1938 جىلى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, اتىلىپ كەتكەن حالەل ەسەنباەۆ تۋرالى بەلگىلى زەرتتەۋشى تىلەكقابىل بورانعالي ۇلى اعامىز «ۇشقىننىڭ» رەداكتورى بولدىم...» اتتى ماقالا جازىپ, «گازەت شەجىرەسىندە بۇرىن-سوڭدى اتى اتالماعان حالەل ەسەنباەۆ بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتورى ما؟» دەگەن ماسەلەنى 1997 جىلى العاش كوتەرگەن ەدى. سول ماقالادا اۆتور «ۇشقىن» گازەتىنىڭ العاشقى رەداكتسيا القاسىندا حالەل ەسەنباەۆ, ەشمۇحامەد بەگاليەۆ, تاميمدار سافيەۆ, امىرعالي مەڭەشوۆ, بەرنياز كۇلەەۆ بولعانىن ايتا كەلىپ, «گازەتتىڭ تۇڭعىش باسشىسى حالەل ەسەنباەۆ بولسا كەرەك» دەگەن بولجامىن بىلدىرەدى. بىراق «ۇشقىننىڭ» ارداگەرى مەرعالي ەشمۇحامبەتوۆتىڭ ەستەلىگىندەگى: «...قاتەلەسپەسەم, رەدكوللەگيانىڭ باستىعى تاميمدار سافيەۆ بولىپ تاعايىندالدى» دەگەن جولداردى دا كەلتىرەدى.
ءبىر قىزىعى, حالەل ەسەنباەۆ تا, تاميمدار سافيەۆ تە ءبىر وڭىردە – قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قازتالوۆ ايماعىندا تۋىپ-وسكەن, ءبىر جىلدىڭ ءتولى, تالاي قىزمەتتە قويان-قولتىق بىرگە ىستەگەن, تاميمدارشا ايتساق «ايرىلماس دوستار ەدى». حالەل حاقىندا از-كەم ماقالا جازىلىپ, ەسىمى ەنتسيكلوپەدياعا ەنگەنىمەن, تاميمدار تۋرالى تولىققاندى زەرتتەۋ تۇگىلى, ءالى كۇنگە جەكە ماقالا دا جازىلماپتى... ول «رەداكتسياعا جەتەكشىلىك جاسادى ما, جاساسا قاشان, مۇنىڭ ءبارىن دالەلدەۋ – بولاشاقتىڭ ءىسى» دەپ جازعان ەدى تىلەكقابىل بورانعالي ۇلى اعامىز.
ءبىز بۇگىن سول اقتاڭداقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا تىرىسىپ, قولعا قالام الدىق.
تاميمداردىڭ اتا-تەگى
تاميمدار ساپا ۇلىنىڭ ۇلتى – قاراقالپاق, ءوزىنىڭ جازۋىنشا «ورتا ازياداعى قوڭىراتتى جايلاعان قاراقالپاقتان 4 ءۇي قاشىپ كەلىپ, 1820-1830 جىلدارى بوكەيلىكتىڭ بيلەۋشىسى جاڭگىر حاننان: ء«سىزدىڭ ءبىرتابان قاراشاڭىز بولامىز» دەپ قونىس سۇراپتى. حان ولاردى قابىل الىپ, اۋەلى باسقۇنشاق كولىنىڭ جانىنان جەر بەرگەن. وسى جەردە ءوسىپ-ءونىپ, كەيىن ولارعا تاتار-باشقۇرت قاشقىندار قوسىلىپ, ءبىر قاۋىم ەل بولعان. تۇز ۇرلاپ ساتىپ, پايدالانىپ, وكىمەت وكىلدەرىن ساباپ, ايىپتى بولىپ, استراحاننان اسكەر كەلىپ, بۇلاردى بىتىراتىپ, تالوۆ قيسىمىنا كۇشتەپ كوشىرگەن ەكەن. وسى جەردە 1892 جىلى تاميمدار دۇنيەگە كەلگەن.
