– ءيا, مەن ءۇشىن بۇل ەلەۋلى, ماڭىزدى ساپار بولدى.
قاراپ وتىرساڭىز, حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا ەل باستاعان, قول باستاعان تۇلعالارىمىز دا اسا جاۋاپتى ساتتەردە, كۇردەلى ساياسي شەشىمدەر قابىلدايتىن ۋاقىتتاردا تۇركىستانعا تاعزىم ەتە بارعان. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تا وسى كيەلى توپىراققا ءجيى ات باسىن بۇراتىنىن بىلەسىزدەر.
مەنىڭشە, مۇنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى – حالقىمىز ءۇشىن اسا قاستەرلى سانالاتىن مەكەنگە ءتاۋ ەتۋ جانە اتا-بابا ارۋاعىنا, اماناتىنا دەگەن قۇرمەت بولسا, ەكىنشى سەبەبى – ۇلى دالا ەلىندەگى كەشەگى, بۇگىنگى مەملەكەتشىلدىك داستۇرگە, ەۆوليۋتسيالىق دامۋ ساباقتاستىعىنا دەگەن ادالدىقتا جاتىر. مۇنداي ساكرالدى ۇعىم-تۇسىنىك پەن داستۇرگە ادالدىق تەك وركەنيەتتى, ءوسىپ-جەتىلگەن ۇلتتىڭ عانا قولىنان كەلەدى دەپ ويلايمىن.
دارحان قىدىرالى: رۇقسات بولسا, العاشقى سۇراقتى جالعاستىرا كەتسەم. ءسىز وسى ساپارىڭىزدا قاسيەتتى ورىندارعا تاعزىم ەتىپ, جۇرتشىلىققا ءوزىڭىزدىڭ ەڭ باستى ۇستانىمدارىڭىزدى دا جەتكىزدىڭىز. سول ۇستانىمداردى تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز.
– مەنىڭ تۇركىستان وبلىسىنا ساپارىم حالقىمىزدىڭ ۇلىق مەيرامى ناۋرىزبەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى قارساڭىندا الەم جۇرتشىلىعى قازاقستانداعى اسا جاۋاپتى, تاريحي وقيعانىڭ كۋاسى بولدى.
نۇرتورە ءجۇسىپ: حالىقارالىق ساراپشىلار بيلىك تىزگىنىنىڭ بەيبىت جاعدايدا بەرىلۋىن ورتالىق ازيا تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان عالامات تاريحي وقيعا دەپ جازىپ جاتىر. كەيبىر ساراپشىلار كەلەشەكتە ەكىۇدايىلىق ورىن الا ما دەپ قاۋىپتەنەتىن سەكىلدى. بۇل جونىندە نە ايتاسىز؟
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ جاڭا مەملەكەتتىلىك جاساۋدىڭ بارلىق تاۋقىمەتىن باسىنان وتكەردى. قيىندىققا تولى وسى جولدا تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. قازاق ەلىن تورتكۇل دۇنيەگە ايگىلەپ, بارشا الەمگە مويىنداتا ءبىلدى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى ءوسىپ-وركەندەۋى, ەرتەڭگى دامۋ كەلەشەگى نازارباەۆ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى.
دارحان قىدىرالى: ءسىز كۇنى كەشە وبلىس اكىمدەرىمەن وتكەن كەڭەستە اكىمدەرگە حالىققا جاقىن بولۋدى, جۇرتتى مازالاعان ماسەلەگە جەدەل جاۋاپ قايىرۋدى تاپسىردىڭىز. جالپى, ەلدى ءبىر عيماراتقا جيناپ, الدىن الا سۇراقتار دايىنداتىپ, ەسەپ بەرۋ دەگەن فورماتتى دا وزگەرتەتىن ۋاقىت كەلگەن جوق پا؟
– اكىمدەردىڭ ەسەپ بەرۋ فورماتىنىڭ ەسكىرگەنى, باياندامالارىنىڭ جاداعاي تسيفرلارعا قۇرىلاتىنى, شىن ءمانىندە حالىقتى جالىقتىردى جانە جۇرتشىلىقتىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرەدى دەپ ويلايمىن.
