ساياسات • 12 ءساۋىر، 2019

شاۆكات ميرزيوەۆ: ەكى جارىم جىلداعى رەفورمالار

2148 رەتكورسەتىلدى

وزبەكستانداعى بيلىك اۋىسۋ پروتسەسى تىنىش ءارى بەيبىت وتكەنىمەن، جاڭا باسشىنىڭ رەفورمالارى جىلدام ءجۇرىپ جاتىر. كەي كەزدەرى پرەزيدەنت ميرزيوەۆ ماقساتىنا جەتۋى ءۇشىن ءىستى تىزەگە باسىپ جىبەرگەن ساتتەر دە كەزدەستى. الايدا كورشى ەلدەگى وڭ وزگەرىستەردى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. سونىمەن وزبەكستان قازىر قاي باعىتتا كەتىپ بارادى؟

13 جىل پرەمەر-مينيستر قىزمەتىن اتقارعان شاۆكات ميرزيوەۆ ءوز ەلىندەگى جاعدايدى جاقسى تۇسىنەتىن تۇلعا ەكەنى داۋسىز ەدى. ياعني، ساياسي ەليتاداعى كۇشتىڭ ارا سالماعى، ەكونوميكانىڭ ءحالى، قوعامنىڭ كوڭىل كۇيى، وزبەكستاننىڭ الەمدىك ارەناداعى ءيميدجى، بۇعان دەيىن جىبەرىلگەن قاتەلىكتەر – بارىنەن حاباردار بولعان. سول جولدى ەكس-پرەزيدەنت يسلام كارىموۆپەن بىرگە ءجۇرىپ وتكەن. سوندىقتان ول جاعدايدى تۇزەۋگە كىرىستى. ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن، ويلاعانىن ىسكە اسىرۋ سونشالىق جەڭىل ەمەس ەكەن. پرەزيدەنت ءۇشىن دە. 

ستراتەگيا. ميرزيوەۆ رەسمي پرەزيدەنت مارتەبەسىن العان سوڭ، ەلدىڭ 2021 جىلعا دەيىنگى جاڭا دامۋ ستراتەگياسىن جاريالادى. وندا 5 باسىم باعىت بار: مەملەكەتتىك قۇرىلىم، سوت-قۇقىق جۇيەسى، ەكونوميكانىڭ ليبەراليزاتسيا­سى، الەۋمەتتىك سالا، ۇلتارالىق جانە ءدىني توزىمدىلىك. بۇلار مەملەكەتتىڭ دامۋىنداعى ماڭىزدى تۇستار. كەيبىر ماماندار وعان وزبەكشە قايتا قۇرۋ دەگەن باعا بەردى. 

ونلاين پرەزيدەنت جانە تۋريزم. شاۆكات ميرزيوەۆ بىردەن ازاماتتاردان ارىز-شاعىمدى ونلاين رەجىمدە جانە فەيسبۋك، تەلەگرام ارقىلى قا­بىلداي باس­تادى. العاشقى جىلدىڭ وزىندە 1،3 ملن ءوتىنىش كەلىپ ءتۇسىپتى. وسىدان-اق وزبەك قوعامىندا قوردالانعان ماسەلەنىڭ سانىن جانە ازاماتتارعا كەرى بايلانىستىڭ ماڭىزىن تۇسىنۋگە بولادى. جاڭا پرەزيدەنت تۋريزمگە جاعداي جاساۋعا كىرىستى. سەبەبى وزبەكستان ءۇشىن شەتەلدىك تۋريستەردەن تۇسەتىن تابىستىڭ ورنى بولەك. بىلتىر وزبەك ەلىنە 5،3 ملن تۋريست كەلگەن. سول ءۇشىن 2017 جىلى تاشكەنت 27 مەملەكەتكە ۆيزانى رەسىمدەۋ تالابىن الىپ تاستادى. ەندى تۋريستەر وزبەكستانعا كىرگەندە شەكارادا تەك 50 دوللار تولەۋمەن شەكتەلەدى.

