كوپتەگەن تۇركى ەلىنىڭ رەسەي پاتشالىعىنا ەنۋى, ودان بەرى كەڭەس وداعى قۇرامىندا بوداندىقتا بولۋى تاريحي ساباقتاستىعىنان اجىراپ قالۋ قاۋپىن تۋعىزدى. كەڭەستىك يدەولوگيا – قولاستىنداعى حالىقتى بابالار ىزىنەن اداستىرۋعا باعىتتالدى. وسى سەبەپتى تاريحي دەرەكتەر بۇرمالانىپ, وركەنيەت پەن مادەنيەتتىڭ باستاۋى تەك رەسەي پاتشالىعىنىڭ, كسرو قۇرىلۋىنىڭ نەگىزىندە قالىپتاستى دەپ وقىتىلدى.
بۇگىندە قازاقستان – تاۋەلسىز مەملەكەت. ازاتتىقتىڭ سىيى – سانانىڭ ەركىندىگى. ەل تىزگىنىن ۇستاعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆ وتانىمىزدىڭ قالىپتى دامۋى, حالىقتىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋى جولىندا ۇلكەن رەفورمالار جاسادى. ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامانى حالىق يگىلىگى ءۇشىن ۇسىندى. مۇنىڭ ناتيجەسى بۇگىنگى ىنتىماقتى ءومىر كەشكەن جاڭا قازاقستان حالقى دەر ەدىك.
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى ەل تۇرعىندارى اراسىندا ۇلكەن ماڭىزعا يە بولدى. پرەزيدەنتتىڭ ويى مەن يدەياسى كەستەلەنگەن ماقالانىڭ ءاربىر سويلەمى حالقىمىزدىڭ دىلىنە كۇش پەن جىگەر بەردى.
اتالعان باعدارلامالىق ماقالانىڭ ءىزىن سۋىتپاي جاريالانعان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى ەجەلگى تۇركىلەر وركەنيەتىنىڭ بيىك ەكەندىگىنە حالىقتىڭ نازارىن اۋداردى. مۇنداي وتكىر ءسوزدى ويلارىن پرەزيدەنت: «ەۋرو-پاتسەنتريستىك كوزقاراس ساقتار مەن عۇندار جانە باسقا دا بۇگىنگى تۇركى حالىقتارىنىڭ ارعى بابالارى سانالاتىن ەتنوستىق توپتار ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ تاريحي ەتنوگەنەزىنىڭ اجىراماس بولشەگى بولعانى تۋرالى بۇلتارتپاس فاكتىلەردى كورۋگە مۇمكىندىك بەرگەن جوق», دەپ اشىق جازدى. ءيا, كەڭەس وكىمەتى ساق, عۇن, دەشتى قىپشاق جانە ت.ب. ۇلى دالا توسىندە بيىك وركەنيەت قۇرعان يمپەريالاردىڭ تاريحىن ءبىلىم-عىلىم كەڭىستىگىنەن الاستاتقانى, ونىڭ ۇرپاقتارى تۇركىلەر ەكەندىگىن مويىنداۋدان قاشقانى تاريحتان بەلگىلى.
ەلباسى ماقالاسىندا ەجەلگى تۇركىلەردىڭ سول زامانداعى تەڭدەسسىز وركەنيەت قۇرعانىن جازىپ, جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋىن, كيىم ۇلگىسىنە قوسقان ۇلەسىن, تەمىر بالقىتۋ ىسىندەگى شەبەرلىگىن, زەرگەرلىك بۇيىمداردى جەتىلدىرۋدەگى تالعامىن جانە ت.ب. تەحنولوگيالىق-مادەني ورەلەرىن دايەكتەپ كورسەتتى. ء«وز جازۋى مەن ميفولوگياسى بار قازاقستاننىڭ ەجەلگى تۇرعىندارىنىڭ وزىق مادەنيەتى بولدى», دەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇلى دالانى ات تۇياعىمەن دۇبىرلەتكەن ەجەلگى تۇركىلەردىڭ بيىك وركەنيەت قالىپتاستىرعانىن ايتىپ, كوپكە وي سالدى.
پرەزيدەنت ماقالاسى تۇركىتانۋشىلار مەن تاريحشىلارعا ۇلكەن مىندەت جۇكتەپ وتىر. ولاردى ورىنداي وتىرىپ, تۇركى ۇرپاقتارىنا بابالارىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارى مەن وركەنيەتى, مادەنيەتى تۋراسىندا دۇرىس ءارى ناقتى ماعلۇماتتار بەرۋ باستى مىندەت. « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» – ۇلى دالانىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىنىڭ يدەولوگيالىق باعدارى بولۋى ءتيىس. وسى ماقالاعا نەگىز بولعان تۇركى بابالاردىڭ ءاربىر وزىق وركەنيەتى كەلەشەك ۇرپاققا ناقتى دەرەكتەرمەن جەتكىزىلۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. ال وسى ماقالادا مەن ەلباسى ايتقان ادامزات تاريحىنداعى بيىك وركەنيەت بەلگىسى – جازۋ-سىزۋ تۋرالى ءسوز قوزعاسام دەيمىن.
