كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى نيكيتا حرۋششەۆتىڭ «تىڭ ولكەسىن قۇرۋ» دەگەن جەلەۋمەن قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى بەس وبلىستى رەسەيدىڭ قۇرامىنا قوسۋدى كوزدەگەن جىمىسقى جوباسىنا سول كەزدەگى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ تايسالماي قارسى شىققانىن, قايسار قازاقتىڭ ورىندى دالەلدەرمەن حرۋششەۆتى رايىنان قايتارعانىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جالپى جۇرت ءبىلدى. حالقىنىڭ, ەلىنىڭ, مەملەكەتتىڭ مۇددەسى ءۇشىن ءوزىنىڭ مانسابىن وسى كۇرەسىنە قۇربان ەتتى. ول رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعالىعىنا 1960 جىلدىڭ 20 قاڭتارىندا كەلىپ, ءبىر جىل تولماي, ناق سول حرۋششەۆ جاقتان «ەسكەن جەلدىڭ» ەكپىنىمەن 1961 جىلدىڭ 6 قاڭتارىندا كەتۋگە ءماجبۇر بولدى.
ءى.وماروۆ اتىنداعى قوستاناي وبلىستىق قازاق دراما تەاترىندا جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءسابيت دوسانوۆتىڭ «اقباس بۇركىت» پەساسى بويىنشا قويىلعان سپەكتاكل وسى ساياسي وقيعانى وزەك ەتىپ الىپتى. سپەكتاكلدىڭ رەجيسسەرى قانىبەك دۇيشەناليەۆ قىرعىزستاننان شاقىرىلعان. ارينە, قويىلىم كوتەرىپ وتىرعان تاريحي تاقىرىپ كورەرمەندەر ءۇشىن تىڭ ءارى وتە وزەكتى. ساحنادا بيمەن بەرىلگەن قيمىل-ارەكەت كەڭەس وداعى كەزىندەگى «سولقىلداتىپ سوعايىق, بەسجىلدىقتىڭ بالعاسىن» دەپ ۇرانداتقان ءومىردى كوز الدىمىزعا اكەلدى. جالپى, وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ماسەلەسى وسى كۇنگە دەيىن ەكى جاقتى پىكىردىڭ تاي-تالاسىنا اينالىپ كەلەدى. ءبىر جاعىنان تىڭدى يگەرگەننەن كەيىن ناننىڭ مولشىلىعى بولدى, قارىن تويدى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا جاساعان ىقپالىن دا ەشكىم جوققا شىعارمايدى. بىراق قازاق دالاسى ماسكەۋدىڭ ۇر دا جىق ساياساتىمەن جەردى باسقا-كوزگە قاراتپاي, نەگىزسىز ايقىش-ۇيقىش جىرتۋدىڭ ەكولوگيالىق زاردابىن شەگىپ وتىر.تىڭ كوتەرۋدىڭ قازاققا اكەلەر ناعىز قاسىرەتى بۇل دا ەمەس ەدى... حرۋششەۆ سول ناۋقانمەن بىرگە دۋىلداتىپ, ەسىرگەن كۇيى «تاعى ءبىر ءىستى» ءبىتىرىپ تاستاعىسى كەلدى. ء«سۇتتىڭ قايماعىن سىپىرعاننان كەيىنگى قازاقستاندا كىم باس كوتەرە قويار دەيسىڭ؟» دەگەن دە شىعار-اۋ... بىراق الدىنان جۇمابەك تاشەنوۆ سەكىلدى قايراقتاي جانىعان سايىن جانىپ تۇسەتىن كەدەرگىنىڭ كەزدەسەرىن حرۋششەۆ سەزبەدى. قازاق حالقىنىڭ باسىنا كەزەكتى, ەڭ اۋىر ناۋبەتتىڭ كەلە جاتقانىن ويلاۋدىڭ ءوزى اۋىر ەدى كورەرمەنگە. قازاقتىڭ ايبىندى ۇلىنىڭ حرۋششەۆكە ەگەر قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ايماعىن «تىڭ ولكەسى» دەگەن جەلەۋمەن رەسەيگە بەرەتىن بولسا, وندا 15 رەسپۋبليكانىڭ جەر تۇتاستىعىن ساقتاۋ تۋرالى جازىلعان كسرو كونستيتۋتسياسىن وزگەرتۋ, ءتىپتى حالىقارالىق ورگاندارعا, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ وزىنە جۇگىنۋ تۋرالى ماسەلە قويۋى شيەلەنىسكەن وقيعانىڭ شىرقاۋ تۇسى بولدى. وسى جەردەن شالا ساۋاتتى حرۋششەۆتىڭ مەسەلى قايتتى. كورەرمەننىڭ دە كوڭىلى ورنىنا تۇسكەندەي. سپەكتاكلدە تىم قيال جەتەگىندە كەتپەي, كوركەمدىك شىندىق پەن تاريحي شىندىق اراسىنىڭ الشاقتاماعانىن ايتقان ورىندى.
