سۇحبات • 12 ءساۋىر، 2019

مۇرات جۇرىنوۆ: ادىلەتسىزدىكتىڭ ۇلكەنى – ءاربىر مامانعا وزىنە لايىق قىزمەتىن بەرمەۋ

967 رەت كورسەتىلدى

كەزىندە كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، اكادەميك ا.پ.الەكساندروۆ: «قازاقستان عىلىمى رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىن ءۇشىنشى ورىندا تۇر» دەپ ۇلكەن باعا بەرگەنىن كوپكە دەيىن مالدانىپ كەلدىك. ودان بەرى دۇنيە تۇبەگەيلى وزگەردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا عىلىمدى توقىراتپاۋعا تالپىندىق. وسى جىلدار بەدەرىندە دە ونى دامىتۋعا از قاراجات سالىنعان جوق. عىلىمدى ەكونوميكامەن، وندىرىسپەن ۇشتاستىرۋعا ۇمتىلىپ باقتىق. عىلىم كۇنى قارساڭىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. البەتتە، عالىمداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى، كەشە عانا ۇعا قۇزىرىندا بولعان 45 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ بۇگىنگى احۋالى، مەملەكەتتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن عىلىمنىڭ ديپلوماتيالىق ءرولى سىندى ساۋالداردى سوڭعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە بولىپ جاتقان ۇلكەن وزگەرىستەر كەيىنگى سۇحباتقا ىسىردى. سوندىقتان دا اڭگىمە ەل شەجىرەسىندە ورىن الىپ جاتقان تاريحي وقيعالاردان باستاۋ الدى.

– ءسوز باسىندا ايتارىم – ءبارى كوڭىلىمنەن تۋرا شىقتى. مەن تۇڭعىش پرەزي­دەنتىمىز – ەلباسىنىڭ ايتەۋىر ءبىر دانا­لىق شەشىمگە كەلەتىنىن ىشتەي ءبىر سەزۋشى ەدىم. سولاي بولىپ شىقتى. ەڭ باستىسى، اللانىڭ بۇيرىعىمەن كەلگەن باقىت – تاۋەلسىزدىك بولدى. قاستەر­لى ازاتتىعىمىز كەنەسارى xان­نىڭ بيلىگى قۇلاعان سوڭ ورناعان 145 جىلدىق رەسەي باسقىنشىلارىنىڭ بوداندىعىنان كەيىن قايتا ورالدى. 

ەندىگى زاماندا وتە ساق بولۋىمىز قاجەت. سوندىقتان ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن ءوز قولىندا قال­دىر­عانى دۇرىس. ال جاڭادان بيلىككە كەلگەن پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ مىرزاعا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋ كەرەك، ەڭ باستىسى بۇقارا xالىق­تىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن، ءال-اۋقاتىن ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ، جەم­قور­­لىقتى اۋىزدىقتاۋ قاجەت.

ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرىپ، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى جانداندى­رىپ، جۇمىسسىزدىقتى جويۋ كەرەك. بۇل ءبىرىن­شى كەزەكتە تۇرعان ماسەلەلەر.

شىندىعىن ايتساق، بىرىنە ءبىرى جال­عا­­سىپ كەلە جاتقان دۇنيەجۇزىلىك ەكو­نو­ميكالىق داعدارىستاردىڭ سالدارى­نان xالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ناشار­لاپ كەتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇراق­تى­لىعى ءۇشىن مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزگى ءۇش بەلگىسى – تەرريتوريا، اسكەر جانە ۇلت­تىق ۆاليۋتا – تەڭگەمەن قوسا ەلدىڭ ءال­ەۋ­مەتتىك جاعدايى كەدەيلىك پەن با­ي­لىقتىڭ ورتا تۇسىندا بولۋى قا­جەت. كوپ بالالى انالار ەلىمىزدىڭ ەڭ قۇرمەتتى ازاماتى سانالۋى كەرەك. جال­عان اقپاراتتاردى توقتاتىپ، جەتكىلىكتى كولەمدە جەتىم بالالار ۇيلەرى مەن مۇقتاج وتباسىنان شىققان بالالار ءۇشىن مەكتەپ-ينتەرناتتارىن اشۋ كەرەك. 