وسى جەردە ايتا كەتەيىك, بۇگىندە قاراقالپاق ءباسپاسوزى تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردە «مينەتكەش قاراقالپاقستان» گازەتىن 1928-1931 جىلدارى, «قىزىل قاراقالپاقستان» باسىلىمىن 1933-1935 جىلدارى باسقارعان تاميمدار سافيەۆتى «1898 جىلى تۋعان» دەپ كورسەتىپتى. بىراق بۇل قاتە بولسا كەرەك. ويتكەنى باتىس قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىندە ساقتالعان قۇجاتتا تاميمدار سافيەۆ 1922 جىلى ءوز قولىمەن «1892 جىلى تۋعانىن, جاسى 30-دا ەكەندىگىن, اتا-اناسى مالشى شارۋا بولعانىن, 1910 جىلعا دەيىن مۇعالىمدىكپەن اينالىسقانىن» جازعان (بقوما, 75 قور, 2 تىزبە, 188 ءىس, 5 ورام).
كەيىپكەرىمىزدىڭ 1916-1917 جىلدارى ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باتىس مايدانىنا ءوز ەركىمەن سۇرانىپ بارىپ, №7 قازاق ينجەنەرلىك-قۇرىلىس توبىنىڭ نۇسقاۋشىسى بولعانىن ەسكەرسەك, سافيەۆتى 1892 جىلى تۋعان دەۋگە لايىق. بۇعان تومەندە ءسوز بولاتىن كەيبىر وقيعالار دا قوسىمشا دالەل بولادى دەپ ويلايمىز.
ءوسۋ جولدارى. 1916 جىل
جوعارىداعى ماقالادا ت.بورانعالي ۇلى تاميمدار سافيەۆتىڭ «28 جاسىندا بويداق» بولعانىن, بوكەي گۋبكومىنىڭ ساۋالناماسىن تولتىرعان كەزدە «3 تۇيە, 1 ات, 4 سيىرى بار ەكەنىن» كەلتىرگەن.
1922 جىلى تولتىرعان انكەتادا ت.سافيەۆ ء«بىلىمىم تومەن» دەپ كورسەتەدى. قاراقالپاق ەلىندە جۇرگەن كەزىندە تولتىرعان ساۋالنامادا 1913-1916 جىلدارى ورىنبورداعى «حۋساينيا» مەدرەسەسىندە وقىعانىن, بىراق بىتىرمەگەنىن, 1917-1918 جىلدارى حان ورداسىندا ەكى ايلىق مۇعالىمدەر كۋرسىن تامامداعانىن, 1931-1933 جىلدارى بۇكىلوداقتىق كوممۋنيستىك جۋرناليستيكا ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەنىن, قازاق, تاتار, قاراقالپاق, وزبەك, باشقۇرت, تۇرىك جانە ورىس تىلدەرىن جەتىك بىلەتىندىگىن جازعان ەكەن.
باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىندا ساقتالعان بىرنەشە داپتەر ەستەلىگىندە تاميمدار سافيەۆ 1916-1920 جىلدارداعى بوكەيلىك پەن ورىنبوردا باسىنان كەشكەن وقيعالار تۋرالى تاپتىشتەپ جازادى.
«...1916 جىلعى يۋن جارلىعى ەلگە تىم قاتتى تيگەن جارلىق بولدى. يۋن جارلىعى ەلدىڭ زارەسىن ۇشىردى. «19 بەن 30 جاستاردىڭ اراسى جىگىتتەر سوعىس مايدانىنىڭ شەبىندەگى جۇمىسقا الىنادى» دەگەن حابار اسىرەسە جاستاردى قورقىتتى... مەنىڭ ورىنبوردا وقىپ جۇرگەن كەزىم, جاز اۋىلعا كەلىپ, ۇيدە بولعان ۋاقىتىم ەدى. ...تىزىمگە ىلىككەندەر قاتارىندا مەن دە بار ەدىم. ...باس قورعاۋدىڭ شاراسىن كورمەكشى بولدىم. «ورىنبورعا بارىپ, مەكتەپ ارقىلى «وتسروچكا» الا الامىن با, قالاي بولادى؟» دەپ سونى ويلادىم. بۇل ورىنبوردا تاتار مەدرەسەسىندە وقىپ جۇرگەن كەزىم ەدى. اعايىن تۋىسقاندارمەن كەڭەسىپ, اۆگۋست ايىنىڭ ىشىندە ورىنبورعا ءجۇرىپ كەتتىم. بۇل ءبىر جاعىنان قاشقىن بولعانىم ەدى» دەيدى كەيىپكەرىمىز («بقوم 9083/50»).