نۇرتورە ءجۇسىپ: ءسىز ءوز قىزمەتىڭىزدە ەلباسىنىڭ ستراتەگيالىق باعىت-باعدارىن جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن قاداپ ايتىپ, وسى تۇرعىدا جەمقورلىقپەن كۇرەس, ادىلەتتىلىك تۋرالى ءجيى ايتىپ ءجۇرسىز. بۇل – قوعام ءۇشىن اسا قاجەت قۇندىلىقتار. اسىرەسە, بۇگىنگى تاڭدا. ال وسى قۇندىلىقتار ەندى مەملەكەتتىك ساياساتتا قالاي كورىنىس تاپپاق؟
– قوعامدىق قۇندىلىقتار – سان عاسىرلار بويى حالىقتىڭ ساناسىندا ءپىسىپ-جەتىلەتىن ىزگىلىك كاتەگوريالارى, مورالدىق ىرگەتاس. ىزگى قۇندىلىقتار – قوعامنىڭ يممۋنيتەتى.
جاقىندا مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسىنا وسى باعىتتا ناقتى تاپسىرمالار بەردىم.
جالپى, ادىلەتتىلىك – قوعامدى وركەنيەتكە جەتەلەيتىن, ونىڭ بەت-بەينەسىن ايقىندايتىن باستى قۇندىلىق. ول جوعالعان ساتتە ازاماتتار اراسىندا نارازىلىق تۋىندايدى.
بۇل قۇندىلىق الدىمەن مەملەكەتتىك ساياساتتا كورىنىس تابۋى كەرەك دەپ سانايمىن. ناقتىراق ايتساق, زاڭ الدىندا بارلىق ازامات تەڭ قۇقىلى بولۋى ءتيىس. قىلمىس جاساعان ازاماتتار لاۋازىمىنا قاراماي زاڭ شەڭبەرىندە جازالانۋى شارت.
اسىرەسە, جاستاردىڭ لايىقتى ءبىلىم الۋىنا, الاڭسىز جۇمىس جاساۋىنا تەڭدەي مۇمكىندىك بەرىلۋى قاجەت. اۋىل مەن قالاداعى جاس ازامات ءۇشىن دە, لاۋازىمدى, اۋقاتتى نەمەسە قاراپايىم شارۋا وتباسىنىڭ بالاسى ءۇشىن دە الەۋمەتتىك ليفتتىڭ ەسىگى كەدەرگىسىز اشىق بولۋى كەرەك. اينالىپ كەلگەندە, الەۋمەتتىك تەڭدىك دەگەنىمىز – وسى. ءبىز وسىعان قول جەتكىزۋگە ءتيىسپىز.
مەملەكەتتىك قىزمەتكە تاعايىنداۋ بارىسىندا مەريتوكراتيا ءپرينتسيپىن ۇستانعان ءجون. ازاماتتاردى تەك بىلىمىنە, قابىلەتىنە قاراي تاعايىنداۋ تالابى قاعاز بەتىندە قالماي, ءىس جۇزىندە ورىندالۋى قاجەت.
دارحان قىدىرالى: Nur Otan پارتياسىنىڭ XVIII سەزىندە ايتىلعان «الەۋمەتتىك قامقورلىق» جوباسىن جالعاستىرۋ ءۇشىن ءسىز بىرقاتار باستامانى بەلگىلەنگەن ۋاقىتىنان بۇرىن ورىنداۋعا تاپسىرما بەردىڭىز. وسى ورايدا, بيۋدجەت شىعىستارىن قايتا قاراپ, ماقساتسىز قارجى جۇمساۋدى دوعارۋ كەرەكتىگىن ايتتىڭىز. جالپى, بيۋدجەت ساياساتىنداعى قازاقستاننىڭ باسىمدىقتارى قانداي بولماق؟
– ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى باستاماشى بولعان الەۋمەتتىك باستامالار جالعاسا بەرەدى. ونى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى قارجى قاراستىرىلدى, ءتيىستى شارالار لەگى ايقىندالدى. وسىعان دەيىن ايتقانىمداي, مەن بىرقاتار باستامالاردى مەجەلەنگەن مەرزىمىنەن ەرتەرەك قولعا الۋعا تاپسىرما بەردىم.
بيۋدجەت ساياساتىندا الدىمىزعا قويىلعان ناقتى ماقساتتار, جوسپارلار بار. ماسەلەن, مۇناي كىرىستەرىنە تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا, ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن تۇراقتاندىرۋعا جانە ونى ساقتاۋ ىسىنە باسىمدىق بەرىلەدى. بۇل ورايدا ءتيىستى لاۋازىمدى تۇلعالارعا ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەدىم.
وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ەلىمىزدەگى بىرقاتار دامۋ باعدارلامالارىنىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋىنا ۇلتتىق قور ەرەكشە ىقپال ەتتى. بيۋدجەتكە كەپىلدەندىرىلگەن جانە ماقساتتى ترانسفەرتتەرگە ۇلتتىق قوردان وتە كوپ قارجى جۇمسالدى. ەندىگى كەزەكتە ترانسفەرتتەر كولەمىن بىرتىندەپ ازايتقان ءجون. قور قاراجاتىن ينۆەستيتسيالاۋ قۇرىلىمىن جاقسارتۋ ساياساتى ساۋاتتى جۇرگىزىلۋى كەرەك. ۇلتتىق قوردىڭ يگىلىگىن كورۋ – بولاشاق ۇرپاقتىڭ ەنشىسىندە.
دارحان قىدىرالى: الەۋمەتتىك بلوكقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 45 پايىز ۇلەسى جۇمسالادى. بۇل قاراجات سالىستىرمالى تۇردە از ەمەس. الەۋمەتتىك ساياساتتى جەتىلدىرۋگە جانە وڭتايلاندىرۋعا قاتىستى كوزقاراسىڭىزدى بىلسەك دەپ ەدىك. جالپى, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا قاتىستى نە ايتاسىز؟
– حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن, تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ ەشقاشان كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى. ءبىز, ءتىپتى, ەكونوميكالىق جاعداي قازىرگىدەن الدەقايدا قيىن كەزەڭدە دە ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك احۋالعا ەرەكشە كوڭىل بولدىك قوي.
الداعى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك سالاعا 2 تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالاتىنىن بىلەسىزدەر. از قامتىلعان كوپ بالالى وتباسىلاردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا 40 مىڭنان استام جالدامالى پاتەر سالىنادى. وڭىرلەرگە جاساعان ساپارىمدا مەن وبلىستارداعى باسپانا قۇرىلىسىنىڭ جۇرگىزىلۋ بارىسىن ءجىتى قاداعالايتىن بولامىن. ەڭبەكاقىنى ءوسىرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن ىلگەرىلەتۋ, دەموگرافيانى دامىتۋ, وڭىرلەردەگى ينفراقۇرىلىمداردى جاقسارتۋ سياقتى جۇمىستاردىڭ ءبارى جوسپارلى تۇردە ىسكە اسىرىلا بەرەدى. بۇل – بۇلجىمايتىن جوسپار.
قوعامدىق پىكىرگە قوزعاۋ سالعان وتانداستار ماسەلەسىن قولدان ساياساتتاندىرۋعا بولمايدى. شەتەلدەگى قانداستارىمىزدى («ورالمان» دەگەن سوزگە مەن قارسىمىن) اتامەكەنگە قايتارۋ ءىسى ەشقاشان نازاردان تىس قالعان ەمەس, قالمايدى دا. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى قانداستارىمىزدىڭ باسىن تۋعان جەردە بىرىكتىرۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز.
ازاماتتاردى ءبىرىنشى كەزەكتە نە تولعاندىرادى؟ ارينە, باسپانا ماسەلەسى. وسىعان بايلانىستى الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن ازاماتتار ءۇشىن 40 مىڭنان استام جالدامالى پاتەر ءبولۋ قاراستىرىلىپ وتىر. اكىمدەر بۇل ىسكە بيىلعى مامىردان باستاپ كىرىسەدى. ءبىز, الدىمەن ءار قازاقستاندىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋدى ويلايمىز. سوندىقتان حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ينفراقۇرىلىمدىق سيپاتتاعى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋ قاجەت. بۇل – تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى, ياعني جىلۋمەن جانە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, كارىز جۇيەسى, سونداي-اق جولدار, گازداندىرۋ ماسەلەلەرى, ەكولوگيا جانە قاۋىپسىزدىك ءتۇيتكىلدەرى. «قۇتتى مەكەن» جانە «اۋىل – ەل بەسىگى» جوبالارى وسى مىندەتتەردى ورىنداۋعا باعىتتالعان. بۇل جوبالاردى ءجۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الداعى ءۇش جىلعا تريلليوننان استام تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر.