راقىمشىلىق؟ ش.ميرزيوەۆتىڭ ماڭىزدى قادامدارىنىڭ ءبىرى – راقىم­­شىلىق اياسىندا تۇرمەدە وتىرعان 40 مىڭداي ازاماتتى بوستاندىققا شىعارۋ بولدى. ساياسي ايىپ تاعىلعان 35 ادامعا ازاتتىق سىيلاۋى دا ونىڭ ابىرويىن كوتەردى. ولاردىڭ قاتارىندا 10-20 جىلداي اباقتىدا وتىرعان ساياساتكەرلەر، قۇقىق قورعاۋشىلار، جۋرناليستەر بار. ەڭ اتاقتىلارى وپپوزيتسيونەر مۋحامماد ساليحتىڭ تۇرمەدە 18 جىل وتىرعان باۋىرى مۋحامماد بەكجان، 10 جىلعا قامالعان جۋرناليست ازام تۋرگۋنوۆ جانە باسقالار. الايدا بۇل شەشىم جاڭا باسشىنىڭ ليبەرالدى كوزقاراسىنىڭ ناتيجەسى مە، الدە تەك باتىس ەلدەرىنىڭ تالابىن ورىنداۋ ما، ول جاعى بەلگىسىز.   

ەركىن ۆاليۋتا. وزبەك ەلى ءۇشىن جا­سال­­عان كەلەسى ماڭىزدى قادام – ۆا­ليۋ­تانىڭ ەركىن كونۆەرتاتسياسى بولدى. بۇل ەلدە سوناۋ 90-جىلداردان بەرى شەتەلدىك ۆاليۋتالاردىڭ 2 باعاسى قالىپتاستى. ءبىرى – رەسمي، ورتالىق بانكتىڭ بەلگىلەگەنى، ەكىنشىسى – قارا بازارداعى ءارى شىنايى­سى. ماسەلەن، ورتالىق بانك بۇرىن 

1 دوللاردىڭ قۇنى 4200 سۋم دەيتىن، ال شىنايى باعاسى 7-8 مىڭ سۋمعا جەتكەن. پرەزيدەنت ميرزيوەۆ دەۆالۆاتسيا جۇرگىزىپ، ەكى باعانى تەڭەستىردى. ەندى بۇكىل ەلدە ءبىر باعا، دوللار 8400 سۋم شاماسىندا. بىراق بۇل شاراعا قارسى بولعان ساياسي ەليتا وكىلدەرى از بولماپتى. سەبەبى ولار شەتەلدىك ۆاليۋتانى ورتالىق بانك بەلگىلەگەن 2 ەسە ارزان باعامەن ساتىپ الىپ وتىرعان. سونداي-اق ەلدە بانكوماتتار جاپپاي اشىلا باستادى. بۇرىن ولار نەكەن-ساياق ەدى.

شەكسىز ۆيزا. بىلتىر الەمدە شەت- ەلگە شىعۋ ءۇشىن ۇكىمەتتەن ارنايى رۇقسات ۆيزاسىن الۋدى ازاماتتارىنا مىندەتتەيتىن ەكى ەل بار ەدى. ول سولتۇستىك كورەيا جانە وزبەكستان. كورشى ەلدە ازاماتتار شەكارا اسۋ ءۇشىن پاسپورتقا ارنايى ستيكەر، ياعني رۇقسات بەلگىسىن الۋ قاجەت بولاتىن. بۇل كەزىندە وپپوزيتسيونەرلەر جانە باسقا دا كۇماندى كىسىلەردى شەتكە جىبەرمەۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالىنا اينالعان-تىن. وسى سەبەپتى قاتارداعى ازاماتتار، ماسەلەن، رەسەيگە جۇمىس ىستەپ كەلۋ ءۇشىن سول رۇقسات ستيكەرىنە بو­لا ۇزاقسونار كەزەككە تۇرىپ كەلگەن. ميرزيوەۆ اتالعان ءراسىمدى الىپ تاستاۋعا 2017 جىلى بۇيرىق بەردى، بىراق 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قانا. بۇل شەشىمنىڭ 1،5 جىلعا سوزىلۋىنا وزبەكتىڭ ارنايى قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ قارسىلىعى سەبەپ بولعان ەكەن. 

