تاريح • 07 ناۋرىز، 2019

جىلقى مىنەزدى حالىقپىز

2303 رەتكورسەتىلدى

ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى تاريحي-تانىمدىق ماقالاسى «حالىق تاريح تولقىنىندا»، «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالالارىنىڭ زاڭدى جالعاسى رەتىندە قوعامدىق ويلارعا قوزعاۋ سالىپ، ەلىمىزدە كەڭىنەن تالقىلانۋدا. تاريحي ماقالادا ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا ءسوز بولعان، ۇلى دالا كوشپەندىلەرىنىڭ سەنىمدى سەرىگى – جىلقى تۋرالى وي-پىكىرىمىزدى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىك.

ءيا، دۇنيەگە الاش جۇرتى بولىپ جاراتىلعالى بەرى «ەر قاناتى – ات» دەپ بىلگەن قازاقتىڭ ءومىرىن جىل­قىسىز كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. ۇلان-عايىر ۇلى دالا­مىز­دىڭ بۇ­گىن­­گى ۇرپاعى­نا دەيىن ساق­تا­­لىپ كەلە جاتقانى­نىڭ ءوزى وسى «مىن­­سە – كولىك، جەسە – اس» دەگەننەن ءارى اسىپ، جىلقىنىڭ جاۋدىڭ ب­ە­­­تىن قاي­­تارۋداعى جاۋىنگەرلىك ۇلە­­­سىن اي­تىپ جەتكىزۋدىڭ ءوزى بولەك اڭ­­گى­­مە. سون­دىقتان دا قازاق ءوزىن ال­­دى­­­­مەن جىلقى مىنەزدى جۇرتپىن دەپ سا­­ناي­دى. جىلقى ىشىنەن تۇل­پا­­رىن تاڭداپ بايگەگە قوسادى، اتى وز­­­عان­­­نىڭ باعى دا وزادى دەپ بىلەدى. 

مەملەكەت باسشىسى ء«بىزدىڭ جەرىمىز ماتەريالدىق مادەنيەتتىڭ كوپ­تەگەن دۇنيەلەرىنىڭ پايدا بول­عان ورنى، باستاۋ بۇلاعى دەسەك، اسىرا ايتقاندىق ەمەس»، دەپ بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ ءتۇپ قا­زى­عى، ءبىزدىڭ اتامەكەنىمىزدى ەرەك­شە ارداق تۇتادى. ەلباسى ودان ءارى جىلقى مىنگەن اتا-بابا­مىز­دىڭ باسقا دا كۇندەلىكتى تۇرمىس­تىق، ومىرلىك مادەنيەتتى دە دامى­تا تۇسكەنىن اتاپ كورسەتەدى. جى­لقى­نىڭ قولعا ۇيرەتىلۋىنە بايلانىس­تى، تاقىمىنا باسقان سايگ ۇلىگىنە ەركىن ءمىنىپ ءجۇرۋى ءۇشىن ەر-تۇرمان، جۇگەن-نوقتا، ۇزەڭگى-تاعا سياقتى ات ابزەلدەرىنىڭ، ىڭعايلى كيىمنىڭ، ونىڭ ىشىن­دە شالبار مەن ساپتاما ەتىكتىڭ دۇنيەگە كەلۋى دە كوش­­پەن­دىلەر سالت-ءداستۇرىنىڭ اجى­راماس بولىگى. سوعان وراي اعاش­ت­ان، تەمىر، قولا، تاعى باسقا مە­تال­­دان جاسالاتىن بۇيىم­دار كوبەيگەن. قۇيتتايىنان ات قۇ­لا­عىندا ويناۋدى مەڭگەرگەن اتا-بابا­لارى­مىزدىڭ وسى ءوزىنىڭ ومىرلىك سەرىگى – جىلقىنىڭ ارقاسىندا ۇلى دالانى يەلەنۋى زاڭدى بولىپ كورى­نەدى. قازاق قازاق بولعالى اتقا جاي عانا ءمىنىپ قويماي، ونىڭ بەس تۇرمانىنىڭ ساقاداي ساي بولۋى­نا جانە ادەمى بولۋىنا زور ءمان بەرگەن. ەر-تۇرماندى، كيىم-كە­شەك­تى باعالى بىلعارىمەن، جالت-جۇلت ەتكەن التىنمەن اشە­كەي­لەۋ سول زاماندارداعى تۇرمىس­تىڭ دا داۋلەتتى بولعانىن كورسە­تە­دى. جىلقىعا دەگەن زور قۇرمەت بارا-بارا ونىڭ قىمبات ەر-تۇرم­انى­مەن، ال ۇرىس ۇستىندە قازا بولعان جاۋىنگەردى ءوزى مىنگەن اتىمەن بىرگە جەرلەۋ داستۇرىنە دەيىن اكەل­دى. ال الامان بايگەلەردىڭ ال­دىن بەرمەگەن سايگ ۇلىكتەردىڭ باعاسى قازىرگى زاماننىڭ باعاسى­مەن سالىستىرعاندا دا تاڭداي قاق­تىراتىنى بەلگىلى. وزا شا­ۋىپ بايگە العان تۇلپارىن ءۇيىر­لى جىل­قىعا، كەرەك دەسەڭىز بەس قارۋلى باتىر مەن ايداي سۇلۋ ارۋعا ايىر­با­ستاماعان مىسالدار تاريحىمىزدا جەتەدى.