الايدا, ۇكىمەت پەن اكىمدەر بيۋدجەت قارجىسى ءتۇپسىز قۇدىق ەمەستىگىن ۇعىنۋى ءتيىس. بولىنگەن قارجى ناقتى ەكونوميكاعا جەدەل جەتۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. وسى ورايدا, اتالعان جوبالارعا وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ بارىنشا مول تارتىلۋىن باقىلاۋعا الۋدى تاپسىردىم. بۇل الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋمەن قاتار وڭىرلەردىڭ ەكونوميكاسىن ىنتالاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان بولەك, وڭىرلەر مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەندى اتسالىسۋى قاجەت. بۇگىندە اكىمدىكتەر الەۋمەتتىك كومەكتىڭ وننان استام ءتۇرىن كورسەتەدى. ولاردىڭ ىشىندە جاردەماقى تولەۋ, باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ, جول ءجۇرۋ جەڭىلدىكتەرى, تەگىن تاماق بەرۋ جانە باسقالارى بار. الايدا, تۇتاستاي العاندا, وڭىرلەردە الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىنا 5,3 پايىزعا جۋىق قارجى بولىنەدى. الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ ايتارلىقتاي بولىگى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلادى. قولدانىستاعى بيۋدجەت تەڭدەستىرىلمەگەن جانە قايتا فورماتتاۋدى تالاپ ەتەدى. بيۋدجەتتىڭ تولىعۋ كوزدەرىنە جان-جاقتى ساراپتاما ءجۇرگىزىلمەيدى. ەكىنشىدەن, بيۋدجەتتىڭ «ءوندىرىسسىز شىعىندارى» بار. كوپتەگەن قاجەتسىز, ءجونسىز شىعىنعا جول بەرىلەدى.
سونىمەن قاتار حالىقتىڭ ناقتى تابىس تابۋىنا قاتىستى ماسەلەلەردى تەك بيۋدجەتتىك شىعىندار ەسەبىنەن شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن دە تۇپكىلىكتى تۇسىنگەنىمىز ءجون. ءبىز بيۋدجەتكە قاتىستى كوزقاراسىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە ءتيىسپىز. مىسالى, جەرگىلىكتى اكىمدەر كولىكتى, جيھازدى اسا قىمباتقا ساتىپ الادى. وعان قوسا جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى ءتۇرلى يميدجدىك ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە قۇمار. وسىنداي شىعىنداردى توقتاتىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەت قارجىسىن الەۋمەتتىك ءىس-شارالارعا جۇمساۋ كەرەك. جالپى, ىسىراپشىلدىققا توسقاۋىل قويۋ قاجەت, سونداي-اق بيۋدجەتتىڭ جىمقىرىلۋىن مۇلدەم جويۋ كەرەك.
ماسىلدىق پيعىلعا دا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. ازاماتتارىمىز ءۇشىن ەڭ ۇتىمدى الەۋمەتتىك قورعاۋ – بۇل ءوز بيزنەسىن ءجۇرگىزۋگە مۇمكىندىگىنىڭ بولۋى نەمەسە بىلىكتى ەڭبەگى ءۇشىن لايىقتى ەڭبەكاقى الۋى.
نۇرتورە ءجۇسىپ: جاستار جىلىنا بايلانىستى ۇكىمەت جاس وتباسىلاردى قولداۋ جونىندە بىرنەشە شارا دايىنداپ وتىر. ءوزىڭىز بىلتىر تۆيتتەر ارقىلى «تاعى قاپتاعان فورۋمدار, يميدجدىك جوبالاردى ۇيىمداستىرۋعا جول بەرمەيىك» دەپ پىكىر ءبىلدىردىڭىز. جالپى, جاستاردى قولداۋ قاي تۇرعىدا جۇرگەنىن قالايسىز؟
– تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى 2019 جىلدى جاستار جىلى دەپ جاريالادى. جاستار تۋرالى پىكىرىمدى جوعارىدا دا ايتتىم, جاس ۇرپاقتى قولداپ, قورعاۋ – بولاشاقتى قورعاۋ.
ەلباسىنىڭ پارمەنىمەن دۇنيەگە كەلگەن «بولاشاق» باعدارلاماسى شيرەك عاسىر ۋاقىتتا ەل جاستارىنا الەمنىڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىنىڭ ەسىگىن اشىپ بەردى. مەملەكەت وقيمىن, توقيمىن دەپ تالپىنعان جاس ازاماتتار ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىر.
وسى سۇحباتتى پايدالانىپ, ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇشتىلدىلىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ دا ماڭىزى زور ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ەڭ الدىمەن, قازاق ءتىلىن جانە ورىس ءتىلىن وقىتۋ جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ بالالارىمىز ءۇشىن مۇنىڭ ءمانى زور. سودان كەيىن اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋگە بولادى. وسىلايشا, ءبىز بولاشاققا اشىق كوزبەن قارايتىن جاڭا ۇرپاقتى تاربيەلەيمىز.