ميرزيوەۆ vs ينوياتوۆ؟ وزبەكستاندا جوعارىدا ايتىلعان رەفورمالاردى قولداماعان ىشكى كۇشتەر دە تابىلعان. سونىڭ ءبىرى – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىز­­­­مەتىنىڭ باسشىسى رۋستام ينوياتوۆ باس­تاعان توپ. ول قاۋىپسىزدىك سالاسىن 22 جىل باسقارىپ، ەلدەگى بارلىق سالانى با­قىلايتىن دارەجەگە جەتكەن. 2005 جىلعى ءاندىجان وقيعاسىنان كەيىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى مەم­لەكەتتىك اپپاراتتىڭ 75 پايىزىن ۋىسىندا ۇستاعان. مۇنداي ارتىقشىلىق ارنايى قىزمەت وكىلدەرىنە ۇلكەن بيزنەس يمپەريا قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. رە­فورمالار جۇرسە، ينوياتوۆتىڭ پوزيتسيا­سى السىرەيتىنى انىق ەدى، سوندىقتان جا­ڭا وزگەرىستەرگە قارسىلىق تانىتادى. ميرزيوەۆ ەسكى باقىلاۋدى السىرەتۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ ورىنباسارلارىن ءوز­گەرتتى. پرەزيدەنتتىڭ سامارقاندقا اۋى­سۋ تۋرالى جارلىعىن ورىنداماعان گەنەرال گۋلياموۆتى بىرنەشە قىلمىسى ءۇشىن ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىردى. اقىرى سوڭىندا بىلتىر قاريا ينوياتوۆتىڭ ءوزىن دە وتستاۆكاعا جىبەردى. دەگەنمەن، پرەزيدەنت كەڭەسشىسى قىزمەتىندە قالدى. ياعني، قۇرمەتتى زەي­نەتكەرلىككە شىقتى دەۋگە دە بولادى.  

جاڭا باسشىنىڭ قاھارىنا وزگە قۇ­­قىق قورعاۋ سالاسىنىڭ وكىلدەرى دە ءتۇستى. ول بۇرىنعى ىشكى ىستەر ءمينيسترى ادحام احمەدباەۆتى، ەكس-باس پروكۋرور راشيدجون كادىروۆتى ورنىنان الىپ، كەيىن تۇتقىندادى. بىرنەشە قىلمىستارى ءۇشىن ايىپ تاقتى. جەمقورلىقپەن كۇرەس بارىسىندا سالىق كوميتەتىنىڭ 1245 قىزمەتكەرىن جۇمىستان شىعاردى. ياعني، قۇقىق قورعاۋ سالاسىن تازارتىپ، جاڭا قىزمەتكەرلەردى تاعايىندادى. ورتالىق ازيا ەلدەرىندە بيلىك اۋىسۋ بارىسىندا بولاتىن ءداستۇرلى قادامدار. 