ەلباسى ن.نازارباەۆ – ۇلى دالانىڭ تاريحىندا اتى ماڭگىگە قالعان كۇلتەگىن, تونىكوك, بىلگە قاعان, بۋمىن قاعان سىندى بيلەۋشىلەردىڭ ءىزىن جالعاعان قايراتكەر. ەلباسى بابالارىمىزدان قالعان مۇرالاردى كارى تاريح قويناۋىنان ارشىپ الىپ, بابالار وركەنيەتىنىڭ ورەلى بولعانىن امبەگە ايان ەتۋ جولىندا ۇلكەن باستامالار كوتەرىپ كەلەدى.
بايىرعى ۇلى بابالارىمىزدىڭ ۇرپاعى بولعاندىقتان, بىزگە بىرەۋدىڭ شايناپ بەرگەنىن مالدانۋ جاراسپايدى. سوندىقتان وتكەنىمىزگە, بۇگىنىمىز بەن بولاشاعىمىزعا جالتاقسىز جانار تىكتەيتىن مەزگىل جەتتى. ەلباسىنىڭ «تاريح تولقىنىندا» كىتابىندا (2003) وسىلاي دەپ جازۋى جوعارىدا ايتقاندارىمىزدىڭ ايعاعى. ن.نازارباەۆ وتكەنىمىزدى زەردەلەۋ ءۇشىن ارنايى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن قابىلداپ, ونى ءۇش دۇركىن – 2004 جىلدان 2011 جىلعا دەيىن جالعاسىترعانىن ەلىمىز بىلەدى. وسى باعدارلاما اياسىندا ۇلكەن جوبالار قولعا الىنىپ, تالاي قۇندى مۇرالار جينالىپ, كىتاپ بولىپ باسىلىپ, قالىڭ جۇرتشىلىققا ۇسىنىلدى. ال ناقتى باعىت كورسەتىپ بەرگەن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى اياسىندا دا اتقارىلار جۇمىس كوپ.
2500 جىلدىق تاريحى بار تۇركىلەردىڭ ءتول جازۋىنىڭ گەنەزيسى الەمدىك دەڭگەيدە ءبىر بايلامعا كەلە قويعان جوق. دەي تۇرعانمەن, بۇل كونە جازۋدى ەجەلگى تۇركىلەردىڭ قولدانعاندىعى تۋرالى ايعاقتار بارشىلىق. بۇعان ن.ا.اريستوۆ, ن.و.ماليتسكي, د.ن.سوكولوۆ, ا.ج.ەمرە, ە.د.پوليۆانوۆ, ق.سارتقوجا ۇلى, ن.بازىلحان جانە ت.ب. عالىمدار ءوز تۇجىرىمدارى مەن بولجامدارىن جازىپ, ىرگەلى ەڭبەكتەر ۇسىندى. وسى سەبەپتى بايىرعى تۇركى جازۋىنىڭ قالىپتاسۋىنا وزگە ەسكى جازۋلاردىڭ اسەرى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجامنىڭ قاتە ەكەندىگىن ايتۋعا بولاتىنداي.
پرەزيدەنتتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى قازاق حالقىنىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعانىن بىلەمىز. « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنە جول اشىپ وتىر. وسى رەتتە بالا تاربيەسىندە ۇلى دالا كەمەڭگەرلەرىنىڭ ەرلىكتەرى مەن وركەنيەتتى ىزدەرىن وقىتا وتىرىپ تاربيەلەۋگە شاقىرعان پرەزيدەنت يدەياسىنا ءتانتى بولاسىڭ. ءبىز بولاشاق ۇرپاقتاردىڭ ءور رۋحتى سانامەن ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋدى بالاباقشادان باستاۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى بالا بىلەتىن تەمىر ادام, ورمەكشى ادام, نارۋتتو جانە ت.ب. قيالدان تۋعان شەتەلدىك انيماتسيالىق فيلمدەردىڭ كەيىپكەرلەرىن كۇلتەگىن, تونىكوك, بىلگە قاعان, ەستەمىس قاعان, تۇمار پاتشايىم, ەدىل پاتشا, ت.ب. ۇلى دالا ارداقتىلارىنىڭ ەسىمدەرىمەن الماستىرار ۋاقىت جەتتى.
وقۋشىلار مەكتەپتەن قازاق ءتىلى, تاريح, گەوگرافيا پاندەرىندە ەجەلگى تۇركىلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىن, الەم وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەستەرىن تولىق مەڭگەرىپ شىعۋى ءتيىس. ال جوعارى وقۋ ورىندارىندا كونە تۇركى جازۋىن تەرەڭدەتە مەڭگەرتەر بولسا, پرەزيدەنت قويعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە ءبىر تابان جاقىنداي تۇسەتىنىمىز كۇمانسىز.
قورىتا ايتقاندا, « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى – تۇركى دۇنيەسىنىڭ ورتاق ماقساتتارى مەن مۇددەلەرىن بەلگىلەپ بەرگەن مازمۇنى وتە تەرەڭ ەڭبەك. تۇركىلەردىڭ اتاجۇرتى سانالاتىن ەلىمىز – بۇكىل تۇركىلەردىڭ قاراشاڭىراعى. مۇنداي مازمۇنداعى سالماقتى يدەيالاردىڭ ەلباسىمىزدىڭ تاراپىنان ايتىلۋى بارشامىز ءۇشىن ماقتانىش. ءححى عاسىردا ەجەلگى تۇركى وركەنيەتى مويىندالىپ, الەم الدىندا ابىرويى ارتاتىنىنا سەنىمىمىز كامىل.
اسقات سادىبەكوۆ,
ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى
تۇركىستان