جاستار ساياساتىندا, جاستار ءتاربيەسىندە ناۋقانشىلدىققا, تيىمدىلىگى تومەن شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا جول بەرمەۋ كەرەك. سوندىقتان كەز كەلگەن شارانى عىلىمي نەگىزگە سۇيەنىپ, جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرعانىمىز ءجون. جاستاردىڭ العا قويعان ماقسات-مۇددەلەرىن ءبىلۋ ءۇشىن ناۋقانشىلدىق ەمەس, ناقتى زەرتتەۋلەر قاجەت. جۇيەلى ءارى كەشەندى الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ارقىلى جاستاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, ماقسات-مۇددەلەرىن انىقتاپ, جاستار ساياساتىن سول قاجەتتىلىكتەرگە جاۋاپ بەرەتىن دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋ ماڭىزدى. ءبىز جاستارعا ءبىلىم بەرۋدى الدىڭعى قاتارعا قويامىز. تەك ءبىلىم عانا ەمەس, وتانسۇيگىشتىك رۋحتا تاريبەلەۋ ءىسىن دە باستى نازاردا ۇستاۋ كەرەك.
دارحان قىدىرالى: پرەزيدەنت اۋىسقاندا ۇكىمەتتىڭ دە وزگەرۋ ىقتيمالدىعى جوعارى. قازىرگى ۇكىمەت وسى قۇرامدا قالا ما, الدە قانداي دا ءبىر كادرلىق وزگەرىستەر بولا ما؟ جالپى, مامان تاڭداۋدا قانداي قاعيدات ۇستاناسىز؟
– پرەزيدەنت اۋىسقاندا ۇكىمەتتىڭ قوسا اۋىسۋى مىندەتتى ەمەس. ۇكىمەت جاقىندا عانا جاساقتالعانى بەلگىلى. قازىر كوپتەگەن قاۋىرت جۇمىستار بار. مينيسترلەرگە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى. سەزد تاپسىرمالارىن ورىنداۋ, كوكتەمگى تاسقىن قاۋپىنىڭ الدىن الۋ, ەگىس ناۋقانى سياقتى ماڭىزدى ماۋسىمدىق مىندەتتەر تۇر. سوندىقتان قازىرگى كەزدە ۇكىمەتتى اۋىستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن كورىپ تۇرعان جوقپىن. ال جەكەلەگەن ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ قىزمەتى ولاردىڭ اتقارعان ناقتى جۇمىستارىنا قاراي باعالاناتىن بولادى.
دارحان قىدىرالى: ەل ءوزىنىڭ جاڭا باسشىسىن تەك گازەت, تەلەديدار, سايت ارقىلى عانا ەمەس, تىكەلەي كورسەك, بىلسەك, سۇراق قويساق دەيدى. وسى ورايدا وبلىستارعا, وڭىرلەرگە قانشالىقتى ءجيى شىعاسىز جانە الدا قاي ايماقتارعا بارۋدى جوسپارلاپ وتىرسىز؟
نۇرتورە ءجۇسىپ: تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ «الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات» دەگەن ۇستانىمى ءوزگەرمەيدى دەيسىز عوي؟
– ءدال سولاي. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – الەمدىك تاريحقا اسا كورنەكتى رەفورماتور رەتىندە ەندى. الەمدەگى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىز – ەلباسىنىڭ جۇرگىزگەن سارابدال ساياساتىنىڭ جەمىسى. سوندىقتان شەتەلدىك ساراپشىلار بۇل رەفورمالاردى «قازاقستان جولى» نەمەسە «دامۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى» دەپ اتايدى. قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىز – ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى بىردەن-ءبىر جەتەكشى مەملەكەت. دامۋ جاعىنان پوستكەڭەستىك ەلدەر اراسىندا العاشقىلاردىڭ قاتارىندامىز.
