اۋەل باستا 1969 جىلى كوكشەتاۋ قالاسىنداعى بالىق زاۋىتىنىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى رەتىندە زەرەندى كولىنىڭ جاعاسىندا سالىنعان تۇقىمباقتىڭ جالپى اۋقىمى 352 گەكتار جەردى قۇرايدى. تۇقىمباق العاشقى جىلدارى اقساقا تۇقىمداس بالىقتاردىڭ 80 ميلليونعا جۋىق, كارپ تۇقىمداس بالىقتاردىڭ 20 ميلليونعا تاياۋ بالاڭقۇرتتارىن شىعارۋعا مۇمكىندىگى بولعان. سولاي شىعارعان دا. تۇقىمباقتىڭ ارقانىڭ جۇزدەگەن كولدەرىن بالاڭقۇرتپەن قاپىسىز قامتاماسىز ەتىپ, ءداۋىرلەگەن كەزەڭى – 1979-1992 جىلدارعا سايكەس كەلەدى. ەلدەگى ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇزىلىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ قوجىراعان 1994-2002 جىلدارى تۇقىمباقتىڭ باسىنا قيىنشىلىقتىڭ قارا بۇلتى ءۇيىرىلدى. ءدال وسى جىلدارى بالاڭقۇرت ءوندىرۋ كۇرت ازايىپ, تۇقىمباقتاعى اسا قاجەتتى قۇرىلعىلار تالان-تاراجعا ۇشىرادى. تۇيىقتان شىعار جول ىزدەگەن كەزدە 2002 جىلى «كوكشەتاۋ» ۇلتتىق پاركىنە بەرىلگەن. 2014 جىلدان اقمولا وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ قۇزىرىندا.
بۇل ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جاي, ۇلتتىق پاركتىڭ مارتەبەسى. ماسەلەن, تۇقىمباق جانىنا ورنالاسقان زەرەندى كولى ۇلتتىق پاركتىڭ ەنشىسىندە. ال ونىڭ مارتەبەسىنە بايلانىستى كولدەن بالىق اۋلاۋعا بولمايدى. كول ۇلتتىق پارككە بەرىلمەي تۇرعان ىلگەرىدەگى جىلدارى ءدال وسى جەردە 16 بالىق اۋلاۋ بريگاداسى جۇمىس ىستەگەن ەدى.
– نەگىزىندە, بالىقتىڭ اۋلانعانى دۇرىس. سوندا كول سۋى تازارتىلادى. بالىق اۋلانباعاننان كەيىن بىرتە-بىرتە ءولى كولگە اينالادى, – دەيدى تۇقىمباقتىڭ باسشىسى ۆالەري پونومارەنكو, – قازىر بۇل كولدە شاباق تەكتەس قۇنسىز بالىق قاپتاپ كەتتى. ال بۇل سۋ ايدىنى بالىق وسىرۋگە وتە قولايلى, سۋى تازا ءارى تەرەڭ.
جالعىز زەرەندى كولى عانا ەمەس, بۋراباي باۋرايىنداعى «بۋراباي» ۇلتتىق پاركىنە جاتاتىن كولدەردە دە ءدال وسىنداي جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. وسى ءبىر قيىن ءتۇيىن تۇپكىلىكتى شەشىمىن كۇتكەلى نە زامان؟! بىراق وكىنىشكە قاراي, بۇل جەرگىلىكتى جەردە شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس. ۇلتتىق پاركتەردىڭ جارعىسىنا وزگەرتۋ ەنگىزۋ ۇكىمەتتىڭ عانا قۇزىرىندا.
بۇگىنگى تاڭدا اقمولا وبلىسىندا اكىمدىكتىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ارنالعان 524 سۋ ايدىنى بار. وسى كولدەردىڭ 334-ءى 237 تابيعات پايدالانۋشىعا بەكىتىلىپ بەرىلگەن. بالىقتى بەي-بەرەكەت اۋلاماي, بەلگىلەنگەن ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن قورىقشىلىق قىزمەت جۇزەگە اسىرادى. كوكشەنىڭ كولدەرى بالىقسىز ەمەس, 240 وندىرىستىك بريگادا بالىق اۋلاۋدا. تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ قۇزىرىنا بەرىلگەن سۋ ايدىندارى دا تابيعاتتى قورعاۋ زاڭدىلىقتارىنا سايكەس قاداعالانادى. 2017 جىلى ءتارتىپ بۇزعان 263 بالىقشىعا اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرىلىپ, 3 ميلليون 741 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان. ونىڭ 3 ميلليون 410 مىڭ تەڭگەسى ءوندىرىلىپ الىنىپتى.
