تەك مال ۇرلىعى عانا ەمەس, قازاقستاندا قىلمىستىڭ قاي ءتۇرىنىڭ دە بەلەڭ الىپ تۇرعانى بۇگىندە بارشا جۇرتقا ءمالىم جايت. ەگەر مالىمەتتەرگە كوز جۇگىرتەر بولساق, وتكەن 2018 جىلى ەلىمىزدە 292286 قىلمىستىق زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ ورىن العانىن كورەمىز. سوتقا دەيىنگى تەرگەۋلەردىڭ بىرەگەي رەەسترىندە قىلمىستىق زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 7,6 پايىزعا تومەندەگەنى كەلتىرىلگەن. بۇعان تاۋبە دەۋگە بولار ەدى, بىراق... كەلتىرىلگەن كەزەڭدە جالپى قىلمىستار سانى ازايعانىمەن, ونىڭ ەسەسىنە كىسى ءولتىرۋ قىلمىسى 0,1 پايىزعا, ادام ومىرىنە قاستاندىق جاساۋ قىلمىسى 14,3 پايىزعا, كۇش كورسەتۋ قىلمىستارى 2,8 پايىزعا, الاياقتىق 6,6 پايىزعا ارتقان. سونىمەن بىرگە ءوزىمىز مىسال رەتىندە الىپ وتىرعان جىلى كامەلەتكە تولماعاندار تاراپىنان جاسالعان قىلمىستاردىڭ 2949-عا جەتكەنىن, تەك 9 ايدىڭ ىشىندە عانا 914 ايەل مەن 84 بوبەكتىڭ زورلانعانىن دا ايتا كەتۋ قاجەت. ول از دەسەڭىز, 138 جاس وسكىندى ازعىرۋ فاكتىسى دە ءتىركەلگەن. شىنىن ايتۋىمىز كەرەك, بۇلار كوپشىلىككە بەلگىلى بولعان, رەسمي ءتىركەلگەن قىلمىستار عانا. ەگەر بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن تىركەلمەي قالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى ەسكەرەتىن بولساق, بۇل كورسەتكىشتىڭ ەسەلەپ ارتا ءتۇسۋى دە ابدەن مۇمكىن. بىراق وسى كەلتىرىلگەن تولىق ەمەس مالىمەتتەردىڭ وزىنەن-اق جاعدايدىڭ ماقتانارلىق ەمەس ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى.
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ تىم كوبەيىپ كەتۋىنە بايلانىستى «قازاننان قاقپاق كەتسە, ۇرىدان ۇيات كەتەدى» دەگەن ناقىل ءجيى ايتىلاتىن بولىپ ءجۇر. بۇل ءسوزدىڭ اقيقاتتان الىس ەمەس ەكەنىنە كۇمان كەلتىرۋگە بولمايدى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدەگى زاڭدار ءالسىز, سول ءالسىز زاڭداردىڭ ءوزى بارلىق ۋاقىتتا ءبىردەي ساقتالا بەرمەيدى. ءار جىلدارى قابىلدانعان زاڭدارعا قاتىستى ءتۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ جۇرگەن كوپتەگەن زاڭگەرلەر دە ءدال وسى پىكىردى ۇستانادى. بۇل, ياعني زاڭداردىڭ دارمەنسىزدىگى ار-ۇياتتان بەزگەن, وبال-ساۋاپتى بىلمەيتىن قىلمىسكەرلەردىڭ الشاڭداي باسىپ, ويلارىنا نە كەلسە سونى ەمىن-ەركىن ىستەي بەرۋلەرىنە بارىنشا مۇمكىندىك بەرىپ تۇر.
وسىدان ون بەس شاقتى جىل بۇرىن ەلىمىزدە ءولىم جازاسىنا موراتوري جاريالاندى. ونداي قادامعا ىزگىلىك نيەتتەن بارىپ وتىرمىز دەدىك. وتە تاماشا. بىراق ءبىزدىڭ سول ىزگىلىگىمىزدى جازىقسىز جانداردى قان قاقساتىپ جاتقان قىلمىسكەرلەر تۇسىنەر مە ەكەن؟ ءاي, قايدام...
