگەنىنە كۇلكىسى كەلەتىندەي.
-
ە-ە, ەندى باستايتىن ءۇيدى ءالى جوق ءۇي دەسەيشى, ونى قالاي ساتىپ الاسىڭ سوندا؟ سوندا ول ءۇيدى ءالى سالماعان با؟ ءباتيما تۇك تۇسىنە الاتىن ەمەس.
-
ءبىز قۇرىلىس فيرماسىمەن كەلىسىم-شارتقا وتىردىق, اقشاسىن تولەدىك, قۇجاتتارى قولىمىزدا, فيرما كەلەسى جىلى ءۇيدى تاپسىرادى. ال, ءبىز وعان دەيىن بانكتەگى قارىزدارىمىزدى تولەي بەرەمىز, ءبارى دە زاڭ جۇزىندە, – دەپ تاپتىشتەدى كەلىنى.
-
ە-ە, مەيلى, ايتەۋىر, باسپانالى بولساڭدار بولدى عوي.
كەلىن-بالاسىنىڭ كوڭىلىنە قاراپ وسىلاي دەگەنىمەن باتيماعا بۇل ءتىپتى ۇيلەسىمسىز شارۋا كورىنگەن. ەڭ بولماسا ەسىك-تەرەزەسى عانا بىتپەي قالعان ءۇي بولسا ءبىر ءسارى, ون ەكىدە ءبىر نۇسقاسى جوق قۇرىلىستى دا ساتىپ الادى ەكەن اۋ. ء الى كوتەرىلمەگەن, ءتىپتى سۇلباسى دا جوق ءۇي ءۇشىن بانككە قارىز تولەيتىنى تاعى بار. بۇگىنگىنىڭ زامانى دا باسقا, ادامدارىنىڭ دا ويلاۋى بولەك پە دەدى.
***
بۇل ءدۇنيادا اناۋ ءتاتتى, مىناۋ ءتاتتى دەيدى, ەڭ كەرەمەت ءتاتتى نەمەرە ەكەنىن ءباتيما ەندى ءبىلىپ جۇرگەندەي. اپىل-تاپىل جۇرە باستاعان اقباياننىڭ بىلدىر-بىلدىرى دا, كۇندە ءبىر ونەر شىعاراتىن قىلىعى دا كۇننەن كۇنگە ءتاتتى بولعان ۇستىنە ءتاتتى بولىپ, كۇندە ءتاتتىنىڭ ءدامىن العان ءباتيمانىڭ ءوزى دە جاسارىپ بارا جاتقانداي. ءسابي دە اجەسىنە ابدەن باۋىر باسىپ, قاسىنا ءوزى جاتپاسا ۇيىقتامايتىن بولعان. ۇيىقتاسا ومىراۋعا قولىن سالىپ جاتادى. بالاسى مەن كەلىنى ەرتە كەتەدى, كەشتە كەلەدى, ءبىر-بىرىمەن شۇيىركەلەسىپ اسىقپاي شاي ىشۋگە دە مۇرشالارى جەتپەي سۇرىنە جىعىلادى, جەكسەنبى دە جۇمىس, مەرەكە كۇندەرى دە جۇمىس. ءبىر شەتى مەن شەگى جوق, تاۋسىلمايتىن جۇمىس. ويباي-اۋ, بۇلار قاشان تىنىم كورەدى سوندا؟ الاشاپقىن بىتپەيتىن نە سۇركىل, نەسيە تولەيمىز, پاتەر الامىز دەپ ولە مە؟ ءباتيما قاراپ وتىرىپ تاڭعالادى. الدەنە دەيىن دەسە جاق جۇندەرى ءۇرپيىپ, كوزدەرى كىرتيپ شارشاپ كەلىپ وتىرعان كەلىن-بالانىڭ كوڭىلىنە قارايدى. كەيدە ەرتەلى-كەش بالا باعىپ ءوزى دە شارشاپ وتىرادى.