وڭىردەگى كوپتەگەن سۋ ايدىندارىنا ءتان ماسەلە – كولدەردىڭ تايىزدىعى. تەرەڭدىگى 2-2,5 مەتردى عانا قۇرايتىن كولدەردە تابيعات پايدالانۋشىلار تولىق قۋاتىمەن جۇمىس ىستەي الماي وتىر. ارقادا قىس قاتتى. ايازدى كۇندەرى تايىز كولدەر تۇبىنە دەيىن قاتىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان, تابيعاتتى پايدالانۋشىلار ءجيى-ءجيى مۇز ويىپ, كولگە وتتەگىن جىبەرۋگە ءماجبۇر. مىنە, وسىنداي قات-قابات شارۋانىڭ اسەرىنەن بالىقتىڭ وزىندىك قۇنى دا قىمباتتاپ كەتەدى.
وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ يەلىگىندەگى كولدەردىڭ جاي-كۇيىنە ءجىتى باقىلاۋ جاساپ تۇرادى. سۋ ايدىندارىنا بالاڭقۇرت جىبەرۋ ماسەلەسىندە كەمشىلىك جوق. ماسەلەن, تابيعات پايدالانۋشىلار جوسپار بويىنشا 21 433,2 مىڭ دانا بالاڭقۇرت جىبەرۋدى مەجەلەسە, بۇل كوزدەلگەن كولەم 55 555 مىڭ داناعا جەتكىزىلگەن. ياعني, جوسپار 259 پايىزعا ورىندالعان. 2018 جىلدىڭ مامىر ايىندا كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى قوپا كولىنە 12 728 كيلو تاسماڭداي, 12912 كيلو ءبىر جاستاعى اق امۋر بالىقتارى جىبەرىلدى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل بالىقتار كولدى تازالاۋ ءۇشىن قاجەت ەكەن.
بۇعان دەيىن كوكشەتاۋ ءتوڭىرەگىندەگى سۋ ايدىندارىندا ۇشىراسا قويمايتىن تاۋارلى بالىق تۇرلەرىن رەسەيدەن اكەلگەن. تۇقىمباق نەگىزىنەن سيگوۆىي بالىقتار مەن كارپ تۇقىمداس بالىقتاردىڭ بالاڭقۇرتتارىن الۋمەن اينالىسادى. مۇنىڭ ىشىندە باعالى بالىق – سيگوۆىي.
– بىراق كارپ تۇقىمداس بالىقتار دا قاجەت, – دەيدى تۇقىمباق ديرەكتورى ۆالەري پونومارەنكو, – تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ءتۇرىن دە كوبەيتكەن ءلازىم. ارينە, اقساقا تۇقىمداس بالىقتار قىمبات. مىسالى, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ساۋدا سورەلەرىندە بالىقتىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ ءار كەلىسى ورتا ەسەپپەن 800 تەڭگە تۇراتىن بولسا, كارپ تۇقىمداس بالىقتاردىڭ كەلىسى 500 تەڭگەنىڭ كولەمىندە. تۇتىنۋشىنىڭ دا ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرۋىمىز كەرەك قوي.
بالىق بىتكەن تۇتىنۋشىنىڭ داستارقانىنا ءدام بولىپ جەتكەنشە تولىپ جاتقان قياپات شارۋا بار. بالىق شارۋاشىلىعى 1990 جىلدىڭ باسىنان باستاپ كۇرت قۇلدىراعان. وعان سەبەپ الدىمەن وبلىس ورتالىعىنداعى بالىق زاۋىتىنىڭ ءوز جۇمىسىن توقتاتۋى. زاۋىت توقتاعان سوڭ تۇقىمباق تا توز-توز بولىپ كەتە جازداپتى.
ۆالەري گريگورەۆيچ جارتى عاسىردا ءبىر رەت جوندەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەگەن تۇقىمباقتىڭ ءىشىن ارالاپ كورسەتتى. قاجەتتى قۇرىلعىلاردىڭ ءبارى ەسكىرگەن. ايتسە دە, لاجداپ جۇمىس ىستەۋدە. وتكەن جىلى 37 ميلليون بالاڭقۇرت ءوندىرىپتى. بيىل دا سول دەڭگەيدەن تابىلماق. قازىردىڭ وزىندە قوستاناي, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ تابيعات پايدالانۋشىلارى بالاڭقۇرتتارعا تاپسىرىس بەرىپ جاتىر ەكەن.
