عىلىم تابىس كوزى بولۋعا ءتيىس

ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ىبىراي التىنسارين «ونەر-ءبىلىم بار جۇرتتار...» دەيتىن اتاقتى ولەڭىن جازدى. ۇلى اعارتۋشى سول كەزدىڭ وزىندە قازاقتىڭ عىلىم-بىلىمنەن الىس قالماۋىن تىلەسە كەرەك. ارينە, بۇگىنگى زامانداستارىمىز ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنداعى قازاق ەمەس. 

قازىر ساۋاتتىمىز, كوزىمىز اشىق. ەل حالقى ساۋاتتىلىق جاعىنان الەمدە الدىڭعى قاتارعا كىرەدى. الايدا, عىلىم ماسەلەسىندە ولاي بولماي تۇر. ويتكەنى وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋى, عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ ءوندى­رىس­كە ەنگىزىلۋى كوڭىلدەن شىعاتىن دەڭ­گەيدە ەمەس. وتاندىق عىلىمنىڭ جە­تىس­تىكتەرىن جۇرتقا تانىستىرۋدا ناسيحات جەتپەي ءجۇر مە, الدە ءبىزدىڭ عالىمدار بۇقارا تۇسىنە قويمايتىن كۇردەلى سالالاردا عانا ەڭبەك ەتە مە, ايتەۋىر قازاقستان عالىمدارىنىڭ جاڭالىقتارىن سيرەك ەستيمىز. ونىڭ ۇستىنە زەرتتەۋشىلەردىڭ تابىسىنا قا­تىستى ماسەلە تاعى بار. سوڭعى جىل­دارى عالىمدار مەملەكەتتىڭ عى­لى­مي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ىسىنە كوڭىلدەرى تولا قويمايتىنىن اڭعارتقان. عالىمداردىڭ اراسىنداعى داۋ-داماي ەلباسىنا دەيىن جەتكەن-ءدى. زەرتتەۋ ماقالالارىن جاھاندىق عىلىمي قاۋىمداستىققا بەيتانىس جۋرنالداردا جاريالاپ, عىلىمي اتاق قورعاعان عالىمدارىمىز دا بار. ماسس-مەديادا مەملەكەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن عىلىمي جوبالاردى ىرىكتەيتىن ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس قۇرامىنا قاتىستى داۋلى ماسەلەلەر دە كوتەرىلگەن ەدى. ءتىپتى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەردىڭ قۇرامى زاڭدى ورەسكەل بۇزا وتىرىپ جاساقتالعانىن دا مالىمدەگەنى بار. بالكىم, وسىنداي «PR-دىڭ» كەسىرىنەن شىعار وتاندىق عىلىم تۋرالى ءسوز ەتكەن كەزدە الدىمەن سالاداعى جەتىس­تىكتەر ەمەس, داۋ-دامايعا تولى جاع­داي­لار بىردەن ءتىل ۇشىنا ورالا بەرەدى. 