ءوزىنىڭ قالاعا كەلگەنىنە ءبىر جىلعا جۋىقتاعاندا كەلىن-بالانىڭ قاباعى سالىڭقى ەكەنىن, تۇسىڭكى ەڭسەلەرىنەن ءبىر ۋايىمعا باتقاندارىن بايقادى. وزدەرى شەشىلىپ ەشتەڭە ايتپاعاسىن نە ويلاسىن, جۇمىستارى اۋىر شىعار دەپ ويلايدى. بۇرىنعىداي بولاشاقتا الاتىن ءۇي تۋرالى دا, جاڭا اۋدانعا بالاباقشا سالىناتىنى جايىنداعى, ول ۇيگە الىناتىن جيھازدار تۋرالى دا اڭگىمە ساپ تيىلعان. بىردە كىشكەنتاي اقبايان ءوزى ءجيى كورە بەرمەيتىن اكە-شەشەسىنە ەركەلەگىسى كەلدى مە, بىرەسە وزىنەن-ءوزى جىلاپ, بىرەسە شايدى توگىپ, ءبىر ۋاقىتتا اپەلسين جەيمىن دەپ جىلاماسى بار ما؟ ءوزى دە شەكەسى تىرىسىپ وتىرعان كەلىنى «اللا-اي, نەعىلعان زارجاق بالا, ميىمدى اعىزدىڭ عوي, ءوزىم ميىم اشىپ جۇرگەندە» دەپ ايقاي سالىپ بالانى جاعىنان ءبىر ۇرىپ ۇشىرىپ ءتۇسىردى. بالا شار ەتتى.
-
ەندى اشۋىڭدى بالادان الامىسىڭ؟ ونىڭ نە جازىعى بار؟ – دەپ تۇرەگەلدى بەرىك تە.
-
الام, ەندى كىمنەن الام اشۋىمدى؟ بالا سوڭعى كەزدە ەركەلەپ, جامان بولىپ كەتتى. مەنىڭ ءجۇرىسىم مىناۋ, بالامنىڭ قاسىندا وتىرىپ باعا الماي, قۇل سياقتى جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىن.
-
ەندى... كىشكەنە شىداساڭشى, وتىرارسىڭ...
-
قاشان؟ قارتايعاندا ما؟ مىنا تۇرىمىزبەن ولگەندە ءبىر دەمالارمىز, ءومىرى جەتپەيدى, جۇرتتىڭ الىپ جاتقان ءبىر بولمەلى پاتەرىن ارمانداۋمەن وتەتىن شىعارمىز, دەپ ابدەن جۇيكەلەپ شارشاپ جۇرگەن كەلىنشەك ساباسىنا تۇسەر ەمەس.
-
بولدى, توقتات, مەن جەتىسىپ ءجۇر دەيسىڭ بە؟ ەكى جۇمىستا سىلەلەپ جۇرگەنىمدى كورىپ وتىرعان جوقسىڭ با؟ كۇننىڭ شيسلوسىنان جاڭىلىپ قالا جازداپ جۇرگەندە كرەديت تولەيتىن كۇن دە كەلىپ قالا بەرەدى. ءبىر كۇن كەشىكسەڭ پينە دەي مە, بانك دەگەن ادامدى ايامايدى ەكەن...
-
ونى ماعان نەعىل دەيسىڭ, تولەگىڭ كەلمەسە تولەمە! اتاڭنىڭ باسىنا تولەپ جاتىرسىڭ با, فيرما ول ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن باستاپ جاتىپ سول كۇيى تاستاپ كەتكەن. ءبىز اقىماق بولىپ كرەديتتى بوسقا تولەپ وتىرمىز.
وسىلاي دەپ الدە دولىلىقتان, الدە شاراسىزدىقتان سولقىلداپ جىلاپ قويا بەرگەن كەلىنىن جۇباتارىن نە قولىنداعى جابىرلەنىپ جىلاعان بالانى ۋاتارىن بىلمەگەن ءباتيمانىڭ شەكەسى سولقىلداپ قويا بەردى. قۇلاعى شۋلاپ, قول-اياعى دىرىلدەپ ءاپ-ساتتە كۇيى كەتىپ قالعانى. قان تاسيدى دەگەن وسى ەكەن-اۋ.
***
بۇرىن ىشكىلىكتەن التى قادام الىس جۇرەتىن مۇعالىمنىڭ ۇلى ەندى ۇيىنە ءىشىپ كەلەتىندى شىعاردى. جۇمىسىنا دا بارماي قالاتىن بولدى. بىردە تىم كەش كەلىپ ەسىك قوڭىراۋىن باسقان ۇلىنا ەسىك اشپاقشى بولىپ تۇرعانى سول ەدى, كەلىنى مۇنى قولىمەن جاسقاپ ءارى وتكىزبەدى.
-
قاجەتى جوق, اپا, اشپاڭىز.
-
قاراعىم اۋ, اشپاعانى نەسى؟
-
قاڭعىپ, ءىشىپ ءجۇر عوي, جۇرە بەرسىن. قارنى اشىپ, ۇيىقتايتىن جەر كەرەك ەكەنى ەندى ەسىنە تۇسكەن عوي, – دەدى كەلىنى كەكەسىنمەن.
