جاسىل كوپىر باعىتى: استانا – ريو+20
سارسەنبى, 20 ماۋسىم 2012 8:37
«…ەلىمىز بۇۇ-نىڭ مىڭجىلدىقتار دامۋى ماقساتىن ۇستاناتىنىن كورسەتتى. قازاقستان جاھاندىق ەنەرگيالىق-ەكولوگيالىق ستراتەگيا مەن «جاسىل كوپىر» اۋقىمدى ەكولوگيالىق باستاماسىن قابىلداۋدى ۇسىندى. ءبىز وسى يدەيامىزدى ريو-دە-جانەيرودا وتەتىن بۇكىلالەمدىك سامميتكە ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز».
سارسەنبى, 20 ماۋسىم 2012 8:37
«…ەلىمىز بۇۇ-نىڭ مىڭجىلدىقتار دامۋى ماقساتىن ۇستاناتىنىن كورسەتتى. قازاقستان جاھاندىق ەنەرگيالىق-ەكولوگيالىق ستراتەگيا مەن «جاسىل كوپىر» اۋقىمدى ەكولوگيالىق باستاماسىن قابىلداۋدى ۇسىندى. ءبىز وسى يدەيامىزدى ريو-دە-جانەيرودا وتەتىن بۇكىلالەمدىك سامميتكە ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز».
(قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ
بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 66-سەسسياسىنىڭ جالپى ءجارىسسوزىنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىنەن).
سوڭعى ۋاقىتتارى بۇكىل ادامزات بالاسى ەكونوميكالىق, ازىق-ت ۇلىكتىك جانە ەكولوگيالىق داعدارىستاردى باستان كەشۋدە. بۇل – ازيا, ەۋروپا, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك امەريكا, افريكا, اۆستراليا جانە ارال مەملەكەتتەرىنىڭ جالپى ورتاق پروبلەمالارى. ياعني, ادامزاتتىڭ جيىرما جىل بويى سالعان كۇش-جىگەرى ءتيىستى ناتيجەلەر بەرگەن جوق. سول سەبەپتى, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 20-22 ماۋسىمى كۇندەرى برازيليادا بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ بويىنشا ريو+20 كونفەرەنتسياسىن وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. «ريو-92» تاريحي كونفەرەنتسياسىنان 20 جىل وتكەن سوڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى ورنىقتى دامۋ جولىنداعى پروگرەستى باعالاماق. ريو+20 كونفەرەنتسياسىندا نەگىزگى ەكى تاقىرىپ تالقىلانادى:
– «جاسىل ەكونوميكاعا» ءوتۋ;
– ورنىقتى دامۋدىڭ ينستيتۋتتىق نەگىزدەرى.
نەگە بۇگىنگى كۇنى ورنىقتى دامۋ كونتەكسىندە وسى ماسەلەلەر تالقىلانۋدا. ريو+20 دايىندىعىنا ارنالىپ ارنايى وتكىزىلگەن ءىس-شارادا بۇۇ باسشىسى پان گي مۋن قازىرگى دامۋ جولى تىعىرىققا تاقايتىندىعىن اتاپ كەتتى. قازىردىڭ وزىندە الەم الدىندا ازىق-ت ۇلىكتىڭ جانە تازا سۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى مەن قالالارداعى حالىقتىڭ شەكتەن تىس ءوسۋى, پارنيكتىك گازدار ەميسسيالارىنىڭ ارتۋى جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى سالدارىنان تۋىنداعان پروبلەمالار ورتاعا شىعا باستادى.
قازىرگى زامانداعى داعدارىستان شىعۋ جولدارىنىڭ جاڭا ءتاسىلدەرى ەكونوميكانى دامىتۋداعى «جاسىل ءوسىم» مەن «جاسىل ەكونوميكا» ستراتەگياسىندا دەپ بىلەمىن.
جاسىل كوپىرمەن جاسىل ەكونوميكاعا بەت الۋ. «جاسىل» تەرميندەرى 2005 جىلى سەۋلدە ءوتكەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلەرىنىڭ 5-ءشى كونفەرەنتسياسىنان باستاپ جاپپاي قولدانىلا باستادى. وڭتۇستىك كورەيا مەملەكەتتىك «Green growth» (جاسىل ءوسىم) ستراتەگياسىن قابىلداپ, ونىڭ نەگىزگى يدەيالارىن بارلىق مەملەكەتتەردىڭ ايماقتارىنا تاراتۋدى جانە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن جاپپاي ناسيحاتتاۋدى ۇسىندى.
