15 ناۋرىز، 2019

التى جاسار الپامىستىڭ ارمانى نە ەدى؟

1297 رەتكورسەتىلدى

«بىلەسىڭ بە، وقيتىن بولسام تەز ءوسىپ، ۇلكەن باستىق بولام. وقۋدى دا تەز بىتىرەمىن. تەز كەلىنشەك الامىن. سوسىن مەنىڭ ون ەكى ۇلىم بولادى. ونىڭ ءبىرى كولحوز باستىعى، ەكىنشىسى اگرونوم، ءۇشىنشىسى مۇعالىم، ءبارى دە ۇلكەن-ۇلكەن باستىق بولادى...»

ءوزىڭىز دە ءبىلىپ وتىرسىز، بۇل «التى جاسار الپامىس» فيلمىندەگى كىشكەنتاي الپامىستىڭ ارمانى. اتاسىنىڭ قۇلاعىنا قۇيعان اقىلىن قاعىپ العان العىر بالانىڭ ارمانى دا اسقار تاۋداي.

راسىندا، بالا ءسۇيۋ، سانالى ۇرپاق تاربيەلەۋ، ۇلىن – ۇياعا، قىزىن – قياعا قوندىرۋ، ءار ادامنىڭ، جالپى ادامزاتتىڭ الميساقتان بەرگى اينىماس ارمانى ەكەنى حاق! تەك كەيىنگى جىلدارى وتباسى قۇندىلىعى ىسىرىلىپ، ورنىن باسقا قۇندىلىقتار تولتىرا باستاعانداي. اسىرەسە، بولىپ-تولعان، دامىعان ەلدەرگە ءتان قۇبىلىس بۇل. ال قازاقتار شە؟ ءبىز دەموگرافيانى ەكىنشى ورىنعا ىسىرىپ قوياتىنداي، باسقا قۇندىلىقتاردى ودان بيىك قوياتىنداي دارەجەگە جەتىپ قالدىق پا؟ الدە وزگە «تويىپ سەكىرگەن» ەلدەرگە ەلىكتەپ، «توڭىپ سەكىرۋدىڭ» الەگىمەن ءجۇرمىز بە؟

عاسىرعا جۋىق ۋاقىت دەسى باسىم دەرجاۆانىڭ دەگەنىمەن جۇرگەن ەلدىڭ دەموگرافيالىق احۋالى گۇلدەنگەن كەزى از. قان-قاساپ سوعىستى دا، اشتىقتى دا، قۋعىن-سۇرگىندى دە كورگەن ەلدىڭ بەرتىندە عانا مۇرتى مايلانىپ، بەسىك تەربەگەن انالار كوبەيە باستادى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، 2018 جىلدىڭ سوڭىندا حالىق سانى 18 ميلليون 608 مىڭ 79 ادامدى قۇراپتى. بىلتىر ەلىمىزدە 411 مىڭ 99 ءسابي دۇنيە ەسىگىن اشقان.

«بىرەۋدى كورىپ بۇكىر بول، بىرەۋدى كورىپ شۇكىر بول» دەگەندەي، 18 ميلليوننان اساتىن كورسەتكىش الىپ ەلدەرمەن سالىستىرعاندا از بولسا، ەندى ءبىر ەلدەردىڭ جەتە الماي جۇرگەن مەجەسى. تەرىسكەيدەگى ورمانداي ورىسپەن سالىستىرعاندا تۇك ەمەس. بىراق «بايلار دا جىلايدى» دەگەندەي، رەسەيلىك دەموگرافتاردىڭ ءوزى جىل سايىن 1 ميلليونعا كەمىپ بارا جاتقاندارىن ايتىپ ەڭىرەگەندە ەتەكتەرى جاسقا تولادى. تۇستىكتەگى وزبەك اعايىندار دا ەكى ەسە كوپ. قوڭسى قونعان قىرعىز باۋىرلاردان كوپ ەكەنبىز دەپ كۇپسىنۋ ارتىق بولار. 

الگىندە ايتقان فيلمدە الپامىستىڭ ارمانىن ەستىگەن دوسى قاليحان دەگەن بۇزىقتىڭ «ون ەكى ۇل دەيسىڭ بە؟! اقىماقسىڭ با؟!» دەپ شەگى قاتىپ ك ۇلىپ، قۇلاي كەتەتىنى بار. وكىنىشتىسى، قازىر بالا ەمەس، اقىل-ەسى تولىستى دەيتىن ەرەسەكتەردىڭ اراسىندا كوپ بالالى انالاردى سىناپ-مىنەپ، «باعا الماسا نەگە تۋادى؟!» دەپ اششى ايتاتىندار، قوعامداعى الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى سولاردان كورگىسى كەلەتىندەر كەزدەسەتىنىن بايقايمىز. رەسەيلىك الەۋمەتتانۋشى ە.شۋلماننىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا، شىندىعىندا، كوپ بالالى وتباسىلارعا جاسالىپ جاتقان الەۋمەتتىك كومەك ەلدىڭ تۇرمىسىن كەرى تارتادى دەۋ ورىنسىز.