– مەن ءۇشىن ءوز بەتىنەن قايتپايتىن, بىربەتكەي, قايسار مىنەزدىڭ ادامى جانە ءبىلىمدى, ىسكەر, تەرەڭ پاراساتتى جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ حرۋششەۆ پەن ونىڭ اينالاسىنداعىلاردىڭ مىسىن باسقان بەينەسىن الىپ شىعۋ وڭاي بولمادى, – دەيدى ءوز كەيىپكەرى جونىندە اكتەر نۇرلىبەك كەنجەاحمەتوۆ. اكتەردىڭ باس كەيىپكەر تۇلعاسىن دارالاۋدا ەرەكشە ىزدەنگەنى دە بايقالادى. سپەكتاكلدە حرۋششەۆتىڭ ءرولىن بەلگىلى اكتەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى قونىسبەك بەگايداروۆ وينايدى. شەبەردىڭ اتى – شەبەر. سىرتقى كەلبەتى حرۋششەۆ سياقتى ەكى يىعى قۋشيعان, شيكى سارى بولماسا دا, ول ساحناعا شىعا كەلگەندە تۇتاس دەرجاۆانىڭ تىزگىنى قولىنا تيگەن حرۋششەۆتى كورەرمەن بىردەن تانىدى.
– قويىلىمداعى كەيىپكەرلەردىڭ بارلىعى دا نەگىزىنەن حالىققا كەڭىنەن تانىمال د.قوناەۆ, ك.ۆوروشيلوۆ, ب.مومىش ۇلى نەمەسە ى.يۋسۋپوۆ تاعى باسقا دا تاريحي تۇلعالار بولعاندىقتان, ولاردىڭ كوركەم بەينەسىن جاساۋ اكتەرلەردىڭ ەشقايسىسىنا دا جەڭىل تيمەدى, – دەيدى رەجيسسەر قانىبەك دۇيشەناليەۆ.
تاريحي تۇلعا دەمەكشى, تانىمال تۇلعالار سپەكتاكلدە كورىنگەنمەن, ولاردىڭ ساحناداعى وقيعاعا قاتىسۋى تىم از كورىندى. ساحناعا شىققان ۇلكەندى-كىشىلى ءار كەيىپكەر قورابىنان الىنىپ, تۇتاتىلاتىن شىرپى سەكىلدى, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءسوزى مەن قيمىلىنان كورەرمەننىڭ وي ىزدەپ وتىراتىنى بار عوي. مىسالى, ۆوروشيلوۆ نەمەسە جۇمابەكتىڭ اناسى مەن ايەلى سەكىلدى كەيبىر كەيىپكەرلەر «تۇتانباي» قالدى.
ارينە, سپەكتاكلدىڭ كورەرمەنگە تانىمدىق بەرەرى كوپ, تاقىرىبى وزەكتى شىعارما ەكەنىندە داۋ جوق. بىراق كوركەمدىك جاعىنان اقساعان تۇسىن كورەرمەندەر دە بايقاعان سىڭايلى.
– مەن شىعارمانىڭ «اق باس بۇركىت» اتالعانىنا تۇسىنبەدىم. قازاق حالقىندا بۇركىت تۋرالى «اق باس بۇركىت» دەگەن تۇسىنىك بار ما؟ قازاقتىڭ ۇعىمىندا بۇل قۇستى تەگەۋرىنىنە, الىستى شالاتىن قىراعىلىعىنا, بايقامپازدىعىنا قاراپ ءتۇر-تۇرگە بولەدى عوي. بيىك رۋحتىڭ نىسانى دەپ بىلەدى. قازاق بۇركىتتى باسىنا قاراپ سيپاتتاعان ەمەس, – دەيدى قوستانايلىق كورەرمەن دارحان ءابايدىلدا. – حرۋششەۆتىڭ اۋزىنا سالعانداي, قىران قورازداردىڭ كوزىن شۇقي ما ەكەن؟
سونىمەن قاتار رەجيسسەر مەن سۋرەتشىنى سوناۋ قىرعىزستاننان الدىرعانمەن ساحنانىڭ بەزەندىرىلۋى كوڭىلدەن شىقتى دەپ ايتا المايمىز. قىرعىزدىڭ حالىق سۋرەتشىسى مارات شارافيدينوۆ سالعان, سپەكتاكلدىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن تاپجىلماي تۇراتىن كىتاپحانا سورەلەرى دە قويىلىمنىڭ مازمۇنىن اشتى دەۋگە بولمايدى.
كەمشىلىكتەرى بولعانمەن, قويىلىم جەرىمىزدىڭ بۇتىندىگى جولىندا باسىن بايگەگە تىككەن ەرجۇرەك قازاقتىڭ ەسىمىن بۇگىنگى ۇرپاققا تانىتا تۇسۋگە قوسىلاتىن ۇلەس. تەاتردان شىققان ءار كورەرمەننىڭ كوڭىل تورىندە تاشەنوۆتىڭ ايبىندى دا اياۋلى بەينەسى بارا جاتتى.
ءنازيرا جارىمبەت,
«Egemen Qazaqstan»
قوستاناي