دۇنيەدە ۇلتتى بىرىكتىرە الاتىن ءۇش كۇش بار، بۇل – ءتىل، ءدىن جانە ءدىل. ەلبا­­سىنىڭ «ۇلتتىق كود» دە­گە­نى – وسى. كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسە­لە­لەردى شە­شۋدە ۇكىمەتپەن قوسا Nur Otan پارتيا­سى، قازاقستان حال­قى اسسام­بلەيا­سى قارقىندى قىزمەت اتقارۋى قاجەت.

– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقا­ەۆ­پەن قىزمەت بارىسىندا قو­يان-قولتىق جۇمىس ىستەگەن كەزەڭ­دە­رى­ڭىز بولدى ما؟

– ارينە، ول كىسىمەن بىرگە ۇكىمەت مۇشە­سى دە بولدىم. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى رەسپۋبليكامىزدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى، مەن ءبىلىم ءمينيسترى رەتىندە لاۋازىمدى قىزمەت اتقاردىق. تابيعاتىنان مىنەزى وتە سابىرلى، مادەنيەت­تى، جۇمساق سويلەيتىن ادام. تەكتى اۋلەت­تەن شىققان، ۇستانىمىنا بەرىك، با­تىل ازامات. 

ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن، مي­نيس­تر­لەر كابينەتىنىڭ ءبىر وتىرىسىندا كەلەسى جىلدىڭ بيۋدجەتىن ءبولىپ وتىرمىز، قاراجات از، جەتىسپەي جاتىر. سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگىنە دە وتە از قاراجات بولىنگەن. بارلىق كەزدە دە بايىپتى قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلى ورنىنان تۇرىپ: «مۇنداي قاراجاتپەن جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن ەمەس، ەگەر ونى كوبەيتپەسەڭىز مينيستر قىزمەتىنەن باس تارتامىن»، دەدى. ادەتتە وزىنە قارسى كەلگەن مينيسترلەرمەن جاعالاسا كەتەتىن سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي ابدىراپ، نە ايتارىن بىلمەي قالدى. سوندىقتان توقاەۆ قاجەت كەزىندە تاباندىلىق تانىتا الاتىن تۇلعا.

– «ۇلكەن پىشاق ۇيالعانىنان كەسەدى» دەگەن بار. حالىقتىڭ ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنان كۇتەرى دە، تالابى دا، ساۋالى دا كوپ قوي... 

– تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىل­دارى عىلىم اكادەمياسىندا اۋىز­بىر­شىلىك ازايىپ، رۋشىلدىق پەن جەرشىلدىك ءورىس الا باستادى. ونىڭ سالدارى اكادەمياعا، ونىڭ بولاشاعىنا ۇلكەن زيانىن تيگىزدى. سوڭىندا، 2003 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى «قوعامد++ىق بىرلەستىك» ستاتۋسىنا ءبىر-اق ءتۇستى. ەندى اكادەميا پرەزيدەنتى قايتا سايلاناتىن بولدى. جاڭا جارعى قابىل­داندى، ءۇش ۇمىتكەردىڭ ىشىنەن مەن سايلاندىم. ليكۆيداتسيالىق كوميس­­سيا اكادەميانىڭ بار مۇلكىن الىپ كەت­كەن. تەلەفون، قاعاز، قالامساپ سياقتى كەرەكتى زاتتاردى ءوزىم باسقا­را­تىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنان الىپ كەلدىم.