اتالعان ستراتەگيانىڭ نەگىزگى جاڭالىعى ونىڭ تەك تابيعاتتى قورعاۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن تەحنولوگيالىق دامۋعا ىقپال ەتۋىندە بولىپ تابىلادى. داعدارىستان شىعۋدىڭ وسىنداي جولدارىن باسقا دامىعان ەلدەر دە ۇستانا باستادى. وسىلايشا اقش پرەزيدەنتى باراك وباما 2009 جىلى كەلەسى 10 جىلدىقتا 5 ميلليون جۇمىس ورنىن اشۋ ءۇشىن ەنەرگيانىڭ ەكولوگيالىق تازا ءتۇرلەرىن دامىتۋعا 150 ملرد. دوللار ينۆەستيتسيا قۇيۋ جوسپارىن جاريالادى. سونىمەن قاتار, جاپونيا دا حالىقتى جۇمىس ورنىمەن قامتۋدى 2,2 ميلليونعا ارتتىرۋ ماقساتىندا ەكولوگيالىق تەحنولوگيالار رىنوگىن 2015 جىلعا قاراي 100 تريلليون يەنگە كوبەيتپەكشى.
قازاقستاندا 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان «جاسىل دامۋ» ۇكىمەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى. باعدارلامانىڭ باسىمدىقتارىنا پارنيكتىك گازداردىڭ شىعارىندىلارىن ازايتۋ, ءوندىرىستىك جانە تۇتىنىلعان قالدىقتار پروبلەمالارىن شەشۋ, قورشاعان ورتانى لاستاعانى ءۇشىن تولەمدەردى ەكولوگيالىق سالىقتارعا اۋىستىرۋ, سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋ جاتادى. اتاپ ايتقاندا, وسى باسىمدىقتار وڭتۇستىك كورەيا باسىمدىقتارىمەن پارا-پار.
جاسىل ءوسىم جانە جاسىل ەكونوميكا ستراتەگياسى جاسىل تەحنولوگيا نەگىزىندەگى جاڭا ينۆەستيتسيالاردى تالاپ ەتەدى. بىراق, بۇل تەحنولوگيالار تەك دامىعان ەلدەرمەن ازىرلەنىپ, سول ەلدەردە عانا ورنالاسقان. دامىعان ەلدەردە بۇل ءۇشىن قاراجات جەتكىلىكتى, جاعدايلار دا جاسالعان. كەرىسىنشە, دامۋشى ەلدەردە مۇنداي قاراجات پەن جاعداي جوق. الايدا, دامۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىنىڭ سالدارى ەۋروپالىق جانە باسقا دا دامىعان ەلدەردىڭ جاھاندىق ەكوجۇيەلەردى ساقتاۋداعى پارنيكتىك گازداردى قىسقارتۋعا باعىتتالعان جۇمىستارىنان باسىم تۇسۋدە.
بۇل رەتتە عالامدىق ماڭىزدى تابيعي نىساندار – برازيليا, ورتالىق افريكا, ءۇندىستان, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ نۋ ورماندارى, گيمالاي, ءالپى, تيان-شان, پامير تاۋلارىنىڭ مۇزدىقتارى, موڭعوليا مەن قازاقستاننىڭ دالالارى جانە ءسىبىر, كانادا, الياسكانىڭ قالىڭ ورماندارى جويىلىپ كەتۋى ءمۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە دامىعان ەلدەردە كليماتتىق اپاتتاردىڭ ۇلعايعاندىعى بايقالادى, مىسالى, سۋ تاسقىنى, قۇيىندى داۋىلدار, جوعارى نەمەسە تومەن اپاتتى تەمپەراتۋرالار ءجيى ورىن الۋدا.
