ەندىگى زاماندا وتە ساق بولۋىمىز قاجەت. سوندىقتان ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن ءوز قولىندا قالدىرعانى دۇرىس. ال جاڭادان بيلىككە كەلگەن پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ مىرزاعا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋ كەرەك, ەڭ باستىسى بۇقارا xالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن, ءال-اۋقاتىن ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ, جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاۋ قاجەت.
ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى جانداندىرىپ, جۇمىسسىزدىقتى جويۋ كەرەك. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعان ماسەلەلەر.
دۇنيەدە ۇلتتى بىرىكتىرە الاتىن ءۇش كۇش بار, بۇل – ءتىل, ءدىن جانە ءدىل. ەلباسىنىڭ «ۇلتتىق كود» دەگەنى – وسى. كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەردى شەشۋدە ۇكىمەتپەن قوسا Nur Otan پارتياسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قارقىندى قىزمەت اتقارۋى قاجەت.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆپەن قىزمەت بارىسىندا قويان-قولتىق جۇمىس ىستەگەن كەزەڭدەرىڭىز بولدى ما؟
ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن, مينيسترلەر كابينەتىنىڭ ءبىر وتىرىسىندا كەلەسى جىلدىڭ بيۋدجەتىن ءبولىپ وتىرمىز, قاراجات از, جەتىسپەي جاتىر. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە دە وتە از قاراجات بولىنگەن. بارلىق كەزدە دە بايىپتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ورنىنان تۇرىپ: «مۇنداي قاراجاتپەن جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن ەمەس, ەگەر ونى كوبەيتپەسەڭىز مينيستر قىزمەتىنەن باس تارتامىن», دەدى. ادەتتە وزىنە قارسى كەلگەن مينيسترلەرمەن جاعالاسا كەتەتىن سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي ابدىراپ, نە ايتارىن بىلمەي قالدى. سوندىقتان توقاەۆ قاجەت كەزىندە تاباندىلىق تانىتا الاتىن تۇلعا.
– «ۇلكەن پىشاق ۇيالعانىنان كەسەدى» دەگەن بار. حالىقتىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنان كۇتەرى دە, تالابى دا, ساۋالى دا كوپ قوي...
– تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارى عىلىم اكادەمياسىندا اۋىزبىرشىلىك ازايىپ, رۋشىلدىق پەن جەرشىلدىك ءورىس الا باستادى. ونىڭ سالدارى اكادەمياعا, ونىڭ بولاشاعىنا ۇلكەن زيانىن تيگىزدى. سوڭىندا, 2003 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى «قوعامد++ىق بىرلەستىك» ستاتۋسىنا ءبىر-اق ءتۇستى. ەندى اكادەميا پرەزيدەنتى قايتا سايلاناتىن بولدى. جاڭا جارعى قابىلداندى, ءۇش ۇمىتكەردىڭ ىشىنەن مەن سايلاندىم. ليكۆيداتسيالىق كوميسسيا اكادەميانىڭ بار مۇلكىن الىپ كەتكەن. تەلەفون, قاعاز, قالامساپ سياقتى كەرەكتى زاتتاردى ءوزىم باسقاراتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنان الىپ كەلدىم.