-
قوي, شىراعىم, قانشا اشۋلانساڭ دا ولاي ەتپە. جولداسىڭ عوي. كىرگىز.
***
-
اپا-اۋ, مويىنىمدا وسىنشا نەسيە بار, ونى نە ءۇشىن تولەيمىن, ءۇي دە جوق, اقشا دا جوق, وتىرىپ قالدىق قوي, اپا-اۋ, – دەپ مىرس-مىرس ەتىپ جىلاعان بەرىك سوندا.
-
قوي, سوراڭدى اعىزبا جاس بالا قۇساپ, ونىسى نەسى, زاڭى بار, زاكۇنى بار ەل ەمەس پە, ۇكىمەت بىردەڭەسىن قىلار. بۇلاي ەلدى توناتىپ قويىپ وتىرار دەيمىسىڭ؟
-
بۇل ەلدە زاڭ جوق قوي, اپا-وۋ, زاڭ جوق. ەلدىڭ اقشاسىن, مىنا ءبىزدىڭ تىرنەكتەپ جيناعان اقشامىزدى الداپ قالتاسىنا سالعان الاياقتى شەتەلگە اسىرىپ جىبەرىپ وتىرعان جوق پا؟
-
ءسوز بولعانىڭا, وسى وزدەرىڭ عوي, زاڭعا سۇيەنىپ قۇجات جيناپ نەسيە الدىڭدار, زاڭعا سۇيەنىپ فيرمامەن كەلىسىم-شارت جاساستىڭدار تاعى. سوندا قاي زاڭعا سۇيەنىپ جۇرسىڭدەر؟
باقسام باقا ەكەن دەمەكشى, بالا-كەلىنى جيعان-تەرگەنىن سالىپ باسپاناسىن كۇتىپ جۇرگەندە الگى فيرمانىڭ باسشىسى بۇكىل اقشانى قالتاعا باسىپ شەتەلگە تايىپ تۇرىپتى. ەندى اقشا دا جوق, ءۇي دە جوق, الدانىپ قالعان 300-دەي ادام ىشپەي-جەمەي جيناعان قاراجاتىن كىمنەن سۇرارىن دا بىلمەي دال كورىنەدى. ەدەل-جەدەل بەلسەندى توپ قۇرىپ, سوتقا شاعىم تۇسىرگەن ەكەن, ولار «ۇرىنى تابۋعا ارەكەت جاسايمىز, ال بىراق, اقشانىڭ قايتۋى نەعايبىل» دەپتى. «ءبىر ءجونى بولار, ءبىر شەشىمى شىعار, ىشەتىندى قايدان شىعاردىڭ, ق ۇلىنىم اۋ, قويساڭشى» دەپ جالىنىپ تا ايتتى, جىلاپ تا ايتتى. بەرىك شەشەسىنە ءسوز بەرەدى, بىراق, اتى بەرىكتىگىن قايتسىن اي, سوزىنە بەرىك بولماي شىقتى, ءتىپتى ۇيگە ساۋ كەلەتىن كۇنىن ساناۋعا اينالدى بۇلار.
سول قاشقاننان قاشتى عوي بەرەكە بۇل ۇيدەن. كەلىننىڭ قاباعى اشىلمايتىن بولدى, ەلدە جوقتى تاۋىپ تاماقتى دا بولەك-بولەك ىشەتىندى شىعارعانىن قويشى, قۇداعايىنىڭ ەكى كەشتىڭ اراسىندا كەلىپ مۇنىڭ نەمەرەسىن «ءوزىم قاراي تۇرام» دەپ الىپ كەتكەنى باتيماعا قاتتى باتتى. سونداعى اقباياننىڭ «اجەلەپ» شىرىلداپ, كىپ-كىشكەنتاي قولدارىمەن مۇنى تاس قىلىپ قۇشاقتاپ الىپ, كوزىنەن پورا-پورا جاس اعىپ جىلاپ بارا جاتقانى ەسىنە تۇسسە ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ ىشىندە بىردەڭەلەر ءۇزىلىپ كەتكەندەي بولادى. قۇداي اۋ, ءۇيدى ءۇي قىلىپ, ءىشى-سىرتىن قىزىققا تولتىرىپ وتىرعان كىشكەنتاي اقبايان ەكەن عوي, ءسابيدى ناعاشى شەشەسى الىپ كەتكەلى كوشكەن ەلدىڭ جۇرتىندا قالعانداي بولدى. كۇيەۋى قايتقالى دا ءوزىنىڭ اۋىلىندا ەكى جىل جالعىز تۇرعاندا ءبۇيتىپ قۇلازىماعان, مۇمكىن, جالعىزسىراعان دا شىعار, بىراق, تاپ وسىلاي كوڭىلى جارىم بولعانى ەسىندە جوق. بۇل ءدۇنيانىڭ ءتاتتىسى, بازارى, دۋمانى اقبايانجان ەكەن.
