ءيا, دۇنيەگە الاش جۇرتى بولىپ جاراتىلعالى بەرى «ەر قاناتى – ات» دەپ بىلگەن قازاقتىڭ ءومىرىن جىلقىسىز كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. ۇلان-عايىر ۇلى دالامىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاعىنا دەيىن ساقتالىپ كەلە جاتقانىنىڭ ءوزى وسى «مىنسە – كولىك, جەسە – اس» دەگەننەن ءارى اسىپ, جىلقىنىڭ جاۋدىڭ بەتىن قايتارۋداعى جاۋىنگەرلىك ۇلەسىن ايتىپ جەتكىزۋدىڭ ءوزى بولەك اڭگىمە. سوندىقتان دا قازاق ءوزىن الدىمەن جىلقى مىنەزدى جۇرتپىن دەپ سانايدى. جىلقى ىشىنەن تۇلپارىن تاڭداپ بايگەگە قوسادى, اتى وزعاننىڭ باعى دا وزادى دەپ بىلەدى.
مەملەكەت باسشىسى ء«بىزدىڭ جەرىمىز ماتەريالدىق مادەنيەتتىڭ كوپتەگەن دۇنيەلەرىنىڭ پايدا بولعان ورنى, باستاۋ بۇلاعى دەسەك, اسىرا ايتقاندىق ەمەس», دەپ بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ ءتۇپ قازىعى, ءبىزدىڭ اتامەكەنىمىزدى ەرەكشە ارداق تۇتادى. ەلباسى ودان ءارى جىلقى مىنگەن اتا-بابامىزدىڭ باسقا دا كۇندەلىكتى تۇرمىستىق, ومىرلىك مادەنيەتتى دە دامىتا تۇسكەنىن اتاپ كورسەتەدى. جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلۋىنە بايلانىستى, تاقىمىنا باسقان سايگ ۇلىگىنە ەركىن ءمىنىپ ءجۇرۋى ءۇشىن ەر-تۇرمان, جۇگەن-نوقتا, ۇزەڭگى-تاعا سياقتى ات ابزەلدەرىنىڭ, ىڭعايلى كيىمنىڭ, ونىڭ ىشىندە شالبار مەن ساپتاما ەتىكتىڭ دۇنيەگە كەلۋى دە كوشپەندىلەر سالت-ءداستۇرىنىڭ اجىراماس بولىگى. سوعان وراي اعاشتان, تەمىر, قولا, تاعى باسقا مەتالدان جاسالاتىن بۇيىمدار كوبەيگەن. قۇيتتايىنان ات قۇلاعىندا ويناۋدى مەڭگەرگەن اتا-بابالارىمىزدىڭ وسى ءوزىنىڭ ومىرلىك سەرىگى – جىلقىنىڭ ارقاسىندا ۇلى دالانى يەلەنۋى زاڭدى بولىپ كورىنەدى. قازاق قازاق بولعالى اتقا جاي عانا ءمىنىپ قويماي, ونىڭ بەس تۇرمانىنىڭ ساقاداي ساي بولۋىنا جانە ادەمى بولۋىنا زور ءمان بەرگەن. ەر-تۇرماندى, كيىم-كەشەكتى باعالى بىلعارىمەن, جالت-جۇلت ەتكەن التىنمەن اشەكەيلەۋ سول زاماندارداعى تۇرمىستىڭ دا داۋلەتتى بولعانىن كورسەتەدى. جىلقىعا دەگەن زور قۇرمەت بارا-بارا ونىڭ قىمبات ەر-تۇرمانىمەن, ال ۇرىس ۇستىندە قازا بولعان جاۋىنگەردى ءوزى مىنگەن اتىمەن بىرگە جەرلەۋ داستۇرىنە دەيىن اكەلدى. ال الامان بايگەلەردىڭ الدىن بەرمەگەن سايگ ۇلىكتەردىڭ باعاسى قازىرگى زاماننىڭ باعاسىمەن سالىستىرعاندا دا تاڭداي قاقتىراتىنى بەلگىلى. وزا شاۋىپ بايگە العان تۇلپارىن ءۇيىرلى جىلقىعا, كەرەك دەسەڭىز بەس قارۋلى باتىر مەن ايداي سۇلۋ ارۋعا ايىرباستاماعان مىسالدار تاريحىمىزدا جەتەدى.