قازىرگى كەزدە وسىنداي قوعامدىق ستاتۋستا تۇرعان تەك ءبىزدىڭ اكادەميا. نامىس ءۇشىن, «ءبورى ارىعىن بىلدىرمەس, سىرتقا ءجۇنىن قامپايتار» دەگەندەي, ءبىز كەڭەس وكىمەتى مودەلىنەن باس تارتىپ, باتىسەۋروپالىق مودەل قۇرىپ جاتىرمىز دەيمىز. اكادەميانىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىندا ەلباسى, اكادەميك, ەرەجە بويىنشا 100 جىلدا ءبىر-اق رەت بەرىلەتىن «عاسىر عۇلاماسى» التىن مەدالىنىڭ يەگەرى ن.ءا. نازارباەۆ ۇعا جۇمىسىنا وڭ باعا بەردى. كەڭەس مودەلىنە كەرى قايتۋعا بولمايتىنىن ايتتى. ءبىز كەلىستىك. بىراق ەلىمىزدىڭ باس اكادەمياسىنىڭ مارتەبەسىن ەرەكشەلەندىرۋ ءبارىبىر كەرەك. «قوعامدىق بىرلەستىك» دارەجەسىنەن باسقا دا تولىپ جاتقان ستاتۋس بار عوي. قازىرگى كەزدە سول ستاتۋستا 24 اكادەميا بار, ونىڭ جەتەۋى «ۇلتتىق» دەگەن ءسوزدى اتاۋلارىنا قوسىپ العان, ولارعا مۇشە بولۋ وڭاي, جارناسىن تولەسەڭىز بولدى. ولاردىڭ مىڭداعان اكادەميكتەرى بار. اقيقاتىن ايتقاندا, بۇل ەلگە ۇيات كەلتىرەتىن, باس اكادەميانىڭ جانە جالپى عىلىمنىڭ بەدەلىن تۇسىرەتىن كەلەڭسىز جايت. مەن ءاربىر جينالىستا ارىپتەستەرىمە: «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا, گازەت-جۋرنالدارعا ماقالا نەمەسە سۇحبات بەرسەڭىزدەر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى ەكەندەرىڭىزدى كورسەتىپ بەرىڭىزدەر» دەپ ءوتىنىش ايتامىن. ەلىمىزدىڭ باق سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن جۋرناليستەردەن دە وسىنى سۇرار ەدىم. كۇرىشتەن كۇرمەكتى اجىراتا الاتىن ۋاقىت جەتتى. قازىر ءبىر جەرگە بارىپ اكادەميكپىن دەۋگە دە ۇيالاتىن بولدىق.
– مۇرات جۇرىن ۇلى, ءسىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحىندا حيميا سالاسىنداعى تۇڭعىش عىلىمي جاڭالىقتىڭ اشىلۋى مەن مويىندالۋىنا مۇرىندىق بولعانىڭىزدى بىلەمىز. نوبەل سىيلىعىنان كەيىنگى, تاۋەلسىز ساراپشىلار تاعايىندايتىن وسىناۋ حالىقارالىق جۇلدەگە قول جەتكىزگەنىمىز جەتكىلىكتى تۇردە ناسيحاتتالماعان, باعالانباعان سياقتى.
– ءيا, مەن شاكىرتتەرىممەن, زەرتحاناداعى عىلىمي قىزمەتكەرلەرىممەن بىرگە دەمالماعان, ۇيىقتاماعان ۋاقىتتاردىڭ ەسەبىنەن «تيتاننىڭ قىشقىل سۋ ەرىتىندىلەرىندەگى پوستەلەكتروليزدىك حيميالىق ەرۋ قۇبىلىسى» اتتى دۇنيە ءجۇزىنىڭ عالىمدارى مويىنداعان عىلىمي جاڭالىق اشتىم. ياعني, تيتاندى بەيستاتسيونارلىق توكتارمەن الدىن الا پوليارلاعان كەزدە ونىڭ بەتكى قاباتىنداعى قابىرشىعى جويىلىپ, سونىڭ سالدارىنان ەلەكترودتىق الەۋەتىنىڭ مولشەرى وزگەرەتىندىكتەن, قىشقىلدى ەرىتىندىلەردە حيميالىق تۇرعىدا ەرىپ كەتەدى. بۇل – وسى ۋاقىتقا دەيىن ادامزاتقا بەيمالىم بولىپ كەلگەن قۇبىلىس. سونىمەن قاتار حيميا سالاسى بويىنشا قازاقستاندا اشىلعان تۇڭعىش عىلىمي جاڭالىق. تيتان – ەڭ تۇراقتى مەتالداردىڭ ءبىرى. قازاقستاندا ونىڭ وتە كوپ قورى بار. مەتالل وتە تۇراقتى بولعاندىقتان, كوپتەگەن حيميالىق رەاكتورلار, تىكۇشاق, ۇشاق, كەمەلەردىڭ ءبارى سودان جاسالادى. ونىڭ كەرەمەت قاسيەتى سوندا, تەڭىز سۋىندا 200 جىل جاتسا دا, شىرىمەيدى. بىراق تيتاننان جاسالعان قۇرالدار توزعاندا ەشقايدا قولدانا المايتىنبىز. سەبەبى ونى قايتادان بالقىتۋ قيىن, ال ەرىتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ءبىز سونى وڭاي جولمەن ەرىتۋدىڭ جولىن تاپتىق.