اۋەل باستا ميلليونداپ سانالاتىن بالاڭقۇرتتاردىڭ كوپتىگىنە تاڭ قالعانبىز. بىراق تۇقىمباق باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بالاڭقۇرتتىڭ ءبارى بىردەي امان قالمايدى ەكەن. بۇل ەڭ الدىمەن تابيعات پايدالانۋشىلار مەنشىكتەپ وتىرعان كولدەگى سۋدىڭ قۇرامىنا, بالىقتىڭ ازىعىنا, جىرتقىش بالىقتاردىڭ قانشا مولشەردە ەكەنىنە بايلانىستى. كەيبىر كولدەردە ەلۋ پايىزعا دەيىن امان قالۋى مۇمكىن. بۇل وتە جاقسى كورسەتكىش. ال سۋى تايىز, بالدىر باسقان كولدەردە 20-30 پايىزى عانا ساناتقا قوسىلماق. سونىڭ وزىندە تابيعات پايدالانۋشىلار ۇتىلمايدى. ماسەلەن, كولىنە جىبەرىلگەن ءبىر ميلليون بالاڭقۇرتتىڭ 30 پايىزى امان قالعاننىڭ وزىندە ءبىر جىلدان كەيىن 300 مىڭ كەلى بالىق اۋلانۋى ابدەن مۇمكىن.
تۇقىمباقتىڭ قۇرال-جابدىعى توزعاننان كەيىن انالىق بالىقتاردى باعۋ قيىنداپتى. قازىر كارپ تۇقىمداس بالىقتاردىڭ 150 انالىعى عانا بار. بۇل ارادا مىناداي ءبىر ءادىستى دە قولدانادى. ماسەلەن, تابيعات پايدالانۋشىلار انالىق بالىعىن تۇقىمباققا اكەلەدى دە, ۋىلدىرىعىن تاپسىرادى. ارينە, كۇنى بۇرىن كەلىسىمشارت جاساسادى. ادەتتە كەلىسىم بويىنشا ۋىلدىرىقتان پايدا بولاتىن بالاڭقۇرتتىڭ 50 پايىزى تۇقىمباقتا قالادى دا, كەلەسى جارتىسىن تابيعات پايدالانۋشى الادى.
وڭىردەگى بالىق شارۋاشىلىعىنا جەتە ءمان بەرىلسە, الدىمەن كول جاعالاي قونعان اۋىل تۇرعىندارىنا جۇمىس بولار ەدى. ەكىنشىدەن, تابيعات پايدالانۋشىلار تەك تاۋارلى بالىق وندىرۋمەن ەمەس, ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا ايتا قالارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزەر ەدى. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن تۇقىمباقتىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋىمىز كەرەك. تۇقىمباق باعالى بالىق تۇرلەرىن كوبىرەك تاراتسا, ەل ەكونوميكاسىنا دا سەرپىن بەرەرى داۋسىز. بۇگىندە ەلىمىز بويىنشا بالىق شارۋاشىلىعى ەكونوميكانىڭ 0,5 پروتسەنتىن عانا قۇرايدى. كورسەتكىشتى جاقسارتۋ باعىتىندا جەرگىلىكتى جەردە بار جۇمىستىڭ جاندانۋى تۇقىمباقتىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى.
– تۇقىمباقتى جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا جوباسى جاسالدى, – دەيدى ۆالەري گريگورەۆيچ, – وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىلارى دا دابىل قاعۋدا.
ارقاداعى كوپ كولدى بالاڭقۇرتپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان تۇقىمباق كادرعا ءزارۋ. بالىقشى, بيولوگ, يحتيولوگ جەتىسپەيدى. جىل سايىن استانا قالاسىنداعى س.سەيفۋللين اتىنداعى اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى تاجىريبەدەن وتكەنىمەن, جالاقىسى از, دايىن پاتەرى جوق جەرگە كەلىپ جۇمىس ىستەۋگە ق ۇلىقتى ەمەس. ءسوز اراسىندا قازىر تۇقىمباقتا 22 ادامنىڭ جۇمىس ىستەيتىندىگىن, ولاردىڭ جالاقىسى ورتاشا ەسەپپەن 60 مىڭ تەڭگەنى قۇرايتىنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ينكۋباتسيا تسەحتارىن جوندەۋدەن وتكىزىپ, قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. سۋ ايدىنىنا سۋ ايدايتىن ستانسا, گيدروقۇرىلعى, وندىرىستىك عيماراتتار سالىنىپ, ارناۋلى ماقساتتاعى تەحنيكالار ساتىلىپ الىنسا ءىس ىلگەرى باسپاق.
ەڭ باستى ماسەلە, تۇقىمباقتى جاڭا زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە الاتىن, الەمنىڭ وزىق ۇلگىسىندەگى قاجەتتى قۇرىلعىلارمەن قامتاماسىز ەتۋ. ەكىنشىسى, بالاڭقۇرتتار ءوسىپ-جەتىلۋگە قاجەتتى سۋ ايدىندارىن تازارتۋ. بالكىم, ۇلتتىق پاركتەردىڭ ەنشىسىندەگى زەرەندى مەن بۋرابايدىڭ تەرەڭ, تازا سۋلى كولدەرىندە بالىق اۋلاۋعا رۇقسات بەرۋ. مىنە, سوندا تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعى ءبىر سەرپىلىپ قالار ەدى.