جىلقىمەنەن بىتە قاينا­سىپ كەتكەن اتا-بابامىزدىڭ سالت-داستۇرىندەگى ءاربىر ەكى ءسوزدىڭ ءبىرى اتقا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. ونىڭ كوبى ونەگەلى، تاربيەلىك ءمانى زور ماقال-ماتەلدەرگە، دانالىق سوزدەرگە اينالىپ ۇلگەرگەن. قارا­ڭىز­دارشى: «ات تۇياعىن تاي باسار»، «اعايىن تاتۋ بولسا – ات كوپ، ابىسىن تاتۋ بولسا – اس كوپ». وسىلاي جالعاسىن تابا بەرەتىن ناقىل سوزدەر بويىڭا رۋح سىيلايدى.

ۇل دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ «ق ۇلىنىم» دەپ وسىرەتىن قازاق، سول بالانى سۇندەتكە وتىرعىزعان بويدان تايعا ءمىنۋدى دە ۇيرەتەدى. سونداي-اق ۇل تۋعاندا، سول كۇندەرى تۋعان ق ۇلىندى نەمەسە بوتانى نارەستەنىڭ ەنشىسى-باسىرەسى ەتىپ اتاۋ دا اتا سالتى. بالانىڭ باسى­رەسى بايگەگە سالسا جۇلدەلى، تويعا بارسا ماقتانىشى، جاۋعا شاپسا سەنىمدى سەرىگى، ۇرىستان امان الىپ شىعاتىن جۇيرىگى ءارى قارۋى دەيتىن ۇلى تىلەكتەردىڭ ءبارى وسى ۇلى دالا كوشپەندىسىنە ءتان قاسيەت.

حالقىمىز سونىمەن بىرگە «تۇلپار ءمىنىپ، تۋ العان»، «توپتان وزىپ، بايگە العان» دەپ جاتادى. العاشقىسى ۇرىس، سوعىس جاع­دايىن بىلدىرسە، ەكىنشىسى بەيبىت زامان­داعى اس بەرۋ كەزىندەگى، قۋا­نىش-توي ۇستىندەگى ات جارىسىن، بايگەنى ايتقانى. ات جارىسىنىڭ، اتتى باپتاۋدىڭ جىلقى شارۋا­شىلىعىن وركەندەتۋمەن قاتار تاربيەلىك ءمانى دە زور. جارىس­قا قوساتىن اتتى تاڭداپ، ونى باي­­گەگە جاراتۋعا دەيىنگى ۇزاق مەر­­زىمگە بايگە اتىنا شاباتىن بالا ونىڭ باپكەرى، قازاقشا ايت­قان­­دا، اتبەگىمەن، ات سەيىسىمەن بىر­گە ءجۇرىپ، اتتىڭ بار قىر-سىرىن ءبىلۋى ءتيىس. ات سەيىسىنىڭ بار ايت­قانىن تىڭداپ، جادىندا ۇس­تاعان بالا بايگە اتىنا بەرى­لەتىن جەمشوپ، سۋىنىڭ مول­شەرىنە دەيىن ءبىلىپ، ونىڭ نەنى ۇناتىپ، نەنى ۇناتپايتىنىن جانە جاتتىعۋ كەزىندە اتىنىڭ قانداي قابىلەتى، ارتىقشىلىقتارى بارىنا قانىعادى. وسىنداي ەرەكشە كۇتىم مەن جاقسى دايىندىق قانا بايگە كەزىندە ءوزىنىڭ ناتيجەسىن بەرەدى. تايبۋرىل، بايشۇ­بار بولىپ باتىرلىق، ەپوستىق جىرلاردان ورىن الادى. قۇلا­گەر، اقباقاي، ماڭماڭگەر سياقتى ءان-جىرعا قوسىلىپ، حالىقپەن بىرگە جاسايدى. اتتى ەرەكشە جارات­قان سەيىستەر مەن كورىپكەل-سىنشىلاردىڭ دا ەسىمدەرىن ەل ۇمىتپايدى. «كۇرەڭبايداي سىنشى ەكەنسىڭ عوي» دەپ اتبەگى­لەرىن ماقتاپ جاتادى. «تايىندا – قاقتا، قۇنانىندا – ساقتا، دونەنىندە – باپتا، بەستىسىندە – بايگىگە قوسىپ، باعىن سىنا» دەگەن سوزدەردى دە بەلگىلى سەيىستەر قالدىرعان. سوندىقتان ات قوسۋ، ات شابىسى، ونىڭ ىشىندە ءاربىر قازاقتىڭ ايىزىن قاندىراتىن الامان بايگە – قاشاننان بەرگى قازاقتىڭ نامىسى مەن جىگەرىن قايرايتىن ۇلتتىق سپورتتىڭ تورەسى بولىپ سانالادى. 

جىلقى دەسە ىشەر اسىن جەرگە قوياتىن قازاق ات قۇلاعىندا وي­ناۋدىڭ بار قىر-سىرىن مەڭ­گەرگەن. ەلباسى ايتقانداي: «بابالارىمىز شاپقان اتتىڭ ۇستىنەن ساداق تار­تۋ­دى بارىنشا جەتىلدىردى. سوعان بايلانىستى قارۋدىڭ دا قۇرى­لىمى وزگەرىپ، كۇردەلى، ىڭعايلى ءارى قۋاتتى بولا ءتۇستى. ماساعىنا قاۋىرسىن تاعىلىپ، مەتالمەن ۇشتالعان جەبە بەرەن ساۋىتتى تەسىپ وتەتىن كوبەبۇزارعا اينالدى... سارباز بەن ونىڭ مىنگەن اتىن قورعاۋ­عا ارنالعان ساۋىتتى دا العاش رەت ءبىزدىڭ بابالارىمىز جاسا­عان. ەۋرازيا كوشپەندىلەرىنىڭ ايرىقشا ماڭىزدى اسكەري جاڭا­لىعىنا بالانعان مۇزداي تەمىر قۇرسانعان اتتى اسكەر وسىلايشا پايدا بولدى».

شىنىندا دا ەۋرازيانىڭ كىندىگىنە ورنالاسقان ۇلى دالانى مەكەندەگەن بابالارىمىز تۇرمىس سالتتارىن، جاۋىنگەرلىك داستۇرلەرىن جەتىلدىرىپ قانا قويماي، شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىنداعى وركەنيەتتەر مەن مادەنيەتتى جالعاستىرۋداعى التىن كوپىردىڭ ءرولىن اتقاردى. 

ءيا، ۇلى دالانىڭ بار قادىر-قاسيەتى، حالىقتىڭ بارلىق ونە­گەلى ادەت-عۇرپى، قايماعى بۇزىل­ماعان مىنەزى سول دالانىڭ توسىنەن ورىن العان الىستاعى اۋىلدار­دا جاتقان سياقتى كورىنەدى ما­عان. اۋىل دەسە، جىلقى دەسە، بار ءومىرىن ات ۇستىندە وتكىزگەن اكەم نۇرىش پەن اتاقتى قارا اتتىڭ يەسى – قاراقۇمنىڭ سەيىسى اتانعان اعام قاراسايدىڭ، تالاي بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەن تۇلپارلاردى دايىنداعان ءالي كوكەمنىڭ، جاسى جۇزگە جەتكەنشە، ءوزىنىڭ اتىن قۋاڭعا اپارىپ سۋارىپ جۇرەتىن بەگالى اتامىز­دىڭ اسىل بەينەلەرى كوز الدىما كەلەدى. استانادا تۇرىپ جاتساق تا، قازالى وڭىرىندە، اۋىلدا، سارى­بۇلاقتا – تۋعان جەردە بولىپ جاتقان جاڭالىقتارعا قۇلاق ءتۇرىپ جۇرەمىز. جاقىندا اۋىلدىڭ قادىرمەندى قارياسى، ۇلاعاتتى ۇستاز سراجادين شامۇراتوۆ ءوزىنىڭ جەتپىس جاسقا تولۋىنا وراي دۇركىرەتىپ الامان بايگە وتكى­زىپ­تى. بايگەدە اۋىلىمىزدان شىق­قان بەلگىلى كاسىپكەر سايران ءابدىرا­سىلو­ۆتىڭ تورى جۇيرىگىنىڭ شابىسىنا ەل-جۇرت ءتانتى بولىپتى. اۋىلدىڭ جىرشى-تەرمەشىلەرى اتاقتى بالقى بازار تەرمەسىنىڭ ماقامىمەن تەرمە-جىرلارىن توگىپتى. جۇيرىكتى ماقتاپتى. اۋىل­دىڭ ۇلتتىق كودى، بايگەنىڭ برەندى دەگەن وسى ەمەس پە؟!

اڭگىمەمىزدى تۇيىندەي كەلگەندە، شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ ات جالىن تارتقان اتا-بابامىزدىڭ تاريحىنان، سالت-داستۇرىنەن الار ونەگە كوپ. ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى تاريحي-تانىم­دىق ەڭبەگىنەن تاريحي سانانى قالىپ­تاستىرا وتىرىپ، مەملە­كەت­شىل سانانى ورنىقتىرۋ كەرەك ەكەنىن ۇعاسىڭ. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا، ءوز قادىر-قاسيەتىمىزدى ءبىلىپ، وتكەننەن ۇيرەنىپ، ۇلتتىق كود­تى جانداندىرۋعا اركىم ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوسۋى قاجەت.

ءبىز جىلقى مىنەزدى حالىقپىز. وسى قاسيەت ءبىزدى قازىرگى ۋاقىت كوشىنەن قالدىرماي، العا ۇمتى­لۋعا جەتەلەيدى.

سادۋاقاس جۇباتوۆ،

جۋرناليست

استانا

سوڭعى جاڭالىقتار

ءۇي جانۋارىنان ۆيرۋس جۇعا ما؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 18:39

التىن قورىمىز كوبەيىپ كەلە جاتىر

قازاقستان • بۇگىن، 17:30

اقمولادا تاعى ءبىر ناۋقاس انىقتالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:07

قارعىن سۋ بالكاشيندى باسىپ قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 16:05

تاسقىننىڭ بۇگىنگى احۋالى

ايماقتار • بۇگىن، 15:42

سالەحاردتان كەلگەن تسيكلون

ايماقتار • بۇگىن، 15:30

ەلوردادا جالپى جاعداي تۇراقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 14:50

فۋتبول ماۋسىمى جالعاسا ما؟

سپورت • بۇگىن، 14:48

ۇقساس جاڭالىقتار