– قوعام يندۋستريالاندىرۋ كەزەڭىنە اياق باسقاندا، تۋ كورسەتكىشى دە، ءولىم كورسەتكىشى دە ارتادى. ونى العاشقى دەموگرافيالىق كەزەڭ دەيمىز. قوعام ودان ءارى دامىپ، تۇرمىس ساپاسى جاقسارعان تۇستا ءولىم كورسەتكىشى تومەندەپ، تۋ كورسەتكىشى دە ۇدەيدى. ياعني، جاقسى تۇرمىس، ساالى مەديتسينالىق كومەك، سالاماتتى ءومىر سالتى ەكىنشى دەموگرافيالىق كەزەڭگە وتۋگە ىقپال ەتەدى،– دەيدى ول.

ە.شۋلماننىڭ ايتۋىنشا، رەسەي ەكىنشى دەموگرافيالىق كەزەڭگە وتكەن ەمەس. بىزدەگى جالپى احۋالدىڭ كورشى ەلگە ۇقساس ەكەنىن ەسكەرسەك، كوپ بالالى وتباسىلار كوبەيىپ كەتكەنىن ايتىپ، كەدەيلىككە سولاردى كىنالاۋ كوكەيگە قونبايدى.

كورشى ەلدى قويا تۇرىپ، وزىمىزدەن ءبىر مىسال كەلتىرەيىكشى. ەلىمىزدەگى كوپ بالالالى انالاردىڭ سانى جارتى ميلليونعا دا جەتپەيدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى تۋعان بۋىننىڭ جالپى سانى 7 ميلليونعا جۋىقتايدى ەكەن. دەمەك، ولاردىڭ الدى وردا بۇزار جاسقا جاقىنداپ، وتاۋ يەسى اتانىپ، بالا تاربيەلەپ جاتىر دەگەن ءسوز. سايكەسىنشە، حالىق سانىن كوبەيتىپ، دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ جاسايتىن دا سولار. وكىنىشكە قاراي، وسى تۇستا تاعى ءبىر ماسەلەنىڭ قۇلاعى قىلتيادى. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك، جاستار اراسىندا بالا ءسۇيۋ كورسەتكىشى 2014 جىلدان بەرى ۇزدىكسىز تومەندەپ بارادى. ماسەلەن، 2016 جىلى بۇل كورسەتكىش 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا 14،259 ادامعا تومەندەسە، 2017 جىلى 30 596 ءسابي از تۋعان. ماماندار ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار ەكەنىن ايتادى. بىرىنشىدەن، توقسانىنشى جىلدارداعى قيىن كەزەڭدە دۇنيەگە كەلگەن بالالاردىڭ سانى ازداۋ بولىپتى. ەكىنشىدەن، وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارى تۋعان بۋىن وتباسىن قۇرۋعا اسىقپايدى، كەش ۇيلەنەدى. ۇشىنشىدەن، ولاردىڭ بالا سۇيۋگە قاتىستى تۇسىنىگى، بالكىم، جوسپارلارى وزدەرىنە دەيىنگى ۇرپاقتان باسقاشا. ءتورتىنشى سەبەپتى ماماندار دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسىمەن بايلانىستىرادى. ياعني، حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ءوسۋ قارقىنى تومەندەپ بارادى.

ءسوز باسىندا التى جاستاعى الپامىستىڭ ارمانىن تىلگە تيەك ەتكەن ەدىك. كوپ بالا ءسۇيۋ، بالالارىنىڭ وقىعانىن، ءوسىپ-ونگەنىن ارمانداۋ سول كىشكەنتاي كينو كەيىپكەرىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل حالىقتىڭ ارمانى بولاتىن. «ساننان ساپا تۋاتىنىن» ەسكەرسەك، كوپ بالانىڭ ىشىنەن كەمىندە ءبىر مىقتى شىعىپ ،باۋىرلارىنا قامقور بولادى، ەلىن ورگە سۇيرەيدى دەپ سەنەتىن. وكىنىشكە قاراي، قازىر سولاي ارمانداۋ ازايىپ كەتكەن سياقتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

باسىلىم باسشىلارى - ەركىن قىدىر (1962)

باسىلىم باسشىلارى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار