ۇڭگىردىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى مەن قۇرىلىمدىق ۇدەرىسىن زەرتتەگەن ماماندار ونى اكتاستى جىنىستار قاباتىنىڭ ويىلۋىنان پايدا بولعان دەگەن بولجام جاساپتى. ۇڭگىردىڭ ىشىنەن قاراعاندا ساڭىلاۋ ءپىشىنى كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعى ىسپەتتەس كورىنەدى.
نىساننىڭ ىشىندە ۇزىندىعى 7-8 مەتردەي ۇلكەن جولدى جىرىق بار. زيارات ەتۋگە كەلگەن ادامدار جوعارىداعى جولدى جىرىقتىڭ سورابى ارقىلى ەڭبەكتەي كوتەرىلىپ, وزىنە قاجەت ارمان-مۇراتىن, دۇعا-تىلەگىن ءبىر اللاعا جولدايدى. بۇل ءداستۇر قاشان قالىپتاسقانى بەلگىسىز. ەل ىشىندە كوپ ايتىلاتىن تاعى ءبىر اڭىزعا سەنسەك, ەرتەدە ۇڭگىر ىشىندە كوپ جاماعات جينالىپ ناماز وقيتىن, قۇلشىلىق جاسايتىن مەشىت ءتارىزدى ورىن بولعان-مىس.
«وسىنداعى مەشىتكە سىرتتان كىرەتىن قۇپيا جولدار سالىنعان. ەكى عاسىر بۇرىن مەشىت كۇمبەزىنىڭ ءبىر بولىگى وپىرىلىپ قۇلاپ, ۇڭگىرگە كىرەتىن ۇلكەن ساڭىلاۋ پايدا بولادى دا, جەر قىرتىسىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى بۇرىنعى قۇپيا جولدار جابىلىپ قالعان», دەيدى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار.
ۇڭگىردى ارنايى بيولوكاتسيالىق قۇرالمەن تەكسەرگەندە, ادام دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر بەرەتىن گەوماگنيتتى ميكروتولقىن جوق ەكەنى انىقتالعان. ياعني, ۇڭگىردە ادام اعزاسىنا كەرى اسەر بەرەتىن بيوەنەرگيا جوق.
ەل اۋزىنداعى تاعى ءبىر اڭىزدا: ء«بىر كەزدەرى ۇڭگىردە ۇلكەن ايداھار ءومىر ءسۇرىپتى. ول قاراشا حالىقتىڭ مال-مۇلكىن ويرانداپ, وراسان زور زيان كەلتىرىپتى. امالى تاۋسىلعان حالىق اقمەشىت اتتى باتىردان كومەك سۇرايدى. اقمەشىت باتىر تىلسىم ءىلىم-ءبىلىمنىڭ كۇشىمەن ايداھاردى جەڭگەن ەكەن. بىراق ءوزى و دۇنيەگە اتتاناردا مۇردەسىن وسى ۇڭگىرگە جەرلەۋىن ءوتىنىپتى. سودان بەرى بۇل جەر «اقمەشىت ۇڭگىرى» دەپ اتالادى».
ۇڭگىردىڭ ءىشى قاشاندا قوڭىر سالقىن رايىنان ەش وزگەرمەيدى. جازدا دالانى 40 گرادۋس اپتاپ ىستىق كۇيدىرسە, ۇڭگىر ىشىندە 17-19 گرادۋس شاماسىندا عانا جايلى لەپ تەربەپ تۇرادى. ۇڭگىر توبەسىنەن اۋىق-اۋىق سوزىلا ءۇزىلىپ ءمولدىر تامشىلار قۇلايدى. مۇنى جەرگىلىكتى جۇرت «اق مولدانىڭ كوز جاسى» دەپ اتايدى. وسى سۋ تامشىلارى ۇڭگىر ىشىندەگى عاجايىپ وسىمدىكتەرگە ءنار بەرەدى.
دايىنداعان بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