ونىڭ ۇستىنە الەمدىك عىلىمداعى تەڭدەسسىز جاڭالىقتار جايلى ەكى كۇن­نىڭ بىرىندە ەستىپ-ءبىلىپ وتىرعان جۇرت­تىڭ قازاقستانداعى عىلىم مەن ونى قارجىلاندىرۋ تۋرالى اقپاراتتى ەس­تى­گەندە كوڭىلى سۋ سەپكەندەي بولاتىنى تاعى بار. دامىعان ەلدەر تۇگىلى تمد ەلدەرىندە دە عىلىمدى قارجىلاندىرۋ جاعىنان الدىمىزدى وراپ كەتكەن مەملەكەتتەر كوپ. ال دامىعان ەلدەردە عىلىمعا جۇمسالاتىن جالپى شىعىن كو­لەمى الدەقايدا كوپ. ماسەلەن, عى­لىم­عا ايرىقشا كوڭىل بولەتىن ون ەلدىڭ كوشىن يزرايل مەملەكەتى باستاپ تۇر. دەمەك, دامۋ ءۇشىن عىلىمعا اي­رىقشا كوڭىل بولگەن دۇرىس. الاي­دا, اۋىزدى مۇلدەم قۋ شوپپەن ءسۇر­تۋدەن اۋلاقپىز. ءبىزدىڭ ەل دە عى­لىم­نىڭ دامۋىنا مۇددەلى ەكەنىن شاما-شارقىنشا بايقاتىپ كەلەدى. ءما­سەلەن, 2004 جىلى قازاقستان عى­لىمعا 13 ملرد 863 ملن تەڭگە ءبول­سە, 2018 جىلى بۇل كورسەتكىش 72 ملرد 224 ملن تەڭگەگە جەتتى. ياعني, عى­لىمعا ارناعان قارجىمىز 5,2 ەسە وسكەن. ال 2018 جىلى ەلدە عىلىمي جۇ­مىستارمەن اينالىسقان 384 مەكەمە تىركەلىپ, عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇ­مىسقا تارتىلعان قىزمەتكەرلەر سانى 22378 ادامعا جەتىپتى. ولاردىڭ ءىشىن­دە ناقتى زەرتتەۋشىلەر 17454-كە جەتتى. ياعني, عىلىمي جۇمىستارعا قا­تىسقان زەرتتەۋشىلەر سانى از ەمەس. دە­گەنمەن, قازىرگى كورسەتكىش 2014-2015 جىلدارداعى دەڭگەيگە جەتپەيدى. سول جىلدارى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا 18 مىڭنان استام زەرتتەۋشى قاتىستى. ءبى­لىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ازىرلەگەن 2017 جىلعى عىلىم تۋرالى ۇلتتىق باياندامادا زەرتتەۋ جۇمىستارىنا كوبىنە ينجەنەرلىك سالانىڭ ماماندارى تارتىلعانى ايتىلعان. ولاردىڭ جالپى سانى 5 مىڭ ادام ەكەن. عى­لىم­نىڭ بۇل باعىتىنا 35 ملرد 596 تەڭ­گە ءبولىنىپتى. ودان سوڭ جاراتىلىس­تانۋ سالاسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ما­ماندار كوپ. بۇل باعىتقا 21 ملرد تەڭ­گەدەن استام قارجى باعىتتالسا كەرەك. بەيرەسمي رەيتينگىنىڭ سوڭىندا مە­ديتسينا سالاسى تۇر. مۇندا زەرت­تەۋ جۇرگىزگەن عالىمدارىمىز جال­پى كورسەتكىشتىڭ 6,1 پايىزىن عانا قۇراعان. 2017 جىلى مەديتسينا بويىنشا 327 عىلىم كانديداتى, 182 عىلىم دوكتورى, 47 بەيىنى بو­يىنشا دوكتور, 31 PhD فيلوسوفيا دوكتورى جəنە 202 ماگيستر زەرتتەۋ جاساپتى. بىراق بۇل سالاعا باعىتتالعان قارجى الەۋمەتتىك عىلىمدارعا بولىنگەن سومادان مولى­راق. مەديتسينا عىلىمىنا 2,2 ملرد تەڭگە بولىنگەن. بىراق ەلىمىزدە دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جاقسى كو­ڭىل بولىنگەن. عىلىمي زەرتتەۋ ءجۇر­گىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بىرقاتار ورتا­لىقتار جاساقتالدى. الايدا, سالادا زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ماماندار از. ال ينجەنەرلىك سالاداعى زەرتتەۋشىلەردىڭ كوپ بولۋىن تاۋ-كەن جانە مۇناي-گاز سەكتورىنداعى كاسىپورىندار تەحنيكالىق مامانداردى كوپتەپ قاجەت ەتەتىنىنە بايلانىستى بولسا كەرەك. ءارى ءىرى كورپوراتسيالار عالىمدارعا ءتۇرلى گرانتتار قاراستىرادى. البەتتە ءوز مۇددەلەرى ءۇشىن, وزدەرىنە ىڭعايلى تەحنولوگيا دايارلاۋ ءۇشىن قارجى قاراستىرادى. ماسەلەن, «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كوم­پانياسى عىلىمي زەرتتەۋ جانە ءتا­جىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىس­تار­عا قوماقتى قارجى جۇمسايدى. ءتىپ­تى, كومپانيا ءبىراز جىل بۇرىن زەرت­تەۋ جۇمىستارىنا 46 ملرد تەڭگە بولەتىنىن مالىمدەپ, ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعارعان-دى. ودان بولەك, ەلى­مىزدە تابىس تاۋىپ جۇرگەن شەتەلدىك ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ دا زەرت­تەۋشىلەرگە بولەتىن ازدى-كوپتى قا­راجاتى بار. دەمەك, قالاي بولعاندا دا ينجەنەر عالىمدارعا ناپاقا وزگە ءارىپ­تەستەرىنە قاراعاندا كوبىرەك جو­لىعادى دەگەن ءسوز. 