ەندى ءباتيما ءوزىن قۋىس ۇيدە ارتىق سەزىنىپ, وتىرسا وتىرعانىنا قىسىلدى, تۇرىپ جۇرسە اياققا ورالعى بولاتىنداي كورەدى. ەڭ اقىرى ءۇيدىڭ تىرلىگىنە قولعابىس جاسايىن دەسە كەلىنى «ءوزىم جاسايمىن» دەپ قولىنان ج ۇلىپ الاتىن جاعدايعا جەتكەندە, «ەندى قايدا بارام» دەگەندى ويلاي باستاعان. بۇلار جالداپ جاتقان پاتەردىڭ يەسى كەلىپ, «پاتەراقىسىن ۋاقىتىلى تولەيتىن كۆارتيرانتتار كەلەتىن بولدى, كەلەسى ايدان باستاپ بوساتىڭىزدار» دەپ كەتكەندە بۇل دا ىشتەي ءبىر ويعا بەكىنگەندەي بولدى.
تۇڭعىشى تەمىر تابىتپەن ورالعاندا تەڭسەلىپ كەتىپ قۇلاماي قالعان ەدى, ەكى ۇلدىڭ ورتاسىنداعى جالعىز قىزى جاستاي مارقۇم بولىپ كەتكەندە دە سىنا جازداپ, اقىر تۇبىندە «اللانىڭ ءىسى» دەپ سابىرعا كەلگەن, تالاي جىل وتاسقان ەرى قايتىس بولعاندا جالعىزسىراسا دا قايعىعا تىزگىن بەرمەگەن. سوندا مۇنى قولىنان جەتەلەگەندەي قىلىپ العا سۇيرەلەپ الىپ جۇرگەن كەنجەسىنە دەگەن سەنىمى بولاتىن, «بەرىكجان ازامات بولدى, سونىڭ بالاسىن كورىپ, قىزىعىن قىزىقتايمىن» دەگەن ءۇمىتى ەدى. ول ءۇمىتى دە ادىرا قالعانداي. ۇلى تاعى ءىشىپ كەلىپ, «كرەديت الايىق دەپ بالەنىڭ ءبارىن باستاعان سەنسىڭ, بار اقشامىزدى جيناپ جەر الىپ ءۇي سالايىق دەگەندە «بالشىق باسىپ بەينەت كەشىپ جۇرەمىز بە, ەلدەن نەمىز كەم, العاسىن پاتەر المايمىز با» دەپ اسپانعا شاپشىپ ەدىڭ, ال, تولە! ءۇيىڭنىڭ ورنىندا قازىقتار مەن قاڭتارىلعان جالعىز كراننان باسقا دىم جوق, بار كور! كرەديت الايىق دەپ... ەندى تولە ولگەنشە» دەپ قىزىنىپ, كەلىنشەگىنە قولىن الا جۇگىرگەندە ءباتيما ارا تۇسەم دەپ, ەكى ارادا ۇلىنىڭ جۇدىرىعى وزىنە ءتيىپ كەتكەن. ءتىپتى بايقاۋسىزدا قولى ءتيدى دەگەنمەن دە, بۇل وقيعا ءتوزىمىنىڭ سوڭعى ءجىبىن ءۇزىپ جىبەرگەندەي بولدى. جاتقان جەرىندە قۇسىپ, اينالاسىنىڭ اپتەر-تاپتەرىن شىعارعان ۇلىنا قاراپ تۇرىپ اقىرى وسى ۇيدەن كەتۋگە بەل بۋدى. ارادا بىرنەشە كۇن وتكەندە كەلىنى مۇنىڭ كوزىنشە بەرىككە «پاتەر يەسى بوساتىڭدار دەپ جاتىر, باسقا پاتەرگە اقشا جوق, مەن شەشەمنىڭ ۇيىنە بارىپ تۇرام, ەگەر سەمياڭ كەرەك بولسا باراسىڭ, اراعىڭدى قوياسىڭ, جۇمىسقا تۇراسىڭ, قيساڭدامايسىڭ!» دەدى. كەلىننىڭ شارتىنا ۇلى ءۇنسىز كەلىستى. كەلىسكەنى عوي, ەشتەڭە دەمەدى, ءتىپتى شەشەسىنە دە كوز سالماي تومەن قاراپ كەتتى.