قازىرگى كەزدە وسىنداي قوعامدىق ستاتۋستا تۇرعان تەك ءبىزدىڭ اكادەميا. نامىس ءۇشىن، «ءبورى ارىعىن بىلدىرمەس، سىرتقا ءجۇنىن قامپايتار» دەگەندەي، ءبىز كەڭەس وكىمەتى مودەلىنەن باس تارتىپ، باتىسەۋروپالىق مودەل قۇرىپ جاتىرمىز دەيمىز. اكادەميانىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىندا ەلباسى، اكادەميك، ەرەجە بويىنشا 100 جىلدا ءبىر-اق رەت بەرىلەتىن «عاسىر عۇلاماسى» التىن مەدالىنىڭ يەگەرى ن.ءا. نازارباەۆ ۇعا جۇمىسىنا وڭ باعا بەردى. كەڭەس مودەلىنە كەرى قايتۋعا بولمايتىنىن ايتتى. ءبىز كەلىستىك. بىراق ەلىمىزدىڭ باس اكادەمياسىنىڭ مارتەبەسىن ەرەكشەلەندىرۋ ءبارىبىر كەرەك. «قوعامدىق بىرلەستىك» دارەجەسىنەن باسقا دا تولىپ جاتقان ستاتۋس بار عوي. قازىرگى كەزدە سول ستاتۋستا 24 اكادەميا بار، ونىڭ جەتەۋى «ۇلتتىق» دەگەن ءسوزدى اتاۋلارىنا قوسىپ العان، ولارعا مۇشە بولۋ وڭاي، جارناسىن تولەسەڭىز بولدى. ولاردىڭ مىڭداعان اكادەميكتەرى بار. اقيقاتىن ايتقاندا، بۇل ەلگە ۇيات كەلتىرەتىن، باس اكادەميانىڭ جانە جالپى عىلىمنىڭ بەدەلىن تۇسىرەتىن كەلەڭسىز جايت. مەن ءاربىر جينالىستا ارىپتەستەرىمە: «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا، گازەت-جۋرنالدارعا ماقالا نەمەسە سۇحبات بەرسەڭىزدەر ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى ەكەن­دەرىڭىزدى كورسەتىپ بەرىڭىزدەر» دەپ ءوتىنىش ايتامىن. ەلىمىزدىڭ باق سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن جۋرناليستەردەن دە وسىنى سۇرار ەدىم. كۇرىشتەن كۇرمەكتى اجىراتا الاتىن ۋاقىت جەتتى. قازىر ءبىر جەرگە بارىپ اكادەميكپىن دەۋگە دە ۇيالاتىن بولدىق.

– مۇرات جۇرىن ۇلى، ءسىزدىڭ ەلى­مىز­­دىڭ تاريحىندا حيميا سالا­سىن­­­داعى تۇڭعىش عىلىمي جاڭا­لىق­­­تىڭ اشىلۋى مەن مويىندالۋ­ى­نا مۇ­رىندىق بول­عان­ىڭىز­دى بىلە­مىز. نوبەل سىي­لى­عىنان كەي­ىنگى، تاۋەلسىز ساراپشى­لار تاعايىن­داي­تىن وسىناۋ حالىق­ارا­لىق جۇلدەگە قول جەتكىز­گەنىمىز جەت­كى­لىكتى تۇردە ناسي­حات­تال­ماعان، باعا­لان­باعان سياقتى.

– ءيا، مەن شاكىرتتەرىممەن، زەرتحا­نا­داعى عىلىمي قىزمەت­كەر­لەرىممەن بىرگە دەمالماعان، ۇيىقتاماعان ۋاقىت­تار­دىڭ ەسەبىنەن «تيتاننىڭ قىشقىل سۋ ەرىتىندىلەرىندەگى پوستەلەكتروليزدىك حيميالىق ەرۋ قۇبىلىسى» اتتى دۇنيە ءجۇزىنىڭ عالىمدارى مويىنداعان عىلىمي جاڭالىق اشتىم. ياعني، تيتاندى بەيستاتسيونارلىق توكتارمەن الدىن الا پوليارلاعان كەزدە ونىڭ بەتكى قابا­تىنداعى قابىرشىعى جويىلىپ، سونىڭ سالدارىنان ەلەكترودتىق الەۋە­تىنىڭ مولشەرى وزگەرەتىندىكتەن، قىش­قىلدى ەرىتىندىلەردە حيميالىق تۇر­عىدا ەرىپ كەتەدى. بۇل – وسى ۋاقىتقا دەيىن ادامزاتقا بەيمالىم بولىپ كەلگەن قۇبىلىس. سونىمەن قاتار حيميا سالاسى بويىنشا قازاقستاندا اشىلعان تۇڭعىش عىلىمي جاڭالىق. تيتان – ەڭ تۇراقتى مەتالداردىڭ ءبىرى. قازاقستاندا ونىڭ وتە كوپ قورى بار. مەتالل وتە تۇراقتى بولعاندىقتان، كوپ­تەگەن حيميالىق رەاكتورلار، تىك­ۇش­اق، ۇشاق، كەمەلەردىڭ ءبارى سودان جاسالادى. ونىڭ كەرەمەت قاسيەتى سوندا، تەڭىز سۋىندا 200 جىل جاتسا دا، شىرىمەيدى. بىراق تيتاننان جاسالعان قۇرالدار توزعاندا ەشقايدا قولدانا الماي­تىنبىز. سەبەبى ونى قايتادان بالقىتۋ قيىن، ال ەرىتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ءبىز سونى وڭاي جولمەن ەرىتۋدىڭ جولىن تاپتىق.

