اتلانتيكالىق كەڭەس: قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيا
بەيسەنبى, 2 اقپان 2012 8:17
ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترى ەرجان قازىحانوۆتىڭ اقش-قا رەسمي ساپارى بارىسىندا شتاب-پاتەرى ۆاشينگتوندا ورىن تەپكەن اتلانتيكالىق كەڭەس «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى جانە قازاق-امەريكان ديپلوماتيالىق قاتىناستارىنا – 20 جىل» اتتى كونفەرەنتسيا وتكىزدى.
الدىمەن اتلانتيكالىق كەڭەستىڭ ءوزى جايىندا ءبىراز اقپارات ۇسىنعان ءجون بولار. 1961 جىلى ناتو-نى قولدايتىن اقش-تاعى بارلىق ازاماتتىق كۇشتەردىڭ ىنتىماعىن ارتتىرۋعا ارنالىپ قۇرىلعان بۇل ۇيىمنىڭ نەگىزگى ماقساتىنىڭ ءبىرى – اقش پەن ەۋرووداق اراسىنداعى جانە ناتو ءىشىندەگى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردى بەكەمدەۋ.
بەيسەنبى, 2 اقپان 2012 8:17
ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترى ەرجان قازىحانوۆتىڭ اقش-قا رەسمي ساپارى بارىسىندا شتاب-پاتەرى ۆاشينگتوندا ورىن تەپكەن اتلانتيكالىق كەڭەس «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى جانە قازاق-امەريكان ديپلوماتيالىق قاتىناستارىنا – 20 جىل» اتتى كونفەرەنتسيا وتكىزدى.
الدىمەن اتلانتيكالىق كەڭەستىڭ ءوزى جايىندا ءبىراز اقپارات ۇسىنعان ءجون بولار. 1961 جىلى ناتو-نى قولدايتىن اقش-تاعى بارلىق ازاماتتىق كۇشتەردىڭ ىنتىماعىن ارتتىرۋعا ارنالىپ قۇرىلعان بۇل ۇيىمنىڭ نەگىزگى ماقساتىنىڭ ءبىرى – اقش پەن ەۋرووداق اراسىنداعى جانە ناتو ءىشىندەگى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردى بەكەمدەۋ. سوندىقتان دا ۇيىمنىڭ نەگىزگى دەمەۋشىسى ناتو, وعان قوسا, قايىرىمدىلىق قورلارى مەن امەريكالىق فەدەرالدىق قۇرىلىمدار, ونىڭ ىشىندە, ارينە, ورتالىق بارلاۋ باسقارماسى جانە قورعانىس پەن ەنەرگەتيكا مينيسترلىكتەرى بولسا, قۇراما شتاتتاردىڭ ءىرى كورپوراتسيالارى دا بۇل ىستەن شەت قالماعان.
وسىنداي الەۋەتتى قۇرىلىمنىڭ قازىرگى توراعاسى چاك حەيگلدىڭ كانديداتۋراسىنىڭ بيلىك باسىنا باراك وباما كەلگەن تۇستا ۆيتسە-پرەزيدەنتتىككە لايىقتىلاردىڭ قاتارىندا اتالعانى ءمالىم. ال ۇيىمنىڭ پرەزيدەنتى جانە باس اتقارۋشى ديرەكتورى – فرەدەريك كەمپ ەسىمدى ساياساتكەر. ۇيىمنىڭ قۇرىلعان كەزدەگى جىلناماسىنا كوز جىبەرسەك, وندا اقش-تىڭ ءبىر كەزدەردەگى مەملەكەتتىك حاتشىلارى كريستيان حەرتەر, دين اچەسون سەكىلدى ەسىمدەردى كەزدەستىرەسىز. سونىمەن قاتار, ونىڭ باسشىلارىنىڭ قاتارىندا امەريكالىق بەلگىلى اسكەري گەنەرالدار مەن مىقتى عالىمداردىڭ ەسىمدەرىن جولىقتىرۋ قالىپتى جاعداي. ماسەلەن, ە. گۋدپەيستەر, ب.سكوۋكروفت, دج. سەينيۋس, 2009 جىلى وبامانىڭ قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقارعان دج. دجونس سىندى تانىمال ادامدار ۇيىمىنىڭ بەدەلى ارتۋىنا ۇلەس قوسقان. ال ۇيىمنىڭ قازىرگى مۇشەلەرىنىڭ قاتارىندا بۇۇ ەلشىسى س. رايس, اق ءۇيدىڭ اۋعانستان مەن پاكستانداعى بۇرىنعى ارنايى وكىلى ر.حولبرۋك, مەمدەپارتامەنتتىڭ ساياسي جوسپارلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى م. سلوتەر بار.