ەرتەڭىندە ۇيدە ەشكىم جوقتا ءباتيما جينالا باستادى. كوزىنە ۇيىرىلە بەرگەن جاسىن توقتاۋسىز ءسۇرتىپ وتىرىپ قاعاز تاۋىپ: «اينالايىندار, مەنى ىزدەمەڭدەر. كەتكەن شىعىننىڭ ورنى تولار, باسپانالارىڭ دا بولار, اقىلدارىڭ بولسا تاتۋلاسىڭدار دا ەڭبەك ەتىڭدەر, پەنسيامدى اقبايانعا دەپ سالىپ وتىرام, مەنىڭ ءوتىنىشىم – نەمەرەمە رۋىن ۇيرەتىپ, اتاسىنىڭ جاقسى ادام بولعانىن ايتىپ وتىرىڭدار» دەپ جازىپ قالدىردى.
***
حات دەمەكشى, حات جازۋ – ءباتيمانىڭ جانى سۇيەتىن ءىسى. كۇنشۋاقتا ەشكىمنىڭ جاقسى ىسىنە كوڭىلى توقتامايتىن, ەشتەڭەدەن جاقسىلىق كۇتپەيتىن ماقپالدىڭ قاسىندا وتىرىپ اركىمگە ءمىن تاققانشا نە تاتيانا يۆانوۆنانىڭ ون بەس رەت قايتالاعان اڭگىمەسىن ون جەتىنشى رەت تىڭداعاننان گورى وسى حات جازعانى شىنىمەن دە راحات شارۋا. ءارى كوڭىلى بولىنەدى, ءارى ارنەنى ەسكە الىپ جادىنداعى قيماس شاقتاردى جاڭعىرتقانداي بولادى, ءارى ىشىندەگى شەرى تارقايتىنداي. بۇرىنعىداي ەمەس, سوڭعى كەزدەرى ارىپتەر بۇلدىراپ, كوز الدى تۇماندانىپ, كوزىنىڭ كورۋى ناشارلاپ جۇرسە دە جازۋعا ءبارىبىر اڭسارى اۋىپ تۇرادى. ءبىر قالىپتان شىققانداي تىزىلگەن ارىپتەر باستاۋىشتىڭ بالاسىنا جازۋ ۇيرەتكەن مۇعالىمنىڭ قولىن اڭعارتار ەدى.
«قادىرلى, بوكەس (كۇيەۋىنىڭ اتى بوكەنباي بولاتىن), – دەپ باستادى حاتىن ول ادەتتەگىشە. سوسىن كىبىرتىكتەپ قالدى. كەشەلى-بەرى ايتپاعى كوپ ەدى.
كوپتەن حات جازباي كەتتى دەپ ويلاپ جۇرگەن شىعارسىڭ. جازام عوي. جازباي قالاي شىدايىن. تەك سوڭعى اپتادا قايتا-قايتا قانىم تاسىپ, مازام بولمادى. جوق-جوق, سەن تۇك تە ۋايىمداما. دوعدىر بەرگەن دارىلەردى ءىشىپ جۇرسەم ورنىنا كەلەدى عوي. بىزدە ءبارى بۇرىنعىشا. ايتپاقشى, ءوزىڭدى تۇسىمدە كوردىم. «مال قورانىڭ سىلاعى ءتۇسىپتى, قۇدىق كوپتەن ارشىلماپتى» دەپ سويلەپ ءجۇر ەكەنسىڭ. مال قورانى انا ءبىر جىلدارى مايلاپ ەدىم عوي, ودان بەرى سول قۇرىماعىرعا قولىم تيمەي ءجۇر. ىشىندە مال بولماعاسىن ءسانى قايدان كىرسىن ونىڭ. ەسىڭدە مە, ءبىز ەكەۋمىز سيىر بۇزاۋلايتىن كۇنى نە قوي قوزداسا ءتولى قاتىپ قالماسىن دەپ ۇيقى كورمەستەن