ءبىر قىزىعى, ورىنبورعا كەلىپ, مايدانعا ەت تاپسىراتىن قاساپحاناعا جۇمىسقا ورنالاسىپ, مايدانعا بارۋدان قۇتقاراتىن «برونعا» قول جەتكىزگەن تاميمدار سافيەۆ كەيىن وق پەن وتتىڭ ورتاسىنا ءوزى سۇرانىپ كەتەدى! ول قالاي بولعان؟! ەستەلىككە كوز سالايىق:
«...اۆگۋست ايىنىڭ اقىرى, سەنتيابردىڭ باس شاماسى بولار دەيمىن, ورىنبوردا تورعاي وبلىسىنىڭ باس كوتەرگەن اقساقالدارىنىڭ جينالىسى بولدى. جينالىسقا ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, مۇحامەديار تۇنعاشين قاتىناستى, تورعاي وبلىسىنان كەلگەن بولىس ستارشينا اقساقالدار كەلدى.
جينالىس اشىق, مەن دە ءبىر تىڭداۋشى بولىپ جينالىسقا كىردىم. جينالىستا قارالعان ماسەلە سوعىستىڭ كەيىنىندەگى قارا جۇمىسقا ادام بەرۋ, ونى قالاي ۇيىمداستىرۋ, يۋن جارلىعىن قالاي ورىنداۋ بولدى.
ءاليحان بوكەيحانوۆ ءسوز سويلەپ, رەسەي حالقىنىڭ سوعىسقا قاتىناسىن, بۇل كەزدەگى جاعدايدى ايتا كەلىپ, سوعىسقا تاتار, باشقۇرت, تاعى باسقا ۇلتتاردىڭ قاتىناسىن ايتىپ, ەندى قازاق حالقىنىڭ دا شەتتە قالۋى قولايسىز, وتانىمىزدى قورعاۋ كەرەك, مايدانعا بارۋىمىز كەرەك دەگەن سوزدەردى ايتتى, باسقا بىرقاتار ادام ءاليحاننىڭ ءسوزىن ماقۇلدادى. بىراق تورعاي وبلىسىنان كەلگەن ءبىر-ەكى اقساقال ادام بەرە المايمىز دەپ وزدەرىنىڭ دالەلدەرىن ايتىپ ءوتتى. قىسقاسى جينالىس ادام بەرۋدى ماقۇل كورىپ, سونى ۇيعاردى. سونىمەن جينالىس تارادى.
بۇرىننان «قازاق» گازەتاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, رەداكتورى احمەت بايتۇرسىنوۆپەن تانىس ەدىم. وقىپ جۇرگەندە «اقاس» دەپ ۇيىنە بارىپ جۇرگەن ۋاقىتتارىم دا بار ەدى. ءبىر كۇنى بايتۇرسىنوۆتىڭ ۇيىنە باردىم. «حوش كەلدىڭ!» دەپ شايعا وتىرعىزدى. ونىڭ ۇيىندە ءاليحان بوكەيحانوۆ وتىر ەكەن. احمەت مەنى اليحانمەن تانىستىردى.