وسىنداي جايتتاردى ەلەپ-ەسكەرگەندىكتەن ءبىز سول ۋاقىتتا «جاقتارىڭنىڭ جاي-جاپسارىن ءبىلىپ بارىپ جاقتا, ءولىم جازاسى توڭىرەگىندەگى پىكىرسايىستارعا كوزقاراس» دەگەن ماقالا دا جازدىق. وندا ەلىمىزدە ءولىم جازاسىنا موراتوري جاريالاۋعا ءالى ەرتەرەك ەكەنىن, باسقانى بىلاي قويعاندا قىتاي, اقش, يران, ساۋد ارابياسى سياقتى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وزىندە ءولىم جازاسى ساقتالىپ وتىرعانىن, جازانىڭ وسىنداي ءتۇرىن جويعان ءتورت مەملەكەتتىڭ كەيىن وعان قايتىپ ورالۋعا ءماجبۇر بولعانىن تاپتىشتەي بايانداعان بولاتىنبىز. جوعارىدا اتالعان ەلدەر بۇگىندە ءتارتىبى وتە كۇشتى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا سانالادى. ولاردىڭ ونداي تارتىپكە زاڭدارىنىڭ قاتاڭدىعى ارقىلى قول جەتكىزىپ وتىرعانى ەش كۇمان تۋدىرماۋى ءتيىس.
وكىنىشكە قاراي, سول كەزدەرى وزدەرىن دەموكراتيانىڭ جاقتاۋشىلارى رەتىندە كورسەتكەندەردىڭ ايتقاندارى بولىپ, ءولىم جازاسىنا موراتوري جاريالاۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ كەتتى. شىنىن ايتساق, ونداي «دەموكراتتاردى» قازاقستان اتتى ەلدىڭ دە, سول ەلدە تۇراتىن حالىقتىڭ دا تاعدىرى ەش الاڭداتقان ەمەس. ەل تاعدىرىنا دەگەن نەمكەتتى كوزقاراستىڭ زاردابىن حالىق بۇگىندە تارتۋىنداي-اق تارتىپ وتىر. اڭگىمەنىڭ ادىلىنە كوشسەك, ءوزىن ءوزى قادىرلەيتىن, وركەنيەتكە باعىت ۇستانعان ەل قىلمىسكەرلەردى قۇرمەتتەۋگە ءتيىس ەمەس. ولار جاساعان قىلمىستارىنا لايىق جازاسىن الۋى ءتيىس. بۇل ەڭ بىرىنشىدەن, ەلدە ادىلدىك ورناۋى ءۇشىن قاجەت. حالىق قىلمىسكەرلەردىڭ جازالاناتىنىنا, ادال ەڭبەكتىڭ باعالاناتىنىنا, زاڭ تالاپتارىنىڭ بۇلجىتپاي ورىندالاتىنىنا سەنەتىن بولۋى ءتيىس. ونىڭ سىرتىندا كەز كەلگەن مەملەكەت ءوز ازاماتتارىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ قانداي بولسىن تۇرىنەن قورعاۋعا مىندەتتى ەكەنىن دە نازاردا ۇستاۋ قاجەت. وسى تالاپتاردىڭ ءبارى ورىندالعاندا عانا حالىقتىڭ ءوز مەملەكەتىنە دەگەن سەنىمى مەن قۇرمەتى ارتادى. ەكىنشى جاعىنان بۇل سول مەملەكەتتىڭ ءوزى شىعارعان زاڭداردى بۇلجىتپاي ساقتايتىنىنىڭ دا ايعاعى بولىپ تابىلادى.