ەنەمنىڭ كوزىندەي بولعان اسپالى شامدى الىپ شىعىپ, تۇنىمەن قورا مەن ءۇي اراسىن جول قىلۋشى ەدىك قوي. جاڭا تۋعان قوزىنىڭ سۇيكىمدىسىن اي, پەشتىڭ الدىنداعى قۋىسقا جاشىك اپارىپ, قوزىنى سوعان سالىپ, ەمىزىكپەن ءسۇت بەرگەندە ءتولدىڭ بالاسى بولسا دا ەلجىرەپ كەتەسىڭ. قازىر ول قورا بوس. قورا تولى مال قايدا دەيسىڭ بە؟ ە-ە-ە, قايدا دەرىڭ بار ما؟ تاۋسىلدى عوي. ءبىرى جوعالدى, ءبىرى اۋىرىپ ارام ءولدى, كوممەرسانتقا كەتكەنى بار... مالدى قويشى, ءبىر جۇتتىق ەمەس پە؟ ودان دا بالاڭدى سۇرامايمىسىڭ؟ ەكى باۋىرىنىڭ ارتىندا قالعان سارقىتى... جالعىز ۇلىڭدى. ەندى سۇراعالى جاتىرمىن دەيمىسىڭ... بەرىكجاننىڭ جاعدايى جاقسى. قولىندا قۇداعي بار. قۇداعي ول ۇيدە نەعىپ ءجۇر دەيمىسىڭ؟ ە-ە, جۇرسە نەسى بار ەكەن, بوتەنى ەمەس. قالاي بولعاندا دا ءوزىنىڭ ايەلىنىڭ شەشەسى عوي, دالاعا تاستاي ما ەندى. ونىڭ ۇستىنە تاپ قازىر وڭعان جۇمىس تا جوق. قاسىنداعى ماكىش, قاناتتارمەن اراق ءىشىپ قيساڭداپ جۇرگەنشە ەنەسىمەن ءبىر شاڭىراقتا, ءتۇزۋ جۇرگەنى دە دۇرىس بولدى. ايتەۋىر, امان بولسا بوپتى».
وسى جەردە ءباتيما ءوزىنىڭ ەرىكسىز كۇرسىنىپ جىبەرگەنىنەن ءوزى توسىلىپ قالعانداي بولدى. ۇستەلدەن كەرى شەگىنىپ ويلانىپ كەتتى. بەتىندەگى ايقۇش-ۇيقىش ءاجىمى تەرەڭدەپ كەتكەن. اقبايان بىلدىرلاپ جۇرگەن, ەندىگى تاقپاق ايتىپ جۇرگەن شىعار اۋ! نەمەرەسى تۋرالى ويلاعان كەزدە كەمپىردىڭ جۇزىندە اراي جۇگىرىپ ءوتتى.
ءۇي-باي, بەلىم. وسىكۇنى ۇزاق وتىرعاندى كوتەرە المايتىن بولىپتى. تىزەسى تۇسكىر دە ۇزاق وتىرسا باسۋعا جاراماي قالادى. ءباتيما ورنىنان ەكى ۇمتىلىپ بارىپ ارەڭ تۇردى. بەلى قاقشيىپ قالىپتى. ۇستەلدەگى جارىقتى ءوشىرىپ, تەڭسەلە باسىپ توسەگىنە تايادى.
***
«بوكەس, الدىڭگۇنى جازعان حاتىمدى اياقتاماعانىما رەنجىپ جاتقان جوقپىسىڭ؟ نە پالەسى بارىن, وسىكۇنى بەلى تۇسكىر شويىرىلىپ قالادى. كوزىم دە بۇرىنعىداي ەمەس, بۇلدىرايدى. باياعىداعى, ەسىڭدە مە توقسانىنشى جىلدارى اۋىلدا جارىق جوق, شاممەن وتىرۋشى ەدىك قوي, سارىلىپ وقۋشىلاردىڭ داپتەرىن تەكسەرگەن قويسىن با, مايى تاۋسىلعان شىعار كوزدىڭ دە.