بۇرىن «قازاق» گازەتاسىندا «قىر بالاسى» دەگەن اتپەن جازىلعان ماقالالارىن وقىسام دا اليحانمەن تانىستىعىم جوق ەدى, كورگەن دە جوق ەدىم. وسى ءبىرىنشى ۇشىراتۋىم بولدى. ورتا بويلى, جالپاق بەتتى, نىق دەنەلى, اۋىر ءسوزدى ادام ەكەن. ءاليحان مەنەن بوكەيدە بولىپ جاتقان جاعدايدى سۇراستى. «جىگىت بەرۋ قالاي ءجۇرىپ جاتىر, ەلدەگى ازاماتتار بۇل ىسكە قالاي قارايدى, جاڭگىر حاننىڭ تۋىسقانى شاڭگەرەي كنياز نە دەيدى ەكەن, بوكەيحانوۆتاردىڭ پىكىرى قالاي ەكەن؟» دەپ سۇراستى. مەن بوكەيدە بولىپ جاتقان جاعدايمەن ونشاما تانىس بولماسام دا, بىلگەنىمدى ايتتىم, كورگەنىمدى ءبىلدىردىم. ءاليحان سول كەزدەگى جاعدايدى سويلەپ, جىگىتتەردىڭ مايدانعا كەتىپ وتىرعانىن ايتتى. «كوزى اشىق وقىعان ازاماتتار دا بارۋ كەرەك, ءوز ۇلتىنىڭ قامىن ويلاۋ كەرەك, كوپتەن قالماۋ كەرەك» دەپ سوزدەرىن ايتتى, ءسويتىپ تارادى. مەن جۇمىسىمدا ءجۇردىم. ورىنبوردا شىعاتىن «قازاق» گازەتاسىن ۇزبەي وقىپ تۇراتىن ەدىم. ءبىر كۇنى گازەتادان مىناداي حاباردى (ماقالانى) وقىدىم. ماقالادا: قازاق رابوچي پارتيالارىنىڭ مايدانعا قارا جۇمىسقا كەتىپ جاتقانىن, سول قازاق رابوچيلاردىڭ ءبىر بولىگىن زەمگور (زەمسكي گورودسكوي سويۋز) دەگەن ۇيىمنىڭ ءوز قاراۋىنا الاتىنىن, ال سول قازاق رابوچيلارعا باسشىلىق ەتكەندەي, پەرەۆودچيك بولعانداي قازاق جاستارىن سول ۇيىمنىڭ قىزمەتكە شاقىراتىنىن ايتقان. جۇمىس جاعدايى قولايلى, جالاقىسى جاقسى دەلىنگەن. سول جۇمىسقا جاستار, كوزى اشىق ازاماتتار بارۋى كەرەك ەكەنى ايتىلعان.
سول گازەتتەگى ماقالانى وقۋمەن احمەت بايتۇرسىنوۆقا باردىم. احمەت بايتۇرسىنوۆ جاي-جاعدايىن تولىق ءتۇسىندىردى. «ەل ازاماتى قالماي مايدانعا جىبەرىلىپ جاتقان ۋاقىتتا كوزى اشىق وقىعان جىگىتتەرىمىزدىڭ شەتتە قالۋى ءجون ەمەس. كوپپەن بىرگە بولۋى كەرەك, جۇمىسقا بارۋ كەرەك» دەپ, مەنىڭ ۇلتشىلدىق سەزىمىمدى جامان قىزدىردى. وزىممەن بىرگە وقىعان حايرەتدين بولعانباەۆ دەگەن ءبىر جىگىت سول ورىنبوردا ەكەن. احمەت ماعان ونىڭ سول جۇمىسقا جازىلىپ كەتكەنىن, قازاقشىل حاسەنعالي دەيتىن ءبىر تاتار بار ەدى. ونىڭ دا كەتكەنىن ماعان ايتتى. «سەن دە بار, سولاردان قالما» دەدى.
...قىسقاسى, مەن زەمگورعا قازاق رابوچيلاردىڭ اراسىندا جۇمىس ەتۋ ءۇشىن باراتىن بولدىم...»