كەڭەس سوڭعى جىلدار ىشىندە ەلدەگى ساياسيلانعان ەڭ ءبىر جەتەكشى ۇيىم سانالىپ, ول ءوز جۇمىسىندا عىلىم, اعارتۋ جانە لوببيلىق قىزمەتتەردى اتقارىپ كەلەدى. ۇيىم اتلانتيكالىق وداقتىڭ نەگىزگى پروبلەمالارىن انىقتاپ, ونىڭ جولىنداعى كەدەرگىلەردى جويۋ, ترانساتلانتيكالىق ەكونوميكالىق قاتىناستاردى جانە ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىمەن ينتەگراتسيالانۋداعى پروبلەمالاردى زەرتتەۋمەن شۇعىلدانۋدا. مۇنىمەن قوسا, ۇيىم اقش-تىڭ رەسەي, قىتاي, جاپونيا, كورەيا, تايۆان سەكىلدى ەلدەرمەن كونسەنسۋسقا كەلۋىن, ازياداعى كۇن ساناپ ءوسىپ جاتقان ەنەرگيا تۇتىنۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, بالقان تۇبەگى مەن يراكتاعى جانە تاياۋ شىعىستاعى كيكىلجىڭدى رەتتەۋ سياقتى تولىپ جاتقان ماسەلەلەردى زەردەلەپ, ۇزبەي زەرتتەۋمەن كەلەدى. ءجانە اتلانتيكالىق وسىنداي كەڭەستەر ەرىكتى تۇردە ناتو-عا مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعىندا قۇرىلىپ, ولار اسسوتسياتسياعا بىرىگىپتى.
كونفەرەنتسيادا سويلەگەن ە.قازىحانوۆ 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنا اسەر ەتەتىن ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالارعا نەگىزدەلگەن الەمدىك ينتەگراتسياعا ۇمتىلعان مەملەكەت قۇرۋ جولىندا ۇلتتىڭ الدىنا قويعان مىندەتىنىڭ تابىستى ورىندالعانىن ايتا كەلىپ, قازاق ەلىنىڭ ايماقتىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەر بويىنشا تمد, ەۋرازەق, شىۇ سەكىلدى ءوڭىرلىك ۇيىمدارداعى جۇمىسىنا دا توقتالىپ ءوتتى.