بۇل ايگىلى نوبەل سىيلىعىنان كەيىن جۇرەتىن ۇلكەن عىلىمي حالىقارالىق دارەجە. ماعان كوپتەگەن ەلدەردىڭ ءىرى عالىمدارىنان, سونىڭ ىشىندە, رەسەي, قىتاي, ۋكراينا, بەلارۋس, مولدوۆا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق اكادەميالارىنىڭ پرەزيدەنتتەرىنەن قۇتتىقتاۋلار كەلىپ ءتۇستى. ولارعا ريزامىز. بىراق ءبىر وكىنىشتىسى, ەلىمىزدە, اكادەميكتەر مەن ارىپتەس دوستارىمىزدان باسقا ەشكىم جۇمعان اۋزىن اشپادى. بۇل ەلىمىزدەگى عىلىم مەن عالىمداردىڭ مەملەكەت پەن قوعام الدىنداعى ءرولى مەن دارەجەسىنىڭ تومەندەپ قالعانىن كورسەتپەسە ەكەن دەيمىن.
– قازاقستاندا عىلىمعا سۇرانىس جوقتىڭ قاسى دەگەن پىكىرلەردىڭ ءجيى ايتىلۋى نەلىكتەن دەپ ويلايسىز؟
كوپسالالى ءوندىرىس ورىندارى اراسىنداعى باسەكەلەستىك, xالىقارالىق ساۋدا كەڭىستىگىندەگى جارىستار عانا عىلىمعا سۇرانىس تۋعىزادى. «عىلىمسىز دامۋ جوق» دەگەن قاعيدانى تەرىسكە شىعارۋعا تىرىسۋ – ناداندىق. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قازاقستانداعى عىلىمنىڭ دەڭگەيى رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا تۇردى. كسرو-دا عىلىمعا ءبولىنەتىن قارجى ءىجو-ءنىڭ 4,5%-ىن قۇرايتىن اقش-پەن تايتالاسىپ تۇرعان ەلدە 3-ورىندا تۇرۋ ۇلكەن جەتىستىك ەدى. كوپتەگەن وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرمەن قازىر ەلىمىزدە عىلىمعا بولىنەتىن قارجى كولەمى ءوسۋدىڭ ورنىنا كۇرت تومەن ءتۇسىپ كەتتى, ءىجو-ءنىڭ 0,15%-ىن عانا قۇرايدى. 2015 جىلى بار-جوعى ءىجو-ءنىڭ 0,25%-ىن قۇرادى, بۇل 49-50 ملرد تەڭگە ەدى, 2018 جىلى 10,5 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ ۇستىنە تەڭگە ورتالىق ازياداعى ەڭ جوعارى دەۆالۆاتسياعا ۇشىراعانىن قوسىڭىز. باق بەتىندەگى داۋ-دامايلاردىڭ ءبىر سەبەبى وسىعان كەلىپ تىرەلەدى.
كەيبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا ەلىمىزگە بەلگىلى ءىرى عالىمدارىمىز جۇمىسسىز قالدى. بۇل ۇيات ەمەس پە؟ ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا 2020 جىلى عىلىمعا بولىنەتىن قارجى 1,0%-عا جەتۋ كەرەك دەلىنگەن بولاتىن (العاشىندا ءتىپتى 2.0% دەپ كورسەتىلگەن ەدى). تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ 2019 جىلى بيۋدجەت دايىندالۋ بارىسىندا الەۋمەتتىك سالانى قىسقارتپاۋ كەرەك دەگەن ەدى. بىراق ونى ۇكىمەت ورىنداعان جوق. جالپى بيلىكتە عىلىمنىڭ ءسوزىن سويلەيتىن ەشكىم جوق سياقتى, عىلىم كوميتەتىنىڭ باستىعىن ۇكىمەت مۇشەلەرى دە, ءوزىنىڭ ءمينيسترى دە جۇرە تىڭدايدى.