جىلقىمەنەن بىتە قايناسىپ كەتكەن اتا-بابامىزدىڭ سالت-داستۇرىندەگى ءاربىر ەكى ءسوزدىڭ ءبىرى اتقا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. ونىڭ كوبى ونەگەلى, تاربيەلىك ءمانى زور ماقال-ماتەلدەرگە, دانالىق سوزدەرگە اينالىپ ۇلگەرگەن. قاراڭىزدارشى: «ات تۇياعىن تاي باسار», «اعايىن تاتۋ بولسا – ات كوپ, ابىسىن تاتۋ بولسا – اس كوپ». وسىلاي جالعاسىن تابا بەرەتىن ناقىل سوزدەر بويىڭا رۋح سىيلايدى.
ۇل دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ «ق ۇلىنىم» دەپ وسىرەتىن قازاق, سول بالانى سۇندەتكە وتىرعىزعان بويدان تايعا ءمىنۋدى دە ۇيرەتەدى. سونداي-اق ۇل تۋعاندا, سول كۇندەرى تۋعان ق ۇلىندى نەمەسە بوتانى نارەستەنىڭ ەنشىسى-باسىرەسى ەتىپ اتاۋ دا اتا سالتى. بالانىڭ باسىرەسى بايگەگە سالسا جۇلدەلى, تويعا بارسا ماقتانىشى, جاۋعا شاپسا سەنىمدى سەرىگى, ۇرىستان امان الىپ شىعاتىن جۇيرىگى ءارى قارۋى دەيتىن ۇلى تىلەكتەردىڭ ءبارى وسى ۇلى دالا كوشپەندىسىنە ءتان قاسيەت.
حالقىمىز سونىمەن بىرگە «تۇلپار ءمىنىپ, تۋ العان», «توپتان وزىپ, بايگە العان» دەپ جاتادى. العاشقىسى ۇرىس, سوعىس جاعدايىن بىلدىرسە, ەكىنشىسى بەيبىت زامانداعى اس بەرۋ كەزىندەگى, قۋانىش-توي ۇستىندەگى ات جارىسىن, بايگەنى ايتقانى. ات جارىسىنىڭ, اتتى باپتاۋدىڭ جىلقى شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋمەن قاتار تاربيەلىك ءمانى دە زور. جارىسقا قوساتىن اتتى تاڭداپ, ونى بايگەگە جاراتۋعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمگە بايگە اتىنا شاباتىن بالا ونىڭ باپكەرى, قازاقشا ايتقاندا, اتبەگىمەن, ات سەيىسىمەن بىرگە ءجۇرىپ, اتتىڭ بار قىر-سىرىن ءبىلۋى ءتيىس. ات سەيىسىنىڭ بار ايتقانىن تىڭداپ, جادىندا ۇستاعان بالا بايگە اتىنا بەرىلەتىن جەمشوپ, سۋىنىڭ مولشەرىنە دەيىن ءبىلىپ, ونىڭ نەنى ۇناتىپ, نەنى ۇناتپايتىنىن جانە جاتتىعۋ كەزىندە اتىنىڭ قانداي قابىلەتى, ارتىقشىلىقتارى بارىنا قانىعادى. وسىنداي ەرەكشە كۇتىم مەن جاقسى دايىندىق قانا بايگە كەزىندە ءوزىنىڭ ناتيجەسىن بەرەدى. تايبۋرىل, بايشۇبار بولىپ باتىرلىق, ەپوستىق جىرلاردان ورىن الادى. قۇلاگەر, اقباقاي, ماڭماڭگەر سياقتى ءان-جىرعا قوسىلىپ, حالىقپەن بىرگە جاسايدى. اتتى ەرەكشە جاراتقان سەيىستەر مەن كورىپكەل-سىنشىلاردىڭ دا ەسىمدەرىن ەل ۇمىتپايدى. «كۇرەڭبايداي سىنشى ەكەنسىڭ عوي» دەپ اتبەگىلەرىن ماقتاپ جاتادى. «تايىندا – قاقتا, قۇنانىندا – ساقتا, دونەنىندە – باپتا, بەستىسىندە – بايگىگە قوسىپ, باعىن سىنا» دەگەن سوزدەردى دە بەلگىلى سەيىستەر قالدىرعان. سوندىقتان ات قوسۋ, ات شابىسى, ونىڭ ىشىندە ءاربىر قازاقتىڭ ايىزىن قاندىراتىن الامان بايگە – قاشاننان بەرگى قازاقتىڭ نامىسى مەن جىگەرىن قايرايتىن ۇلتتىق سپورتتىڭ تورەسى بولىپ سانالادى.