مۇنان سوڭ اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋدىڭ ماڭىزىنا ءمان بەرگەن ە.قازىحانوۆ اۋعان جاستارىنا ءبىلىم بەرۋ ماقساتىندا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ 50 ملن. دوللار ءبولگەنىن جانە وسى ەلگە وتىن مەن استىق تۇرىندە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتىلگەنىن العا تارتتى. مينيستر ءبىزدىڭ ەلدىڭ بسۇ-عا ءمۇشەلىككە ءوتۋ جولىنداعى جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرەتىنىن ايتىپ, وسى ماقساتقا قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان اقش قادامىن قازاقستاننىڭ جوعارى باعالايتىنىن جەتكىزدى. مەملەكەتىمىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەشبىر ەلمەن دۇردارازدىعى جوق ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
اتلانتيكالىق كەڭەس وتكىزگەن كونفەرەنتسيا باسىنان اياعىنا دەيىن اعىلشىن تىلىندە جۇرگەندىكتەن, ءبىزدىڭ ەلشىلىك كومەككە بەرگەن اۋدارماشى ارقىلى ساراپشىلارمەن تىلدەسكەندى ءجون سانادىق. اتلانتيكالىق كەڭەستىڭ ديرەكتورى ب.ۋيلسون: «ءبىزدىڭ ۇيىم ءۇشىن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا جانە امەريكان-قازاق ديپلوماتيالىق قاتىناستارىنىڭ 20 جىلدىعىنا بايلانىستى وسىنداي كونفەرەنتسيا وتكىزۋ ۇلكەن قۋانىش. ورتالىق ازيا ايماعى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن دە, اتلانتيكالىق كەڭەس ءۇشىن دە ماڭىزدى. سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن ءبىلۋدىڭ دە ءمانى جوعارى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, الداعى ونجىلدىقتا بۇل ايماقتىڭ ماڭىزى بۇرىنعىدان دا وسە تۇسپەك. 2010 جىلى اتلانتيكالىق كەڭەس ورتالىق ازيا ايماعىن زەرتتەيتىن ۇلكەن جوبانى قولعا العان بولاتىن. سونىڭ ءناتيجەسىندە ءبىز كوپتەگەن ەسەپتەر دايىنداپ, كەزدەسۋلەر وتكىزدىك. ال 2011 جىلى ءبىزدىڭ ۇيىم قازاقستان ليدەرلەرىمەن, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكا سالاسىنداعى بەلدى ماماندارمەن الدەنەشە رەت كەزدەستى. ونىڭ سوڭى قازاقستان ەكونوميكا مينيسترىنىڭ ىستامبۇلدا وتكەن اتلانتيكالىق كەڭەستىڭ ەكونوميكالىق ءىس-شاراسىنا قاتىسۋىنا ۇلاسقانىن ايتا كەتۋ ابزال. جالپى العاندا, قازاقستان تەك ءوز ايماعىندا عانا ەمەس, الەمدە دە ايتارلىقتاي ءرولى بار ويىنشى. ونىڭ مىسالى رەتىندە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا جانە يىۇ-عا ءتوراعا بولۋىن ايتۋعا بولادى», دەدى.
دج.حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ر.ستارر: «مەن ءسىزدەردى الدىمەن 20 جىلعى تاۋەلسىزدىكتە باعىندىرعان بيىكتەرىڭىزبەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. مەنىڭ ويىمشا, ساياسات تۋرالى ءۇزبەستەن ايتا بەرۋگە بولادى, بىراق تا ءبىر نارسە ساياساتتان دا, ەكونوميكادان دا جوعارى تۇرۋى ءتيىس. ول – ءبىلىم بەرۋ. قازاقستاننىڭ وسى سالاداعى جۇمىستارىنا كوڭىلىم تولاتىنىن ايتىپ, استاناداعى «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ» دامۋىنا ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن قاراپ وتىرعانىمدى نازارلارىڭىزعا سالا كەتەيىن. بىراق, مەنىڭ كوزقاراسىمشا, ءبىلىم بەرۋدىڭ بۇل ساتىسىمەن قاتار, ورتا بىلىمگە, مەكتەپتەرگە دە زەر سالعان ءجون. قازاقستاننىڭ مەكتەپتى ءتامامداعان جاستارىنىڭ زاماناۋي يننوۆاتسياعا, تەحنيكاعا دەگەن ازىرلىكتەرى جوعارىلاۋى ءتيىس. الايدا, ءبىلىم سالاسىندا قازىردىڭ وزىندە ءبىراز جەتىستىككە جەتكەن سىزدەر ءۇشىن ونى ورىنداۋ وتە قيىنعا سوقپاس. ال شىن ءمانىندەگى ءبىلىمدى ادامدار قاتارى كوبەيمەيىنشە, ەلدەگى ازاماتتىق قوعامدى, دەموكراتيالىق ۇيىمداردى كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. مەن ورتالىق ازيا مەن قازاقستاننىڭ VIII-XII عاسىرلار اراسىنداعى تاريحىن زەرتتەدىم. جۋىردا كىتابىم دا جارىق كورەدى. قازاق دالاسىنان مىقتى عالىمدار شىققان. وزگەسىن ايتپاعاندا, ءال-فارابيدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. قازىر ينتەگراتسيا تۋراسىندا ءجيى ايتىلادى. مەن ءوز باسىم ينتەگراتسيانىڭ تىم قاتتى تەرەڭدەۋىنەن بوي تارتامىن. ارينە, ايماقتاعى ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىمەن ارالاسۋى زاڭدى, ول قاجەت, بىراق ءوز بولمىسى ساقتالعان تاۋەلسىز ەلدەردىڭ تەڭ دارەجەدەگى قارىم-قاتىناسى بولۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن», دەپ ءوز وي-پايىمىن جايىپ سالدى.
ر.ستارر سونداي-اق ءوزى تاريحشى بولعاندىقتان, ءبىر كەزدەرى ورتالىق ازيانىڭ الەمنىڭ ورتالىعى بولعانىن بىلەتىنىن ايتتى. باي قالالارىمەن, ساۋدا-ساتتىقتىڭ دامۋىمەن, عىلىمنىڭ وركەندەۋىمەن ونىڭ الدىنا ەشكىم تۇسە المايتىن. سىزدەردىڭ تاريحي جادتارىڭىزدا قالعان الەممەن ەكونوميكالىق بايلانىستار بولۋى ءتيىس. وتىرار تەڭگەلەرى سكانديناۆيا تۇبەگى مەن ازيانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنان تابىلدى. مىنە, سوندىقتان دا سىزدەردەن ۇلى جىبەك جولىن قالاي قايتادان اشۋعا بولادى دەگەن وي شىقپاۋى ءتيىس. بۇل – حالىقارالىق ساۋدا ارقىلى بۇكىل ايماقتى دامىتۋدىڭ قاينار كوزى. ءسىزدەردە الەمدىك ساۋداعا ارالاساتىنداي عاجايىپ ءمۇمكىندىك جاتىر. باتىس پەن شىعىستى, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتى بايلانىستىراتىن كەرەمەت ورىندارىڭىز بار. دەگەنمەن, وسى جاڭا جىبەك جولىن جاڭعىرتۋدا سىزدەر ءبىر نارسەنى ەستەن شىعارماساڭىزدار ەكەن. ول ساۋدانى ۇيلەستىرەتىن ورتالىقتار, تاۋارلاردى ساقتاندىرۋ جۇيەسى قايدا بولۋى ءتيىس دەگەن ماسەلە. باسقا دا قاجەتتىلىكتەردى, قوناقۇيلەر سەكىلدى ينفراقۇرىلىمدار سالۋدى كىم جۇزەگە اسىرادى؟ سوندىقتان جول قالپىنا قاشان كەلەدى, تاس جولدار مەن شويىن جولدار قاشان سالىنادى دەپ كۇتىپ وتىرساڭىزدار, سىزدەر ءۇشىن ولاردى بىرەۋلەر سالىپ, پايدا تابۋى مۇمكىن. وندايدان ەۋروپالىقتار دا, وزگەلەر دە ۇلەس الىپ قالۋعا تىرىساتىنى انىق, دەدى ر.ستارر ءارى قاراي.
امەريكالىق عالىم ايتسا ايتقانداي, ءاربىر ازامات, مەيلى ۇلكەن, مەيلى شاعىن بولسىن, جەكە شاڭىراق, ەل بولسىن تاريحي جادىن جاڭعىرتا وتىرىپ, ونىڭ جارقىن بەتتەرىن جالعاستىرۋعا ۇمتىلىپ, ال اششىسى بولسا ودان ساباق الىپ وتىرۋى ءتيىس ەكەنى كۇمانسىز.
الدا قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.قازىحانوۆتىڭ اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ح.كلينتونمەن كەزدەسۋى جوسپارلانعان.
انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان» – ۆاشينگتوننان.