وسىلايشا تاميمدار سافيەۆ مايدان دالاسىنان ءبىر-اق شىعادى. سول كەزدە ماسكەۋدە جۇرگەن, كەيىن «بۇراتانا ءبولىمىن» ۇيىمداستىرىپ, مايداندا بولعان ءاليحان بوكەيحان ۇلىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن مينسك وبلىسى مولودەجنىي ستانساسى ماڭىنداعى قازاق جىگىتتەرىنىڭ توبىنا كومەككە بارادى. بۇل قىزمەتىندە مايدان جۇمىسىنداعى قازاق جىگىتتەرىنىڭ تالاپ-تىلەگىن باسشىلىققا جەتكىزىپ, كوپ جاعدايىن جاسايدى. مىسالى, قازاقتاردىڭ ءوز اراسىنان مولدا سايلاپ, بەس ۋاقىت نامازىن ۋاقتىلى وقۋىنا, اۋىرىپ قالعاندارىن دارىگەردىڭ قاراۋىنا رۇقسات الادى, اس-سۋىن, ءتيىستى پاەگىن وزدەرى الىپ, تاماعىن ءوز اسپازدارىنا پىسىرۋگە قول جەتكىزەدى. ءتىپتى «قازاق», «الاش» گازەتتەرىن, «ايقاپ» جۋرنالىن الدىرىپ, جىگىتتەردى ەل جاعدايىنان دا حاباردار ەتىپ تۇرعان.
جۋرناليستىك قىزمەتى
ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالىپ, ءبىتىم جاسالىسىمەن مايداننىڭ قارا جۇمىسىنداعى قازاقتار ەلگە قايتادى. سول دۇرمەكپەن ەلگە, تالوپكەگە ورالعان تاميمدار سافيەۆ بوكەيلىكتەگى قايناعان ساياسي وقيعالاردىڭ ورتاسىنا كۇمپ ەتە تۇسەدى.
«1917 جىلى مايدىڭ باس كەزىندە تالوپكەگە كەلدىم» دەپ جازادى كەيىپكەرىمىز. بىراق كوپ ۇزاماي ورداعا, المالىعا (العاي), ورىنبورعا بارادى. سول كەزدەگى مىنا ءبىر وقيعا قىزىق:
«اۆگۋست ايىنىڭ باسىندا ورىنبوردا بولىپ, 10-15 كۇندەي جاتتىم. وندا بۇرىنعى تانىستارىم حايرەتدين بولعانباەۆ, نازار تورەقۇلوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, مۇقتار ساماتوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆتاردى كوردىم. سول كۇندەردە تورعاي وبلىسىنا كوميسسار بولعان ءاليحان بوكەيحانوۆ ەدى. ورىنبورداعى احمەت بايتۇرسىنوۆ, دۋلاتوۆ, ءاليحان قالانىڭ سىرتىندا جايىقتىڭ قازاق بەتىندە 8-10 شاقىرىمداي جەردە كوگالعا قارا ءۇي تىگىپ, كوشىپ شىعىپ وتىرادى ەكەن. ءبىر كۇنى بولعانباەۆ, تورەقۇلوۆ, ەسبولوۆ ءبارىمىزدى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ قوناققا شاقىردى. باردىق, قوناق بولدىق. احمەتتىڭ دە ۇيىندە بولدىق. ء«اليحاننىڭ ۇيىنە دە بارامىز» دەپ جينالىپ ەدىك, بىراق ءاليحان بوكەيحانوۆ ءوزى جوق بولعان سوڭ وعان بارمادىق. بوكەيحانوۆ تورعاي وبلىسىنىڭ كوميسسارى, سول كەزدە ماسكەۋدە بولىپ جاتقان ۋاقىتشا ۇكىمەت كەرەنسكيدىڭ شاقىرعان اۆگۋست سوۆەششانيەسىنە كەتكەن ەكەن. سول كۇندەردە ورىنبوردا 20-30 قازاق جىگىتى جينالعان ەكەن. مەنىڭ بىلگەندەرىم: احمەت, مىرجاقىپ, مۇقتار ساماتوۆ, بولعانباەۆ, مىرزاعازى ەسبولوۆ, تورەقۇلوۆ نازار, دوسجانوۆ بارلىق جاستاردىڭ جينالىسى بولدى. جينالىس ءبىر ۇيىم ۇيىمداستىردى. اتىن ۇمىتىپ قالدىم, ول ۇيىمعا «جىگەر» مە يا «الاش» دەگەن بە, ات بەرىلدى. بارلىعىمىز مۇشە بولىپ جازىلدىق, 20 سومنان جارنا تولەدىك. جينالىسقا مۇقتار ساماتوۆ باسشىلىق ەتتى. مىرزاعازى ەسبولوۆتىڭ ۇسىنىسى بولىپ, بولاشاق قازاق ۇكىمەتىنە «قور» دايارلاۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. قور جيناۋ بارلىق مۇشەلەرگە تاپسىرىلدى. ۇيىمنىڭ باسقارما مۇشەلەرى بولىپ (ۇمىتپاسام) مۇقتار ساماتوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, مىرزاعازى ەسبولوۆ, تاعى بىرەۋلەر سايلاندى. جينالىس ءتامام بولىپ, ارقايسىمىز ۇيىمىزگە تارقادىق...»