نۇرتورە ءجۇسىپ: قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العالى بەرى الەمدىك دەڭگەيدە كوپۆەكتورلى ساياسات جۇرگىزدى. ءوزىڭىز ەكى رەت سىرتقى ىستەر ءمينيسترى رەتىندە وسى ساياساتتى جۇزەگە اسىردىڭىز. بۇگىنگى حالىقارالىق ارەناداعى احۋال كۇردەلى. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىندا قانداي باعىت ۇستانباقسىز؟
– كوپۆەكتورلى ساياسات – قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنان, گەوەكونوميكاسىنان تۋىندايدى. بۇل – ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق باعىت. تاۋەلسىزدىك العاننان باستاپ ەلباسى وسى جولدى ۇستاندى. بۇل ستراتەگيانىڭ ناتيجەسىندە ءبىز مەملەكەتارالىق قاقتىعىستاردان, ايماقتىق تەكەتىرەستەردەن الىس بولدىق. الەم ءبىزدى بىتىمگەر مەملەكەت رەتىندە تانىدى. بىتىمگەرلىك ميسسياسى بۇگىندە ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىمدىعىنا اينالدى. قازاقستاندى ازياداعى بەيبىتشىلىك پلاتفورماسى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
دارحان قىدىرالى: بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسى بولعان پان گي مۋن كەزىندە ءسىز تۋرالى «بۇل قىزمەتتە ۇزاق وتىرماي, ەلىڭىزگە اسا جاۋاپتى قىزمەتكە ورالاتىنىڭىز بەلگىلى» دەپ جازعان ەكەن. الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەردىڭ بۇل بولجامىن كورىپكەلدىك دەۋگە بولا ما؟
– بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى كەڭسەسىن باسقارۋ – مەنىڭ ديپلوماتيالىق جۇمىس تاجىريبەمدەگى ەلەۋلى ساتتەردىڭ ءبىرى. بۇل – الەمدىك پروبلەمالار كوتەرىلەتىن ءارى شەشىمىن تاباتىن بۇۇ ماڭىزدى وكىلدىگى. ارينە, سول كەزدەگى باس حاتشى پان گي مۋنمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ, ونىمەن تۇراقتى بايلانىستا بولۋ قۇرمەتىنە يە بولدىم. ول كىسىنىڭ بۇل ءسوزى تەك ماعان عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستان ديپلوماتياسىنا بەرىلگەن جوعارى باعا دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى بۇل سالاداعى ماماندارىمىزدىڭ ءبارى – الەمدىك دەڭگەيدەگى كاسىبي ديپلوماتتار. بىلتىر ەلىمىزدىڭ بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋى جانە الەمنىڭ جۇزدەن اسا ەلدەرىمەن بەيبىت بايلانىس ورناتۋى وسىنىڭ ايقىن دالەلى.
دارحان قىدىرالى: ءسىز قاشاندا قازاق رۋحانياتى مەن ۇلت مادەنيەتىنە جاناشىرلىق تانىتىپ جۇرەسىز. قوعامدا قازاق ءتىلىن دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلەسىز. ەلباسى 2020 جىلعا قاراي ەلدەگى بارلىق مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 90 پايىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرەدى دەپ ايتقان ەدى. جالپى, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ءۇشىن قانداي شارالار اتقارىلۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟ قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– قازاقتىڭ ءتىلى – قازاقتىڭ جانى! حالقىمىزدىڭ تاريحى دا, تاعدىرى دا – تىلىندە. مادەنيەتى مەن ادەبيەتى دە, ءدىلى مەن ءدىنى دە – تىلىندە. ۆ.رادلوۆ ايتقانداي, قازاق ءتىلى – ەڭ تازا ءارى باي ءتىلدىڭ ءبىرى.
نۇرتورە ءجۇسىپ: لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ جونىندە بىرقاتار شارالار اتقارىلدى, ەملە-ەرەجە قابىلداندى. ەندىگى قادام قالاي بولماق؟
– كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ءالىپبي تاڭداۋى تەك جازۋ ۇلگىسىن تاڭداۋ ەمەس. بۇگىندە قازاقستان حالقى دا زامانا كوشىنەن قالماي, لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن ءالىپبيدى تاڭداۋعا بەل بۋىپ وتىر.
نۇرتورە ءجۇسىپ: ۇلت ۇستازى اباي قۇنانباي ۇلى ءحىح عاسىرداعى قازاقتىڭ مىنەز-قالىبىن بارىنشا ءوتكىر سىنعا الىپ ەدى. ءححى عاسىرداعى كەردەڭ مىنەزگە نەنى جاتقىزار ەدىڭىز؟
– داڭعازالىق, ىسىراپشىلدىق. بىزگە داڭعازالىقتى دوعارىپ, ىسىراپشىلدىقتان ارىلۋ قاجەت. وسى تۋرالى بۇرىنىراقتا, الەۋمەتتىك جەلىدە پىكىرىمدى دە جازدىم.
د.قىدىءرالى,
ن.ءجۇسىپ