ياعني, ازيا, افريكا جانە وڭتۇستىك امەريكا ەلدەرىنىڭ جاسىل ينۆەستيتسيالار مەن تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا دامۋى ءبۇكىل عالامشار ءۇشىن اسا ماڭىزدى. وسى ورايدا, «جاسىل ەكونوميكا» قۇرۋداعى جەتەكشى ەلدەر ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعان مىنا ماسەلەلەردى شەشۋى قاجەت. ولار:
– «قوڭىر» ونەركاسىپكە مەملەكەتتىك سۋبسيديالاردى قىسقارتىپ, ەكولوگيالىق تالاپتاردى قاتاڭداتۋ;
– ەكولوگيالىق سالىقتار ەنگىزۋ;
– «جاسىل» ونەركاسىپكە ەلەۋلى ينۆەستيتسيالار قۇيۋ مەن «جاسىل» مەملەكەتتىك ساتىپ الىمدارعا ءوتۋ;
– جاڭا «جاسىل» ترانسفەرتتەر مەن تەحنولوگيالار ەنگىزۋ.
«جاسىل ەكونوميكانى» ەندىرۋدىڭ باستى شارتى – جاڭا «جاسىل» تەحنولوگيالار ترانسفەرتى. «جاسىل ەكونوميكاعا» ءوتۋ ءۇشىن تەحنولوگيالىق توڭكەرىس قاجەت. كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, «جاسىل وسىمگە» قاتىسى بار عىلىمي سالالارداعى زەرتتەۋلەر مەن جۇمىستاردىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعىن كۇشەيتۋ جانە وسى تەحنولوگيالاردى دامۋشى ەلدەرگە تەزدەتىپ تاراتۋدىڭ عالامدىق ينستيتۋتتىق تەتىكتەرىن قۇرۋ قاجەتتىلىگىن اتاۋدا. «جاسىل» تەحنولوگيالارعا ەركىن قولجەتىمدىلىك پەن دامۋشى ەلدەرگە مەملەكەت ارقىلى قارجىلاندىراتىن تەحنولوگيالاردى بەرۋدى ىنتالاندىرۋ – ورنىقتى دامۋدىڭ ەلەۋلى شارتى. الايدا, الەم ەلدەرىنىڭ رىنوكقا شىعارىپ وتىرعان ونىمدەرى وسى تەحنولوگيالار بولىپ تابىلادى جانە نەگىزگى تابىس كوزدەرىن ولاردان الىپ قويۋ وڭايعا سوقپايدى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, «جاسىل ەكونوميكا» قۇرۋ ءۇشىن حالىقارالىق ينتەللەكتۋالدى مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋ رەجىمىن (2001 جىلى دوحادا قابىلدانعان) TRIPS كەلىسىمى جانە قوعامدىق دەنساۋلىقتى قورعاۋ دەكلاراتسياسىنا ۇقساس وزگەرتۋ قاجەت. ول ءۇشىن پاتەنتتەردى قورعاۋ مەرزىمدەرىن شەكتەۋ جانە ونەرتاپقىشتارعا قولدا بار پاتەنتتەلگەن عىلىمي ماعلۇماتتاردى قولدانا وتىرىپ جاڭا يننوۆاتسيالار اشۋ ءۇشىن رۇقساتتار بەرۋ كەرەك. تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋ پروبلەماسى بويىنشا الەمنىڭ جەتەكشى ساراپشىلارى جۇمىس اتقارۋدا. بىراق ازىرگە ناتيجەسىز.
استانا باستاماسى: «جاسىل كوپىر» – جاسىل تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋدىڭ تاجىريبەلىك تەتىگى. 3 جانە 4-استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ الدىڭعى قاتارلى دامىعان ەلدەر مەن دامۋشى ەلدەر اراسىنداعى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەيتىن وزىندىك «جاسىل كوپىر» ورناتۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. «جاسىل كوپىردىڭ» نەگىزگى مىندەتى – پلانەتانىڭ ءىرى ايماقتارىنداعى مەملەكەتتەردىڭ «جاسىل ەكونوميكاسىن» جۇزەگە اسىرۋداعى مەملەكەت, جەكە سەكتور, قوعامدىق جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ سەرىكتەستىگىنە سەپتىگىن تيگىزۋ.