بۇل ايگىلى نوبەل سىيلىعىنان كەيىن جۇرەتىن ۇلكەن عىلىمي حالىق­ارا­لىق دارەجە. ماعان كوپتەگەن ەلدەردىڭ ءىرى عالىمدارىنان، سونىڭ ىشىندە، رەسەي، قىتاي، ۋكراينا، بەلارۋس، مولدوۆا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ ۇلت­تىق اكادە­ميالارىنىڭ پرەزي­دەنت­تەرىنەن قۇتتىقتاۋلار كەلىپ ءتۇستى. ولارعا ريزامىز. بىراق ءبىر وكىنىشتىسى، ەلىمىزدە، اكادەميكتەر مەن ارىپتەس دوستارىمىزدان باسقا ەشكىم جۇمعان اۋزىن اشپادى. بۇل ەلىمىزدەگى عىلىم مەن عالىمداردىڭ مەملەكەت پەن قوعام الدىنداعى ءرولى مەن دارەجەسىنىڭ تومەندەپ قالعانىن كورسەتپەسە ەكەن دەيمىن.

– قازاقستاندا عىلىمعا سۇرانىس جوقتىڭ قاسى دەگەن پىكىرلەردىڭ ءجيى ايتىلۋى نەلىكتەن دەپ ويلايسىز؟

– مۇنان ءارى قاراي دا مۇناي مەن گازدى جەر استىنان الىپ، وڭدەمەي شيكىزات تۇرىندە ساتا بەرەتىن بولساق، مەتالدى كەڭەس وكىمەتىنەن قالعان زاۋىتتاردان سول كۇيى قالىپتان شىعارا سالىپ، سىرتقا جونەلتە بەرسەك، شىنىندا دا مۇنداي ەلگە عىلىم دا، ءبىلىم دە كەرەك بولمايدى. سوندىقتان ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرىپ، كوپتەگەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس كوزدەرىن اشىپ، جۇمىسسىزدىقتى جويۋ كەرەگىن جوعارىدا ايتتىم. 

كوپسالالى ءوندىرىس ورىندارى ارا­سىنداعى باسەكەلەستىك، xالىق­ارا­لىق ساۋدا كەڭىستىگىندەگى جارىستار عانا عىلىمعا سۇرانىس تۋعىزادى. «عىلىم­سىز دامۋ جوق» دەگەن قاعي­دا­نى تەرىسكە شىعارۋعا تىرىسۋ – نا­دان­­دىق. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قازاق­ستانداعى عىلىمنىڭ دەڭگەيى رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا تۇردى. كسرو-دا عىلىمعا ءبولى­­نەتىن قارجى ءىجو-ءنىڭ 4،5%-ىن قۇر­ايتىن اقش-پەن تايتالاسىپ تۇرعان ەلدە 3-ورىندا تۇرۋ ۇلكەن جە­تىس­تىك ەدى. كوپتەگەن وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرمەن قازىر ەلى­­مىزدە عىلىمعا بولىنەتىن قارجى كو­لەمى ءوسۋدىڭ ورنىنا كۇرت تومەن ءتۇ­سىپ كەتتى، ءىجو-ءنىڭ 0،15%-ىن عانا قۇ­راي­دى. 2015 جىلى بار-جوعى ءىجو-ءنىڭ 0،25%-ىن قۇرادى، بۇل 49-50 ملرد تەڭگە ەدى، 2018 جىلى 10،5 ملرد تەڭ­گەنى قۇرادى. ونىڭ ۇستىنە تەڭگە ورتا­لىق ازياداعى ەڭ جوعارى دەۆال­ۆا­تسيا­عا ۇشىراعانىن قوسىڭىز. باق بەتىندەگى داۋ-دامايلاردىڭ ءبىر سەبەبى وسىعان كەلىپ تىرەلەدى. 

كەيبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋت­تارىندا ەلىمىزگە بەلگىلى ءىرى عالىم­دا­رى­­مىز جۇمىسسىز قالدى. بۇل ۇيات ەمەس پە؟ ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن­دا 2020 جىلى عىلىمعا بولىنەتىن قارجى 1،0%-عا جەتۋ كەرەك دەلىنگەن بولا­تىن (العاشىندا ءتىپتى 2.0% دەپ كورسە­تىلگەن ەدى). تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەل­باسى ن.ءا.نازارباەۆ 2019 جىلى بيۋدجەت دايىندالۋ بارىسىندا الەۋ­مەت­تىك سالانى قىسقارتپاۋ كەرەك دەگەن ەدى. بىراق ونى ۇكىمەت ورىنداعان جوق. جالپى بيلىكتە عىلىمنىڭ ءسوزىن سويلەيتىن ەشكىم جوق سياقتى، عى­لىم كوميتەتىنىڭ باستىعىن ۇكىمەت مۇشە­لە­رى دە، ءوزىنىڭ ءمينيسترى دە جۇرە تىڭ­دايدى. 

مۇمكىن، رەسەي فەدەراتسياسىنان ۇلگى الارمىز. ولاردا ارنايى عىلىم مينيس­ترلىگى قۇرىلدى. عىلىم اكا­دە­ميا­سىنىڭ قىزمەتى شەك­تەل­گەنى­مەن، مەملەكەتتىك مارتەبەسىن ساق­تاپ قالدى، ونىڭ ۇستىنە رەسەي پرەزي­دەن­تىنىڭ توراعالىعىمەن قۇرىلعان جو­عارى عىلىمي كەڭەس بار. ال سالىس­تىر­ساق، عىلىمعا بولىنەتىن قارجى اقش، ەۋروپا، جاپونيا، قىتاي، سولتۇستىك كورەيا ەلدەرىندە ءىجو-ءنىڭ 2،5-4،5%-ىن قۇرايدى. تمد ەلدەرىندە رەسەي – 1،2%، ۋكراينا، بەلارۋس – 0،5-0،7%، ليتۆا – 0،83%، ارمەنيا، وزبەكستان، قىرعىزستان – 0،25%. بارىندە بۇل كورسەتكىش بىزدەن جوعارى. حالىقارالىق «عىلىم جانە تەحنولو­گيا» اتالىمى بو­يىنشا قازاقستان 106 – ورىندا، مولدوۆا – 27، رەسەي – 41، بەلارۋس – 54، ارمەنيا – 45، قىرعىزستان 69 ورىندا كەلەدى.

– ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سى xالىقارالىق قاتىناستاردا تاجىريبە الماسۋدان بولەك، ناقتى قانداي پايدا تاۋىپ وتىر؟

– ءبىزدىڭ اكادەميا بەدەلدى قاۋىم­داس­تىقتاردىڭ مۇشەسى جانە بارلىق ءىرى مەملەكەت­تەردىڭ مەملەكەتتىك باس اكا­دەميا­لارىمەن كەلىسىمشارت ءتۇز­گەن. وتكەن جىلى بەيجىڭدە ەڭ ءىرى، 34 باس اكا­دەميانى بىرىكتىرەتىن اليانس-ANSO قۇرىلدى. ءبىزدىڭ اكا­دەميا­نىڭ مەملەكەتتىك ەمەس ەكە­نى­نە قاراماستان، ونىڭ التى ادامنان تۇراتىن باسقارۋشى كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا كىندىك ازيا مەن كاۆكاز وڭىرىندەگى مەملەكەتتەردەن مەنى سايلادى. بۇل قازاقستان عىلىمىنىڭ، عا­لىمدارىنىڭ حالىقارالىق كەڭىس­تىك­تەگى بەدەلىنىڭ جوعارى ەكەنىن كور­سە­تە­دى. قازىر قىتايدىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سىنا قاراستى «Sugon» دەي­تىن فيرماسى ءبىزدىڭ اكادەمياعا 10 ميلليون دوللارعا جۋىق تۇراتىن سۋپەر­كومپيۋتەردى تەگىن گرانت جولىمەن بەرمەكشى. سونىڭ قۇقىقتىق جولىن ىزدەۋدەمىز. 

– پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ العاشقى رەسمي ءسوزىن­دە ادىلەتتىك ورناتۋدىڭ ماڭىزدى ەكە­­نىنە ارنايى توقتالىپ ءوتتى. ال ءادى­لەت­تىلىك تۋرالى ۇلتتىق عىلىم اكا­­دەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى نە وي­لاي­­دى؟

– ادىلەتتى بولۋعا، ادىلەتتى قوعام قۇرۋعا بۇكىل ادامزات (Homo sapiens) ءاۋ باستان مۇددەلى. بۇل جاعداي قاسيەتتى قۇراندا دا ايتىلعان. ءبىر xاديستە بىلاي دەلىنگەن: مۇxاممەد س.ع.س. پايعام­باردان ءبىر ساxابا: «قيامەت قايىم قاشان بولادى؟» دەپ سۇرايدى. ول: «قيانات شەكتەن تىس كوبەيگەن كەزدە» دەپ جاۋاپ بەرەدى. قيانات دەگەن نە؟ ءاربىر مامانعا وزىنە لايىق قىزمەتىن بەرمەۋ. بۇل كادر ماسەلەسىنە تىرە­لەدى. بىزدە تەندەرلىك كوميسسيا، كون­كۋرستىق سايلاۋ كوميسسياسى دە­گەندەر تولىپ جاتىر. بۇل كوميس­­سيا­لاردىڭ توراعالارى جوعارى لاۋا­­زىمدى باسشىلار، مينيسترلەر، اكىم­دەر نەمەسە ولاردىڭ ورىنباسارلارى. مۇنداي جاعدايدا سول كوميسسيا ادىلەتتى شەشىم قابىلدايدى دەگەنگە سەنە المايمىن. ولاردىڭ توراعاسى قاتارداعى تەڭ قۇقىلى مامان بولۋى كەرەك، ال ەڭ دۇرىسى بۇكىل ۇجىم جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاۋى ءتيىس. ولاي بولماسا مينيسترلەر مەن اكىمدەردىڭ تىكەلەي بۇيرىقتارىمەن، ياعني جاۋاپكەرشىلىكتى الىپ، تىكەلەي شەشىم قابىلداعانى دۇرىس. 

سوڭعى جاڭالىقتار

نار نارىمبەتوۆ ەدى...

قازاقستان • بۇگىن، 23:20

تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تويى

قازاقستان • بۇگىن، 23:18

ساۋلەلى ونەردىڭ ساۋكەلەسى

تەاتر • بۇگىن، 23:11

«وميكرون» شتامى وقشاۋلايدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 23:09

كومىر باعاسى كوتەرىلە مە؟

قوعام • بۇگىن، 23:03

پورترەتتەگى پاراسات

ەلباسى • بۇگىن، 22:52

«قايرات» رەسەيدە توپ جاردى

فۋتبول • بۇگىن، 22:10

ۋسيك اقشا ۇسىنسا، دجوشۋا كۇتە تۇرادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 19:20

الماتىدا 5G جەلىسى ىسكە قوسىلدى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 18:05

ۇقساس جاڭالىقتار