ۇلكەيدىك قوي, شال-اۋ, ۇلكەيدىك. كەيدە ساعان ايتام دەگەنىمدى ءبىر اينالا بەرىپ ۇمىتىپ قالام. كەيدە ءبىر ايتقانىمدى قايتالاپ كەتەم. قايتەسىڭ, كارىلىككە داۋا جوق ەكەن. ويلاپ قاراسام, ەكەۋمىز جامان ءومىر سۇرمەپپىز. سەنىڭ قولىڭنىڭ شەبەرلىگى عوي, اۋىلدا ءبىزدىڭ ۇيدەن ادەمى ءۇي بولعان ەمەس, ءالى دە سولاي. مەن مەكتەپتە ەدىم, ەلدىڭ ءبارى سىيلايتىن, وبالدارى قانە, ءالى دە كوزكورگەندەر تورگە شىعارادى. ءوزىم وقىتقان وقۋشىلارىم «ءبىزدىڭ اپاي» دەسىپ قۇراق ۇشاپ تۇرعانى, ولارىنا راحمەت. ء ۇش بالا وسىردىك, بىرتە-بىرتە قوراداعى ءبىر سيىرىمىز بەن ءۇش قويىمىز دا كوبەيە باستادى. قوناققا باردىق, قوناق شاقىردىق. سەنىڭ سىيلىققا ساعات العانىڭ, گراموتالارىڭ ءبارى قۋانىش ەدى, وبلىستاعى ماسليحاتقا بارعانداعى سۋرەتىڭدى رامكاعا سالىپ ىلەمىن بە دەگەم, سوعان قۇنت جوق قوي. ءبىر جاقسى ورىن تاۋىپ ىلەرمىن. ءۇيدىڭ تورىنە ىلمەيمىسىڭ دەۋىڭ دە دۇرىس قوي...
ەسىڭدە مە, سەن ەكەۋمىز العاش ۇيلەنگەندە بالشىق باسىپ قولدان سوققان تام ۇيدە تۇرعانىمىز. ونىڭ ەدەنى قارا قاعازدان بولاتىن. ال, توبەسىندە بورەنەلەر تۇراتىن. كەيىن جاڭا ءۇي سالدىق. سونداعى قۋانعانىمىز-اي. مەن شارشاماستان تەرەزەسىن زاماسكىلەپ, سەن اعاش ەدەندى كۇرەڭ قىزىل سىرمەن سىرلاپ ەدىڭ عوي. ەسىك سىرلايتىن كوك سىر تاپپاي سابىلعانىمىز شە؟ بىردە سەن اۋدانعا بارىپ قوبديشا ءتارىزدى تەلەديدار الىپ كەلدىڭ. سونداعى بالالاردىڭ الاقايلاعانى ءالى كوز الدىمدا. «الاقاي, ءبىزدىڭ ۇيدە دە مۋلتفيلم بولادى» دەپ مايراجان الاقانىن شاپالاقتاپ سەكىرىپ ەدى عوي. اۋلاسىنا قۇدىق قازىپ, تسيستەرنا كومىپ, سۋ تاسيتىن ماشينامەن سۋ قۇيدىرىپ جۇردىك. سىممەن قورشاۋ جاساپ شاعىن باقشا دا سالدىق. ساراي سالىپ, سەن توبەگە شىعىپ, مەن تومەننەن الىپ بەرگەن لايدى قۇياتىنسىڭ. قاقپامىز قانداي ەدى؟ العاشىندا مەن ونى كوك سىرمەن سىرلاپ, سەن وعان اق سىرمەن كولدە جۇزگەن اققۋدىڭ سۋرەتىن باستىرعانىڭ ەسىڭدە مە؟ كەيىن توبەسىن قىزىل پروفليستپەن شاتىرلاپ, قاقپانى دا قىزىل قاقپاعا اۋىستىرعاندا ودان ءارى ءسانى كىرگەن ەدى عوي. بالشىق باسىپ قورا مايلايتىنبىز. كوكتەم ەندى شىققاندا ءبىزدىڭ ءۇيىمىز انادايدان اپپاق بولىپ تۇراتىن. سوندا اناۋ ءلاتيپالار «سەن وسى پىسىق قاتىن بولىپ نە جەدىڭ-ەي, ەلدەن بۇرىن ءۇيىڭ اقتالىپ, ءتىپتى باقشاڭداعى كارتوبىڭ دا ەلدەن بۇرىن شىعادى» دەپ قاعىتاتىن.