ەڭ جامانى سول, زاڭنىڭ بوساڭدىعى قىلمىستىق احۋالدى عانا كۇشەيتىپ تۇرعان جوق, سونىمەن بىرگە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ ىسىنە دە وراسان زور كەدەرگى كەلتىرىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ وركەندەۋىنە ەلەۋلى تۇردە توسقاۋىل قويىپ وتىر. ماسەلەن, زاڭنىڭ ءالسىزدىگىنەن كوپتەگەن كاسىپكەرلەر اكىمشىلىك قىسىمعا تاپ بولىپ جاتسا, ەندى بىرەۋلەرى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرەتىن ساپالى ءونىم شىعارۋدىڭ ورنىنا كوزبوياۋشىلىقپەن اينالىسقاندى دۇرىس كورەدى. ونى ەلىمىزدەگى «حالال» ءوندىرىسىنىڭ قازىرگى جاعدايىنان دا ايقىن اڭعارۋعا بولادى. سول سياقتى مال باعىپ, ساپالى ءسۇت ونىمدەرىن وندىرگەننەن گورى دايىن ۇنتاقتى سۋعا ەزىپ, جاساندى ءسۇت ساتۋ دا بيزنەسمەندەر ءۇشىن ءتيىمدى جول بولىپ وتىر. قاجەت بولسا مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرە بەرۋگە بولادى. ال ەندى ەل قازىناسىنا ميللياردتاعان تەڭگە سالىقتاردىڭ تۇسپەي جاتقانى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
ايتا بەرسەك, جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىنىڭ ساقتالماۋىنان جىل سايىن جۇزدەگەن وقيعالاردىڭ ورىن الىپ, ادامداردىڭ اجال قۇشىپ جاتۋى دا زاڭداردىڭ ساقتالماۋىنىڭ سالدارى. ەگەر ناقتى ساندارعا جۇگىنەر بولساق, قازاقستاندا جىلىنا شامامەن 18 مىڭداي جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپ, سونىڭ سالدارىنان 2500 ادام قازا تاپسا, 23 مىڭداي ادام ءتۇرلى دەنە جاراقاتتارىن الادى ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز جىل سايىن شاعىن ءبىر اۋىلدىڭ حالقى جول-كولىك اپاتىنان جوق بولىپ كەتىپ جاتىر دەگەن ءسوز. وسىندايدا ايتپاسقا لاج جوق, بۇرىنعى زامانداردا نە قالادا, نە دالادا بىردە-ءبىر ميليتسيانى كورە المايتىنسىڭ. سوعان قاراماستان ول ۋاقىتتاردا قىلمىس تا, جول-كولىك وقيعاسى دا قازىرگىگە قاراعاندا ءجۇزدەگەن ەسە از بولدى. بىرەۋلەر جول اپاتتارىنىڭ ءجيى ورىن الۋىن ەلىمىزدە اۆتوكولىكتەر سانىنىڭ كوبەيىپ كەتۋىمەن دالەلدەۋگە تىرىسادى. بۇل ەندى, سىپايىلاپ ايتقاندا, قىپ-قىزىل وتىرىك! شەتەلگە بارا قالساڭىز, قالا كوشەلەرىندە جۇرگەن اۆتوماشينالاردىڭ بىزدەگىدەن ءجۇز ەسە ارتىق ەكەنىن كورەسىز. ناعىز كەپتەلىس تە سولاردا. ونداعان شاقىرىمعا سوزىلاتىن ۇزىن كوشەلەردىڭ انا شەتى مەن مىنا شەتىنە دەيىنگى ارالىقتىڭ تۇگەل اۆتوكولىككە سىقاسىپ تۇراتىنى سونداي, كەيدە ماشينالار ورىندارىنان جىلجي دا الماي قالادى. قاسىم اقىن ايتقانداي, ءبىزدىڭ «قولتىعىمىزعا سىيىپ كەتەتىن» ءبىر عانا ۇلىبريتانيادا 37 ميلليون اۆتوماشينا بار ەكەن. سوعان قاراماستان وندا بىزدەگىدەي قاپتاعان جول-كولىك وقيعالارى مۇلدە جوق. ءويتكەنى ءتارتىپ بار.
اشىعىن ايتۋ كەرەك, حالىقتىڭ نارازىلىعىن ءجيى تۋدىراتىن جاعداي دا كوبىنە زاڭداردىڭ ورىندالماۋىنان, ءتارتىپتىڭ جوقتىعىنان پايدا بولادى. ويتكەنى ءتارتىپتىڭ بولماۋى جوق جەردەن پروبلەما تۋىنداتىپ, ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋىن قيىنداتادى. سوندىقتان دا زاڭدى بۇلجىتپاي ساقتاۋ ارقىلى كەز كەلگەن مەملەكەت ءوزىنىڭ ءتارتىپتى سۇيەتىن, ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارىن قۇرمەتتەيتىن ەل ەكەنىن كورسەتەدى.
«قىلمىستىلاردى اياعان ادام ادال ادامدارعا زيان كەلتىرەدى» دەگەن ەكەن ەجەلگى ريم فيلوسوفى سەنەكا. ەگەر ادال ادامداردى ادىلەتسىزدىكتەردەن قورعاپ, ەلىمىزدى الەمگە قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە تانىتا بىلەيىك دەسەك, ەڭ الدىمەن زاڭداردىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىنا قول جەتكىزۋ قاجەت. ولاي بولماعان جەردە تىندىردىق دەگەن ىستەرىمىز بەن جۇرت الدىندا قولىمىزدى وڭدى-سولدى سەرمەپ تۇرىپ ايتقان «جالىندى» سوزدەرىمىز ەشقانداي سالماعى جوق, بوس اۋرەشىلىك بولىپ قالا بەرمەك. قالىڭ كوپشىلىك وسىلاي ويلايدى.