مۇمكىن, رەسەي فەدەراتسياسىنان ۇلگى الارمىز. ولاردا ارنايى عىلىم مينيسترلىگى قۇرىلدى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ قىزمەتى شەكتەلگەنىمەن, مەملەكەتتىك مارتەبەسىن ساقتاپ قالدى, ونىڭ ۇستىنە رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ توراعالىعىمەن قۇرىلعان جوعارى عىلىمي كەڭەس بار. ال سالىستىرساق, عىلىمعا بولىنەتىن قارجى اقش, ەۋروپا, جاپونيا, قىتاي, سولتۇستىك كورەيا ەلدەرىندە ءىجو-ءنىڭ 2,5-4,5%-ىن قۇرايدى. تمد ەلدەرىندە رەسەي – 1,2%, ۋكراينا, بەلارۋس – 0,5-0,7%, ليتۆا – 0,83%, ارمەنيا, وزبەكستان, قىرعىزستان – 0,25%. بارىندە بۇل كورسەتكىش بىزدەن جوعارى. حالىقارالىق «عىلىم جانە تەحنولوگيا» اتالىمى بويىنشا قازاقستان 106 – ورىندا, مولدوۆا – 27, رەسەي – 41, بەلارۋس – 54, ارمەنيا – 45, قىرعىزستان 69 ورىندا كەلەدى.
– ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى xالىقارالىق قاتىناستاردا تاجىريبە الماسۋدان بولەك, ناقتى قانداي پايدا تاۋىپ وتىر؟
– پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ العاشقى رەسمي ءسوزىندە ادىلەتتىك ورناتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە ارنايى توقتالىپ ءوتتى. ال ءادىلەتتىلىك تۋرالى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى نە ويلايدى؟
– ادىلەتتى بولۋعا, ادىلەتتى قوعام قۇرۋعا بۇكىل ادامزات (Homo sapiens) ءاۋ باستان مۇددەلى. بۇل جاعداي قاسيەتتى قۇراندا دا ايتىلعان. ءبىر xاديستە بىلاي دەلىنگەن: مۇxاممەد س.ع.س. پايعامباردان ءبىر ساxابا: «قيامەت قايىم قاشان بولادى؟» دەپ سۇرايدى. ول: «قيانات شەكتەن تىس كوبەيگەن كەزدە» دەپ جاۋاپ بەرەدى. قيانات دەگەن نە؟ ءاربىر مامانعا وزىنە لايىق قىزمەتىن بەرمەۋ. بۇل كادر ماسەلەسىنە تىرەلەدى. بىزدە تەندەرلىك كوميسسيا, كونكۋرستىق سايلاۋ كوميسسياسى دەگەندەر تولىپ جاتىر. بۇل كوميسسيالاردىڭ توراعالارى جوعارى لاۋازىمدى باسشىلار, مينيسترلەر, اكىمدەر نەمەسە ولاردىڭ ورىنباسارلارى. مۇنداي جاعدايدا سول كوميسسيا ادىلەتتى شەشىم قابىلدايدى دەگەنگە سەنە المايمىن. ولاردىڭ توراعاسى قاتارداعى تەڭ قۇقىلى مامان بولۋى كەرەك, ال ەڭ دۇرىسى بۇكىل ۇجىم جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاۋى ءتيىس. ولاي بولماسا مينيسترلەر مەن اكىمدەردىڭ تىكەلەي بۇيرىقتارىمەن, ياعني جاۋاپكەرشىلىكتى الىپ, تىكەلەي شەشىم قابىلداعانى دۇرىس.