شىدامىڭ تاۋسىلىپ وتىرعان شىعارسىڭ سەن شال. «نە ايتايىن دەپ وتىرسىڭ, سيپاقتاتپاي ايتپايمىسىڭ بىلاي جوندەپ» دەپ دەگبىرسىزدەنىپ كەتەتىنىڭ بار ەدى عوي. ايتام عوي, ايتام. ايتپاي قايدا بارام. سول قابىرعالارىندا ەكەۋمىزدىڭ الاقانىمىزدىڭ ء ىزى قالعان ءۇي ەندى جوق. بارىن بار عوي, بىراق ءوزىڭ بارىپ ەركىن كىرە الماعاسىن جوقتىڭ ەسەبىندە ەمەس پە؟ وي, قۇدايىم-اي, نە ايتىپ كەتتىم, ول ۇيدە ەندى باتەس كەمپىردىڭ ۇلى ءسالىمبايدىڭ قايىرى تۇرادى. نەگە ساتتىڭ دەيمىسىڭ؟ اشۋلانبا, سابىر. ساعان ءبىر كۇنى ءوزىم ايتارمىن دەپ ءجۇر ەدىم, بەرىكجاننىڭ قاجەتىنە جاراسىن دەپ, بالا-شاعاسىمەن تۇراتىن باسپاناسى بولسىن دەپ ساتتىم. بەرىكجاندى قۋانتقانىمدى ءادي مەن مايراجاننىڭ ارۋاعى قۇپتاعان شىعار-اۋ, سەن دە وكپەلەمەسسىڭ»...
حاتتىڭ وسى جەرىنە كەلگەندە كەمپىردىڭ قولى جۇرمەي قالدى. سىرتىنان قاراعان ادامعا ونىڭ بۇكشيگەن يىعى سەلكىلدەپ وتىرعانى بايقالار ەدى.
«بىلەم, بىلەم, نە ويلاپ وتىرعانىڭدى. قالقيىپ سوڭىمدا قالعاندا سول شاڭىراقتى كۇزەتىپ, شىراقشى بولىپ وتىر دەمەپ پە ەدىم دەپ ايتقالى وتىرعانىڭدى دا سەزىپ وتىرمىن. ءىي-ي, شال-اۋ, قىرىق جىل وتاسقاندا سەنىڭ بۇكىل مىنەزىڭدى جاتتاپ, ءالى ايتپاعان ويىڭدى وقىپ ۇلگەرەتىن حالگە جەتتىم عوي». كەمپىر بۇل جولى ەسىنە الدەنە تۇسكەندەي وقىس ك ۇلىپ جىبەردى. وسى كەيپىندە كوڭىلى جايلانعان قالپى كۇيەۋىنە ەركەلەپ وتىرعانداي.
«ءجاا, قويشى ەندى. بۇرتيما, كىشكەنە بالا قۇساپ. قايتەسىڭ. ءبىز اتا-انا رەتىندە قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادىق, بالالاردىڭ بولمەسىن جاساپ, العاش رەت تۇسقاعاز جاپسىرىپ, سەن قالادان بارىپ بالالارعا دەپ پارتا, كەرەۋەت ساتىپ اكەلگەن كەزىڭ ەسىڭدە مە, سوندا ءادي دە, مايرا دا قالاي قۋانىپ ەدى. ول كەزدە اۋىلدا بالالارىنا بولمە جاساپ بەرەتىندەر سيرەك ەدى. ءبىردى ايتىپ, بىرگە كەتتىم اۋ, شارشادىم بىلەم. كەشە دە ارنەنى ويلاپ ۇيىقتاي المادىم, بوكەس-اۋ. مەن نە ويلامايدى دەيسىڭ. ءاديجان قاسىمدا بولسا بىلتىر ەلۋگە كەلەتىن جىلى ەدى, اۋىلداعى كوزكورگەننىڭ ءبارىن شاقىرىپ, قۇران باعىشتاپ, قۇدايى تاماق تا بەرە المادىم. نەسىن ايتاسىڭ, ماعان ءتىپتى سول ءاديجان امان-ساۋ باسقا جاقتا جۇرگەندەي كورىنەتىنى بار. انا جۇرەگى سەزەدى دەيتىنى قايدا, مۇمكىن, سولاي دا شىعار...»
حاتتىڭ وسى جەرىنە كەلگەندە كەمپىر ءوزىنىڭ سىلەسى قاتىپ ابدەن بولدىرىپ قالعانىن انىق سەزدى. ۇھىلەپ ورنىنان كوتەرىلىپ توسەگىنە بەتتەگەندە ءوزىنىڭ تۇلا بويىنىڭ اجەپتاۋىر جەڭىلەيىپ قالعانىنا تاڭعالدى. «ايتپاقشى, شالعا اقباياننىڭ مۇرنى مەن قاسى وزىنە تارتقانىن ايتپاپپىن عوي. ە-ە, جارار, شەكەم سولقىلداماي ۇيىقتاپ شىقسام ەرتەڭ دە ايتا جاتارمىن». ول كوز الدىنا ەجەلگى سەرىگىن ەلەستەتىپ جاتىپ ۇيقىعا كەتتى.