ماقتا تەرىمى. وزبەكستان ي.كارىموۆ كەزەڭىندە كەيبىر كەڭەس داستۇرلەرى جويى­لىپ، كەيبىرى قاتاڭ ساقتالعان ەلگە اينالدى. ماسەلەن، ۇلى وتان سوعىسى، جەڭىس دارەجەسى تومەندەدى. ەسەسىنە، بۇ­­رىنعىداي حالىقتى جاپپاي ماقتا جيناۋعا جەگۋ دوعارىلمادى. كوپتەگەن ادام قۇقىعى جونىندەگى حالىقارالىق ۇيىمدار ساياسي تۇتقىندارمەن قاتار وسى ماسەلەنى دە دابىل قاعىپ كوتەرەتىن. سوندىقتان الەمنىڭ ءىرى كيىم وندىرۋشىلەرى بۇل ەلدىڭ ماقتاسىن قارا تىزىمگە ەنگىزگەن. وعان قوسا، جىل سايىن 3،5 ملن توننا­داي ماقتانى تەرۋگە بالا ەڭبەگى دە كەڭىنەن قولدانىلدى. قىسقاسى، ءپىسىپ-جەتىلىپ، تەز ارادا شەشىمىن كۇتكەن سۇراق ەدى. جاڭا وزبەكباسى بۇل ىسكە توقتاۋ قويدى. الدىمەن اۋىزشا تىيىم سالسا، كەيىن ارنايى زاڭ شىقتى. وسىلايشا ماقتا جۇمىسىنا ستۋدەنتتەردى، پەداگوگتاردى جانە مەديتسينا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن مىندەتتەۋ توقتادى.                 

كاسىپكەردى قولداۋ. وزبەكستاننىڭ بيزنەسى دە وزگەرىستەردى كۇتتى. سەبەبى بۇل ەل ەكسپورتتىق تاۋار شىعارۋ مەن ينۆەستيتسيا تارتۋدا ۇلكەن قيىندىق كورەدى. سول ءۇشىن كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا جاڭا سالىق رەفورماسى دايىندالىپ، بىرنەشە سالىق ءتۇرى مەن پايىزدار ازايتىلدى. ماسەلەن، قوسىمشا قۇن سالىعىن 20 پايىزدان 12 پايىزعا تومەندەتىپ، سالىقتىڭ ءۇش ءتۇرى مەن الەۋمەتتىك اۋدارىمداردىڭ ورنىنا ءبىر عانا تابىس سالىعى ەنگىزىلدى. بۇدان بولەك، 2018 جىلدى كاسىپكەردى قولداۋ جىلى دەپ جاريالادى.

سىرتقى ساياسات. وزبەكستان تاۋەلسىز­دىگىن العالى بەرى سىرتقى ساياساتتاعى باسىمدىعىن رەسەي مەن باتىس اراسىندا بىرنەشە رەت وزگەرتكەن ەل. ي.كارىموۆ ايماقتىق ۇيىمدارعا ءبىر كىرىپ، ءبىر شىعىپ، پوزيتسياسىن ناقتىلامادى. وعان قوسا، اۋعانستانداعى ناتو-نىڭ ءجۇر­گىزگەن سوعىسىن ءوز مۇددەسى ءۇشىن پايدالانۋعا تىرىسىپ، ماسكەۋمەن ارا-قاتىناسىن بۇزىپ تا العان. بيلىككە كەلگەن ميرزيوەۆ الدىمەن وسىعان دەيىن ديپلوماتيالىق قاتىناس ۇزىلگەن نە ناشارلاعان كورشىلەرمەن جاقىنداسۋعا تىرىستى. العاشقى شەتەلدىك ساپارىن ماسكەۋ، ۆاشينگتون نە بەيجىڭنەن ەمەس، تۇرىكمەنستاننان باستادى. سودان كەيىن سان جىلدار بويى روگۋن گەس-نە بولا جابىلىپ، ءتىپتى، مينالانعان تاجىك­­­ستانمەن اراداعى شەكارا اشىلدى. ەكى جاقتاعى حالىق ەمىن-ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋعا مۇمكىندىك الدى. قىرعىز ەلىنە ءوزى ارنايى ۇشىپ باردى. ورتاق شەكارانىڭ 85 پايىزى انىقتالعان قۇجاتقا قول قويدى. كەزىندە ۇڭگىر توبەدە بولعان جانجالدى دا ۇمىتا باستادى. وزبەكستانعا العاش رەت تۇركيا پرەزيدەنتى رەدجەپ تايپ ەر­دوعان كەلدى. ال رەسەيگە ميرزيوەۆ رەسمي ساپارمەن بارىپ، 16 ملرد دوللارلىق كەلىسىمگە قول جەتكىزدى. جاقسى جەتىستىك. بالكىم ماسكەۋ جاڭا وزبەكباسى اقشا ىزدەپ، باتىسقا بەت بۇرماسىن دەگەن بولار. بىراق كوپ وتپەي وزبەكستان پرە­زيدەنتى اقش-قا اتتاندى. دجەنەرال ەلەك­تريك سەكىلدى كومپانيالارمەن، ەكسپورت-يمپورت بانكىمەن ونداعان قۇ­جاتقا قول قويدى. بۇكىلالەمدىك بانك 940 ملن دوللار نەسيە بەرۋگە كەلىستى. 