«جاسىل كوپىر» استانا باستاماسى 2010 جىلدىڭ قازانىندا ازيا جانە تىنىق مۇحيت ەلدەرىنىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلەرىنىڭ 6-كونفەرەنتسياسىندا قابىلداندى. ESCAP ەلدەرىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازاقستان «جاسىل كوپىر» سەرىكتەستىك باعدارلاماسىن ازىرلەدى. 2011 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە «جاسىل كوپىر» باستاماسى جانە سەرىكتەستىك باعدارلاماسى «ەۋروپا ءۇشىن قورشاعان ورتا» 7-پان-ەۋروپالىق مينيسترلەر كونفەرەنتسياسىندا قولداۋ تاپتى.
باعدارلاما مەملەكەتتەر, حالىقارالىق, ۇكىمەتتىك ەمەس, ءبىلىم ۇيىمدارى مەن بيزنەس اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە نارىقتىق قۇرالدار ارقىلى «جاسىل» بيزنەستىڭ جاڭا جولدارىن قۇرۋ بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىلدار ارەكەتتەرىن ويلاستىرادى. «جاسىل كوپىر» سەرىكتەستىك باعدارلاماسىندا دەمەۋشى مەملەكەتتەر مەن كومەك الۋشى مەملەكەتتەر جوق. ءىس-قيمىل ەكى جاقتى جۇرەدى. ءبىر جاعىنا قاراي ەكولوگيالىق تازا «جاسىل تەحنولوگيالار», ال ەكىنشى جاعىنا قاراي «جاسىل تەحنولوگيامەن» جاسالعان «جاسىل تاۋارلار» جۇرەتىن بولادى.
جەتەكشى ەلدەر وتەۋسىز نەگىزدە «تولىق بىتكەن» جاڭا جاسىل تەحنولوگيالارىن ۇسىنۋى كەرەك. ءوز كەزەگىندە, دامۋشى ەلدەر «جاسىل» تەحنولوگيالاردى تارتۋعا قولايلى جاعدايلار جاساۋى قاجەت. بارلىق سەرىكتەستىك ەلدەر «جاسىل تەحنولوگيالار» ارقىلى جاسالعان «جاسىل تاۋارلارعا» ەركىن رىنوك ۇسىنۋى ءتيىس.
سەرىكتەستىك باعدارلاماسىن جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى شارتى كوپجاقتى كەلىسىمدەر بولىپ تابىلادى. سولايشا, بارلىق مەملەكەتتەر ۇدەپ كەلە جاتقان پروبلەمالاردى شەشۋ جانە بار جاعدايدى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ ءۇشىن ءوز ەركىمەن جاسىل ينۆەستيتسيالار مەن تەحنولوگيالارعا قولايلى جاعداي جاساۋى ءتيىس. ءوز كەزەگىندە ستراتەگيالىق جوبالار تابىس اكەلەدى. ەۋروپانىڭ, ءسولتۇستىك امەريكانىڭ جانە ازيانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە تيىمدىلىگىن ءىس جۇزىندە دالەلدەگەن «جاسىل ەكونوميكانى» قولداۋ مىسالدارى جەتەرلىك. سونداي تاجىريبەلەردى جيناقتاپ, تالداۋ جۇرگىزىپ, سولاردىڭ نەگىزىندە باعدارلامانى جۇزەگە اسىراتىن (كەمىندە 10-20 جىلعا ارنالعان) ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمدەر دايىنداۋ قاجەت.
قورىتا كەلە ايتارىمىز, قازاقستان ءوزىنىڭ 20 جىلدىق ءتاۋەلسىز تاريحىندا بارىمىزگە ورتاق ءۇي – جەر پلانەتاسىن ساقتاۋدا جانە جاھاندىق ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋدە ءبىرشاما جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. ال بۇگىن بۇكىل ادامزات پلانەتانىڭ كۇيزەلىسىن توقتاتىپ, ءومىر نەگىزىن قايتا جانداندىراتىن بىردەن-ءبىر مۇمكىندىككە يە. ادام مەن تابيعاتتىڭ ۇيلەسىمدى ءومىر ءسۇرۋ ءمۇمكىندىگى قازىرگى تاڭدا باسقا كەزدەرگە قاراعاندا الدەقايدا جوعارى.
نۇرعالي ءاشىم,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