1917-1918 جىلدارى اق پەن قىزىل الماسقان تالوپكە وڭىرىندە اۋمالى-توكپەلى كۇندەردى باسىنان كەشكەن كەيىپكەرىمىز 1918 جىلى قىركۇيەك ايىندا بوكەيلىكتىڭ ورتالىعى ورداعا جۇرۋگە قام جاسايدى.
«سەنتيابردىڭ 18 كۇنى مەن ...ورداعا ءجۇرۋدىڭ شاراسىن كورە باستادىم. ءبىر جاعىم – قىزىلدار, ءبىر جاعىمدا – اقتار, ەكەۋىنەن دە قاۋپىم بار. ...نارىننىڭ قىزىل قۇمىنا قاراي ەلدىڭ ىشىمەن جول تارتتىم. نارىندا حايروللا احۋن دەگەن بولاتىن, سونىڭ ەكى بالاسى عابيت, شامعالي دەگەن, ولارمەنەن ورىنبوردا بىرگە وقىعان ەدىك. ...بارسام عابيت سارىباەۆ وردادان وتريادپەن شىعىپ, تاپ سول كۇنى نارىنداعى ۇيىنە كەلىپ جاتىر ەكەن. ...ورداعا كەلگەن حالەل, عالي مەنىڭ ورداعا جاقىن كەلگەنىمدى ەستىپ, سەنتيابردىڭ 25 كۇنى (ەسكىشە) مەنى ورداعا شاقىرىپ حات جازىپتى. حالەل ەسەنباەۆتان زاپيسكا الدىم, ول ورداعا تەز كەل, مۇعالىمدەر كۋرسى اشىلدى, مەن سوندامىن دەپتى. سەنتيابردىڭ 28 كۇنى ورداعا كەلىپ, مۇعالىمدەر كۋرسىنا ورنالاستىم. مۇعالىم بولۋ ىسىنە كىرىستىم...»
وردانىڭ باستاۋىش مەكتەبىندە مۇعالىم بولىپ جۇرگەن ت.سافيەۆ بىرتە-بىرتە گازەت ىسىنە ارالاسا باستايدى.
«ۇمىتپاسام, 1919 جىلى فەۆرال ايىندا بولار دەيمىن, ءبىر كۇنى قازاق جاستارىنىڭ جينالىسى بولدى, بۇل جينالىستى شاقىرعان سول ۋاقىتتاردا ۇيىمداستىرىلعان جاستاردىڭ «جىگەر» دەگەن ءبىر ۇيىمى ەدى. «جىگەر» ۇيىمىنىڭ باستىعى مۇستافا كوكەباەۆ, سول كەزدە جاڭا اشىلعان بوكەي پودوتدەلى دەگەن كەڭسەنىڭ باستىعى ەدى. ول كەڭسەدە قازاق ازاماتتارىنان عۇمار موللا قاراشەۆ, عازيز مۇساعاليەۆ, قاري قاراشەۆ, حالەل ەسەنباەۆ ىستەيتىن ەدى. جينالىستا گازەت شىعارۋ ماسەلەسى قارالدى. بۇرىنعى شىعىپ تۇرعان «ۇران», «قازاق دۇرىستىعى» گازەتالارىنىڭ قازىرگى جاعدايدا قاناعاتتاندىرمايتىنى ايتىلدى, جاڭا گازەتتى ەندى كىم شىعارادى, ونىڭ اتى نە بولۋ كەرەك دەگەن ماسەلە بولدى. ءبىراز ءسوز تارتىسى, سويلەۋلەر بولعاننان سوڭ بوكەي پودوتدەلى گازەتتى شىعارادى, ونىڭ اتى «دۇرىستىق جولى» بولسىن دەگەن ۇيعارىستى جينالىس ماقۇل كوردى. بۇل جينالىستا گازەتا شىعارۋ ءۇشىن رەداكتسيا القاسىنا كانديداتتار ۇسىنىلدى. ولار: عازيز مۇساعاليەۆ, عۇمار موللا قاراشەۆ, مۇستافا كوكەباەۆ, حالەل ەسەنباەۆ, سافيەۆ دەگەندەر ەدى. سول كۇندەردە مەن دە بوكەي پودوتدەلىنە جۇمىسقا كىرگەن ەدىم. بوكەي پودوتدەلى اشىلعاننان كەيىن استراحاننان ءبىر باسپا ماشينا الدىرىلدى. بۇرىن «ۇران» گازەتاسى كىشكەنە «اركانكا» دەگەن ماشينادا باسىلعان ەكەن. ەندى جاڭا ماشينانىڭ كەلۋىمەن تيپوگرافياعا ارناۋلى ءبىر جاي الىپ, باسپاحانا اشىلدى. سولاي ەتىپ بوكەي پودوتدەلى «دۇرىستىق جولى» دەگەن گازەتا جانە «مۇعالىم» دەگەن جۋرنال شىعارا باستادى. سونىمەن قاتار اسكەري كوميسساريات «سوعىس كوميسسارياتىنىڭ حابارلارى» دەگەن ەكى بەتتىك – ءبىر بەتى رۋس تىلىندە, ال ءبىر بەتى قازاق تىلىندە تاعى ءبىر گازەتانى شىعارا باستادى. بوكەي پودوتدەلىندە «دۇرىستىق جولى» گازەتىن شىعارىپ جۇرگەنىمىزدە, ماي ايىندا مەنى (سافيەۆ) جانە حالەل ەسەنباەۆتى سوعىس كوميسسارياتىنىڭ ساياسي بولىمىنە جۇمىسقا شاقىردى. حالەل ەسەنباەۆ ساياسي ءبولىمنىڭ مادەني-اعارتۋ بولىمشەسىنە باستىق بولىپ, مەن ونىڭ قاراۋىندا شىعاتىن «سوعىس كوميسسارياتىنىڭ حابارلارى» دەگەن گازەتانى شىعارۋ جۇمىسىن باسقاراتىن بولدىم. ول ۋاقىت گازەتانىڭ رەداكتورى باتىرقايىر نيازوۆ ەدى. مەن بارعاننان كەيىن گازەتانىڭ قازاقشا بەتىن, گازەتا شىعارۋ جۇمىسىن باسقارۋ رەداكتورلىعى ماعان جۇكتەلدى. سولاي ەتىپ مەن جانە حالەل ەسەنباەۆ اسكەري جۇمىسقا وقىپ, قازاق ەرىكتى اسكەري ۇلگىلى اتتى پولكىنىڭ اسكەري قىزمەتكەرى دە بولدىق...»
«ۇشقىننىڭ» شىعۋى
بۇل كەزدەر بوكەيلىكتە اق پەن قىزىل الماسقان, اۋمالى-توكپەلى كەزەڭ ەدى. اسىرەسە 1919 جىلى اقتار اسكەرى كۇشەيىپ, اق كازاكتار ورال قالاسىن, سلاميحين مەن تالوكپەنى باسىپ الادى. بولشەۆيكتەردىڭ قولىنداعى ورداعا قاۋىپ تونەدى. وسى كەزدە ورداداعى مۇحامەديار تۇنعاشين باسقارعان قىرعىز (قازاق) اسكەر كوميسسارياتىن ورىنبورعا كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. كوشۋى ءتيىس توپتىڭ تىزىمىندە ت.سافيەۆ تە بولعان.
«اۆگۋست ايىنىڭ 15 كۇنى ءبىر ەشەلون سوعىس كوميسسارياتى سايحين ستانتسياسىنا جونەلدى. حالەل ەسەنباەۆ, شاقات بيگاليەۆ, قاري قاراشەۆ, تاعى باسقا بىرقاتار جىگىتتەر ورىنبورعا بارمايتىن بولدى. مەنىڭ دە وردادا قالعىم كەلدى», دەپ جازادى ت.سافيەۆ. بىراق تۇنعاشين: «سەنى قالدىرۋعا بولمايدى, ورىنبورعا بارامىز, ساياسي ءبولىم دە بارادى, بارعان سوڭ وندا وسى «سوعىس كوميسسارياتى حابارلارى» گازەتىن شىعارۋ كەرەك», دەيدى.
«اۆگۋستىڭ 16-17-18 كۇندەرى ساياسي ءبولىم مەكەمەسى جينالىپ, وتارباعا مىنەتىن سايحين ستانتسياسىنا ءجۇرىپ كەتتى. مەن دە توسەك ورنىمدى ارباعا سالىپ كەتپەكشى بولىپ جاتقاندا, حالەل ەسەنباەۆ كەلىپ: «بۇگىن سەن كەتپە, ەرتەڭ ستانتسياعا وبوزدىڭ ارتىنان جەتەرسىڭ, ساعان مەن پروۆود (ۇزاتۋ) كەشىن جاسايمىن, استراحاننان ارتىستەر بار, سولاردى شاقىرامىن», دەدى. حالەل ەكەۋىمىز ءبىر جايدا تۇراتۇعىنبىز, ايرىلماس دوس ەدىك. كەشتە ارتىستەر كەلدى, قوناقتىققا اس-اۋقات دايارلاتقان ەكەن. تاڭ اتقانشا ولەڭ ايتىپ, ارتىستەرمەن ويناپ گۋلايت ەتتىك. تاڭ اتقان, جارىق تۇسكەندە حالەل مەنى جولعا شىعارىپ سالدى. سولاي ەتىپ كەشەگى كەتكەن وبوز اربالار سايقىنعا جەتپەي-اق ارتتارىنان مەن دە قۋىپ جەتتىم. ستانتسيادا ەشەلون ۆاگوندار دايار ەكەن, سايقىندا ءبىر كۇن قونىپ, ەرتەڭىنە اۆگۋستىڭ 20-سى كۇنى پويىزبەن ءجۇرىپ كەتتىك» دەپ جازادى كەيىپكەرىمىز.
ايتپاقشى, وسى ەشەلوندا وردادان الىپ شىققان باسپاحانا ماشيناسى دا بار ەدى. سوعىس كوميسسارياتىنىڭ ورىنبورعا كەتۋى, باسپاحانا قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە كوشۋىنە بايلانىستى وردادا شىعىپ تۇرعان «دۇرىستىق جولى» گازەتى جابىلىپ توقتاپ قالدى.
«20 كۇندەي جولدا ءجۇرىپ, سەنتيابر ايىنىڭ 11-ءى كۇنى ورىنبورعا كەلدىك. ورىنبوردا رەۆكوم, (قازاق) قىرعىز سوعىس كوميسسارياتى, ساياسي ءبولىم ءتيىستى دايارلانعان ۇيلەرگە ورنالاستىق. ورىنبور گۋبەرنالىق قالا. ءبىز كەلگەن كۇندەردە ورىسشا «كومۋننا» دەگەن گازەتا, تاتارشا ء«بىزىڭ جول» دەگەن گازەتا شىعىپ تۇرىپ ەدى. ەندى ورىنبور قىرعىز (قازاق) رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىعى بولدى.
وردادان كەتكەندە ەشەلوندارمەن (كوشپەنەن) بىرگە شىققان سوعىس كوميسسارى تۇنعاشين, ونىڭ ورىنباسارى بەكمۇحامبەتوۆ ورىنبورعا كەلگەنىمىزدە جوق بولدى. ولار جولدان ماسكەۋگە بارىپ, ماسكەۋدە ەكەۋىن دە توقتاتىپ, ورىنبورعا جىبەرمەي قويعان.
(جالعاسى بار)
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