ءسوز سوڭىندا. ءبىر قاراعاندا، وزبەك­­ستاندا ۇلكەن وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتقانداي. ءيا، راسىمەن سولاي. الايدا بۇلاردىڭ بار­لىعى ءححى عاسىردا بولۋى شارت پروتسەستەر ءارى ي.كارىموۆ ۋاقىتىندا جاسالماي، كەشىگىپ ىسكە اسقان وزگەرىستەر. وعان قوسا، بۇل رەفورمالار 25 جىلدىق شەكتەۋلەر مەن تىيىمدار رەجىمىندە بولعان حالىققا اسا قاجەت ەدى. سول ءۇشىن دە بۇل باستامالار قوعام اراسىندا قولداۋ تا­ۋىپ جاتىر. ارينە، 2،5 جىل ىشىندە ءبا­رى كوكتەپ كەتتى دەۋدەن اۋلاقپىز. ءالى دە بولسا، سىني ماتەريال جازاتىن جۋر­ناليستەردىڭ تۇتقىندالعانى تۋرالى جا­ڭالىقتار جەتىپ جاتادى. وزبەكستان ەكو­نوميكاسى الەمدىك ستاندارت بويىنشا قۋاتتى ەمەس. حالقىنىڭ ءبىراز بولىگى ءنا­پاقاسىن بۇگىنگە دەيىن ەڭبەك ميگراتسياسىمەن تابادى. بۇل ەلدىڭ جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمى 1504 دوللار. بۇل كورسەتكىش بويىنشا الەمدە 124-ورىندا. ءسوز ەركىندىگى يندەكسىندە جاھاندا 165-ءشى بولىپ جايعاستى، بىزبەن شامالاس. 

قىسقاسى، پرەزيدەنت شاۆكات مير­زيوەۆ­تىڭ بيلىككە كەلۋى وزبەكستانعا ءبىراز اسا قاجەت رەفورمالاردىڭ، ليبەرالدى وزگەرىستەردىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولدى. الايدا ءالى دە جاسالاتىن جۇمىس كوپ. كورشىمىزدىڭ دامۋى قازاقستان ءۇشىن دە ءتيىمدى. سەبەبى تەك وسى ەلدەن جىل سايىن بىزگە جۇمىس ىزدەپ 140 مىڭ ەڭبەك ميگرانتى كەلەدى. قوس ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ەسكەرسەك، تاۋار اينالىمى دا كوپ ەمەس، 2،1 ملرد دوللار. ەگەر ەۋرو­وداقتىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك، كور­شى مەملەكەتتەر تەڭ دامىعاندا، ەكونوميكاسىنىڭ بىرنەشە سالاسى قاتار وسەدى، سايكەسىنشە بۇكىل ايماق قۋاتتى وڭىرگە اينالادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى: جولاۋشىلار اعىنى مەن كولىك سانى ازايدى

وڭتۇستىك قازاقستان • بۇگىن، 18:10

بەتپەردە كيگەن كوكتەم - 6

قوعام • بۇگىن، 17:09

د دارۋمەنى - ينفەكتسيالاردىڭ «جاۋى»

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:47

شىمكەنت: تسيفرلى وتباسىنىڭ ءبىر كۇنى

وڭتۇستىك قازاقستان • بۇگىن، 15:58

ازيانىڭ احۋالى قانداي بولماق

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:23

ۇقساس جاڭالىقتار