ترانسۇلتتىق كورپوراتسيا دەمەكشى, الەمدەگى الپاۋىت كومپانيالار دا عىلىمي گرانتتاردى كوپ بولەدى. ءما­سە­لەن, سامسۋنگ كورپوراتسياسى جىل سايىن عىلىمعا 14 ملرد دوللار بولەدى. بۇل – كۇللى تمد ەلدەرىنىڭ عىلىمعا ارناعان قارجىسىنان 6-7 ەسە كوپ. سول عىلىمي گرانتتاردىڭ 10 پايىزى عانا كورەيادا قالاتىن كورىنەدى. وزگەسىن الەمدەگى عالىمدار مەن زەرتتەۋ ورتالىقتارى ۇتىپ الاتىن بولسا كەرەك. ال Aplle, Volkswagen, Intel كوم­پانيالارى عىلىمعا جىل سايىن 15 ملرد دوللارعا دەيىن قارجى ءبو­لەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جاڭا تەح­نولوگيالار جاساپ, ءوندىرىستى عانا ەمەس, مەملەكەتتى دە دامىتىپ جا­تىر. مىنە, مۇنىڭ ءوزى زاماناۋي­ الەمدە عىلىمنىڭ قانشالىقتى ما­ڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى. ءارى وتان­دىق عالىمدارعا شەتەلدىڭ عىلىمي ور­تالىقتارىمەن بايلانىس ورناتۋ قاجەتتىگىن اڭعارتادى. ياعني, عالىم­دارىمىزدىڭ دا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ماڭىزدى. ايتپەسە, مەملەكەتتەن قارجى دامەتۋمەن عانا كۇندەرى وتەدى. 

عىلىم سالالارىنا بولىنگەن قار­جى كولەمىن ءسوز ەتتىك قوي, ەندەشە ءتاۋىر قارجى بولىنەتىن سالالاردىڭ ءبىرى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى ەكە­نىن اتاپ وتكەن ءجون بولار. بۇل سالاعا 7,9 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ءارى ناق­­تى وندىرىسكە ەنگىزىلۋ تۇرعىسىنان وسى سالا عالىمدارىنىڭ اجەپتاۋىر تا­بىسى بار. مال تۇقىمىن اسىلداندى­رۋ­دان باستاپ, ءداندى داقىلداردىڭ جاڭا سۇرىپتارىن شىعارىپ جاتادى. بۇل دا كوڭىلگە مەدەۋ. ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىنا ەرەكشە ءۇمىت ارتىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, سالا عالىم­دارىنان كۇتەرىمىز مول. الا­قان­داي نيدەرلاندى ەلى توڭىرەگىنە ازىق-ت ۇلىك ساتىپ وتىرعاندا, ءبىز نەگە ۇلان-عايىر دالامىزدان مول استىق جيناپ, مال ءوسىرىپ, وزگەگە ساتىپ, قارىق بولماسا دەگەن وي كەلەدى. بۇل ءۇشىن البەتتە عى­لىمعا سۇيەنگەننەن باسقا جول جوق. 
ايتپاقشى, عىلىم دەگەندە ماسەلە جارا­تىلىستانۋ نەمەسە تەحنيكاعا قاتىس­تى عىلىمدارعا عانا بارىپ تىرەل­مەسە كەرەك. ارينە, ءوندىرىستى دامىتۋدا بۇل باعىتتاردىڭ ورنى بولەك. الايدا, قوعام ءۇشىن الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ دا ايرىقشا ماڭىزى بار. تاريحتى تانۋ, ءتىلدى دامىتۋ, قو­عام­دىق قۇبىلىستاردى ۇنەمى نازاردا ۇستاۋ قاجەت. ويتكەنى ازاماتتىڭ اڭسارى, حالىقتىڭ كوڭىل كۇيى مەن سۇرانىسى, ارمان-مۇراتى قانداي ەكەنىن انىقتاپ الۋ ماڭىزدى. «اش بالا توق بالامەن وينامايدى, توق بالا اش بولام دەپ ويلامايدى» دە­گەندەي, ساناسىن تۇرمىس بيلەگەن, ماق­ساتى بولەك ازاماتتان جاقسى عا­لىم شىقپايدى. گۋمانيتارلىق جانە الەۋ­مەتتىك عىلىمدار كەيدە عا­لىمداردىڭ ءوز­دەرىن زەرتتەيتىن عى­لىمعا ۇقسايدى. ادام جانىنا ءۇڭى­لەدى. تەك جۇيەلى تۇردە دامىتۋ قاجەت. الايدا, ەلىمىزدە بىلتىر گۋما­نيتارلىق عىلىمدارعا 3,7 ملرد, الەۋ­مەت­تىك عىلىمدارعا 1,5 ملرد تەڭگە ءبولىنىپتى. 

قىسقاسى, وتاندىق عىلىم جايىن ءسوز ەتكەندە قارجىدان باس­تاپ, عالىم­داردىڭ ەڭبەكاقىسى, عى­لى­مي جاڭا­لىق­تاردىڭ وندىرىسكە ەنگى­زىل­ۋى ءتارىزدى سان­سىز ماسەلە بار. ءبىز ماسەلەنىڭ ءبىر جاعىنا عانا ۇڭىلدىك.