جىلقى دەسە ىشەر اسىن جەرگە قوياتىن قازاق ات قۇلاعىندا ويناۋدىڭ بار قىر-سىرىن مەڭگەرگەن. ەلباسى ايتقانداي: «بابالارىمىز شاپقان اتتىڭ ۇستىنەن ساداق تارتۋدى بارىنشا جەتىلدىردى. سوعان بايلانىستى قارۋدىڭ دا قۇرىلىمى وزگەرىپ, كۇردەلى, ىڭعايلى ءارى قۋاتتى بولا ءتۇستى. ماساعىنا قاۋىرسىن تاعىلىپ, مەتالمەن ۇشتالعان جەبە بەرەن ساۋىتتى تەسىپ وتەتىن كوبەبۇزارعا اينالدى... سارباز بەن ونىڭ مىنگەن اتىن قورعاۋعا ارنالعان ساۋىتتى دا العاش رەت ءبىزدىڭ بابالارىمىز جاساعان. ەۋرازيا كوشپەندىلەرىنىڭ ايرىقشا ماڭىزدى اسكەري جاڭالىعىنا بالانعان مۇزداي تەمىر قۇرسانعان اتتى اسكەر وسىلايشا پايدا بولدى».
شىنىندا دا ەۋرازيانىڭ كىندىگىنە ورنالاسقان ۇلى دالانى مەكەندەگەن بابالارىمىز تۇرمىس سالتتارىن, جاۋىنگەرلىك داستۇرلەرىن جەتىلدىرىپ قانا قويماي, شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىنداعى وركەنيەتتەر مەن مادەنيەتتى جالعاستىرۋداعى التىن كوپىردىڭ ءرولىن اتقاردى.
ءيا, ۇلى دالانىڭ بار قادىر-قاسيەتى, حالىقتىڭ بارلىق ونەگەلى ادەت-عۇرپى, قايماعى بۇزىلماعان مىنەزى سول دالانىڭ توسىنەن ورىن العان الىستاعى اۋىلداردا جاتقان سياقتى كورىنەدى ماعان. اۋىل دەسە, جىلقى دەسە, بار ءومىرىن ات ۇستىندە وتكىزگەن اكەم نۇرىش پەن اتاقتى قارا اتتىڭ يەسى – قاراقۇمنىڭ سەيىسى اتانعان اعام قاراسايدىڭ, تالاي بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەن تۇلپارلاردى دايىنداعان ءالي كوكەمنىڭ, جاسى جۇزگە جەتكەنشە, ءوزىنىڭ اتىن قۋاڭعا اپارىپ سۋارىپ جۇرەتىن بەگالى اتامىزدىڭ اسىل بەينەلەرى كوز الدىما كەلەدى. استانادا تۇرىپ جاتساق تا, قازالى وڭىرىندە, اۋىلدا, سارىبۇلاقتا – تۋعان جەردە بولىپ جاتقان جاڭالىقتارعا قۇلاق ءتۇرىپ جۇرەمىز. جاقىندا اۋىلدىڭ قادىرمەندى قارياسى, ۇلاعاتتى ۇستاز سراجادين شامۇراتوۆ ءوزىنىڭ جەتپىس جاسقا تولۋىنا وراي دۇركىرەتىپ الامان بايگە وتكىزىپتى. بايگەدە اۋىلىمىزدان شىققان بەلگىلى كاسىپكەر سايران ءابدىراسىلوۆتىڭ تورى جۇيرىگىنىڭ شابىسىنا ەل-جۇرت ءتانتى بولىپتى. اۋىلدىڭ جىرشى-تەرمەشىلەرى اتاقتى بالقى بازار تەرمەسىنىڭ ماقامىمەن تەرمە-جىرلارىن توگىپتى. جۇيرىكتى ماقتاپتى. اۋىلدىڭ ۇلتتىق كودى, بايگەنىڭ برەندى دەگەن وسى ەمەس پە؟!
اڭگىمەمىزدى تۇيىندەي كەلگەندە, شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ ات جالىن تارتقان اتا-بابامىزدىڭ تاريحىنان, سالت-داستۇرىنەن الار ونەگە كوپ. ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى تاريحي-تانىمدىق ەڭبەگىنەن تاريحي سانانى قالىپتاستىرا وتىرىپ, مەملەكەتشىل سانانى ورنىقتىرۋ كەرەك ەكەنىن ۇعاسىڭ. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءوز قادىر-قاسيەتىمىزدى ءبىلىپ, وتكەننەن ۇيرەنىپ, ۇلتتىق كودتى جانداندىرۋعا اركىم ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوسۋى قاجەت.
ءبىز جىلقى مىنەزدى حالىقپىز. وسى قاسيەت ءبىزدى قازىرگى ۋاقىت كوشىنەن قالدىرماي, العا ۇمتىلۋعا جەتەلەيدى.
سادۋاقاس جۇباتوۆ,
جۋرناليست
استانا
