بىردە...
باقىتجان مومىش ۇلى كەلىنىمىز اناردى كەلگەن كۇننەن باستاپ-اق ەركەلەپ جۇرۋگە, ەركىن سويلەۋگە داعدىلاندىرعان ەدى. سول انار باكەڭنىڭ جاس كەزىندەگى سۋرەتتەرىن كورىپ وتىرىپ:
– پاپا, ءوزىڭىز سونداي كورىكتى ءارى «گورودسكوي پارەن» بولا تۇرىپ, اۋىلدا وسكەن ءبىر جاپىراق ماماعا قالاي ۇيلەنىپ ءجۇرسىز؟ – دەيدى ىلعي باكەڭنىڭ ءسوزىن سويلەيتىن ادەتىمەن.
– وي, بالام-اي, قالاي دەرىڭ بار ما, اسىل ماگينتكە توت باسقان تەمىر دە جابىسىپ قالادى عوي, – دەپ باكەڭ تاعى دا تابان استىنان جاۋاپ تاپتى.
***
8 ناۋرىز كۇنى بالالارىم تۇسكە دەيىن نە زۆوندامادى, نە كەلە قويمادى. انشەيىندە ەرتەڭگىلىكتە الدىمەن قۇتتىقتاپ كەتەتىن ءىنىم كامال دا تىم-تىرىس. وسىنىڭ ءبارى قوسىلىپ بۇرق ەتىپ اشۋلانىپ ءبارىن سىرتىنان سىباپ جاتىرمىن. باكەڭ كەلىپ باسۋ ايتقان بولدى, تىڭداپ جاتقان مەن جوقپىن. قولىم – ىستە, اۋزىم – سوزدە, ءتىپتى باكەڭە دە ءبىر-ەكى تۇيدەك «لەبىزىمدى» ارناپ جىبەردىم.
ءبىر شامادا قاراسام, قاسىمدا ەشكىم جوق, وزىممەن-ءوزىم داۋرىعىپ تۇر ەكەنمىن. ءبىر كەسە سۋىق سۋدى كەنەزەم كەۋىپ قالعانداي سىمىرگەن سوڭ بارىپ ساباما ءتۇستىم. «ب ۇلىنگەن ەشتەڭە جوق, سونشاما شاڭىم كوتەرىلەتىندەي نە بولدى ماعان» دەپ الگىندەگى قىلىعىما ۇيالىپ-اق قالدىم. سودان باكەڭنىڭ بولمەسىنە موپ-موماقان كەيىپتە كەلدىم دە:
– بالپاق, كەشىرشى مەنى, اياق استىنان اشۋلانىپ ساعان دا بىردەڭە ايتىپ سالدىم-اۋ دەيمىن. رەنجىمەشى, – دەپ قيىلا ءوتىندىم.
– ماماسى, مەن رەنجىگەن جوقپىن. ءبارىن تۇسىنەمىن, كوكتەمدە, كۇزدە «بىرەۋلەردىڭ» اۋرۋى قوزاتىنىن بىلەمىن عوي, –دەگەنى.
***
باقىتجاننىڭ جامباس سۇيەگىنە جاسالعان جەتىنشى جولعى وپەراتسيا اۋىر بولدى. بۇرىنعىلارى دا جەڭىل بولمايتىن, ارقايسىسى ەكى-ءۇش ساعاتقا سوزىلاتىن. بۇل جولعىسىندا اسىل مەتالداردىڭ قوسپاسىنان ارنايى جاسالعان جامباس پەن جىلىكتى بىرىكتىرۋ ءۇشىن بەكىتىلگەن بۇراندالى شەگەنى (شۋرۋپ, بولت) الدى. ول باقانداي التى جىل دەنەسىندە ءجۇردى.
ناركوزدان كەيىن ەسىن جيعاندا دارىگەرلەر مەنى پالاتاسىنا ەرتىپ اپاردى. جۋعان شۇبەرەكتەي قۇپ-قۋ بولىپ, كوزدەرى مۇنارلانىپ, بىزگە قارادى. دارىگەردىڭ بىرەۋى اياعىنان الىنعان ۇزىن شەگە مەن ونى بۇرايتىن تەتىگىن قولىنا الىپ:
– مىنە, باكە, اياعىڭىزدان مىنالاردى الدىق, – دەپ وزىنە كورسەتتى. سوندا ول نازارىن اۋدارىپ قارادى دا, داۋىسى ارەڭ شىعيپ:
«قۇيرىعى جوق, جالى جوق,
قۇلان قالاي كۇن كورەر؟
اياعى جوق, قولى جوق,
جىلان قالاي كۇن كورەر؟
شۋرۋپى جوق, بولتى جوق,
باكەڭ قالاي كۇن كورەر؟» – دەپ ەزۋ تارتىپ, ءوز ءحالىن ازىلدەگەندە دارىگەردىڭ كوزىنەن جاس شىعىپ كەتتى.
***
ءبىز اۋىلعا – جۋالىعا بارعان سايىن ايشا ءبيبىنىڭ كەسەنەسىنە بۇرىلىپ دۇعا وقىپ وتەمىز. كەزەكتى ءبىر ساپارىمىزدا مازارعا باردىق. انشەيىندە ۇنەمى وسىندا جۇرەتىن شىراقشى بۇل جولى كورىنبەدى. باكەڭ ءوزى قۇران وقىدى.
وزىمشە قىتىعىنا ءتيىپ, كوزىن الايتايىن دەگەن ويمەن ءارى اقشامدى المايتىن شىعار دەپ, بۇرىن شىراقشىعا ۇستاتاتىن اقشانى وسى جولى باكەڭە ۇسىندىم. ول بولسا:
– ءتاڭىر جارىلقاسىن! بالا-شاعاڭنىڭ قىزىعىن كور! – دەپ بەتىن سيپاپ باتا جاسادى دا, اقشانى قالتاسىنا سالىپ, ماشيناعا قاراي بەتتەدى.
زەينەپ احمەتوۆا
زاردابى زور «جارا»
وسى, پاراقور پەندەلەر قىزىق,
ويلارى دا وراسان بۇزىق.
الدارىنا ءىسىڭ ءتۇسىپ بارساڭ,
ەتەتىنى-اي اۋرە-سارساڭ...
ءبىرىنىڭ ەكى كوزى ويناپ تۇرادى,
ء«وزى ءبىلىپ بەرسە!» – دەپ ويلاپ تۇرادى...
ءبىرىنىڭ وڭ كوزى جىلاپ تۇرادى,
سول كوزى سۋلانىپ, سۇراپ تۇرادى...
ءبىرى ءجون ايتپاي جەكىرىپ,
سويلەمەي دۇرىس شەشىلىپ,
كەلگەن بە دەپ قۇر قول,
قارايتىنى-اي تەسىلىپ...
ءبىرى شارۋاڭدى ءبىلىپ,
كۇلكىسى كەلمەسە دە ك ۇلىپ,
دەپ تۇرعانى «ەندى بەرەدى»,
«ىرىم» جاساماي تۇرساڭ,
ءسوزدى باسقا جاققا بۇرساڭ,
بەرسەي دەگەن «بەلگى» بەرەدى.
ەندى ءبىرى قارا اسپاندى ءتوندىرىپ,
بار ءۇمىتىڭدى ءسوندىرىپ,
مىنەز كورسەتىپ, مورت كەتەدى.
«بۇل ءىسىڭىز قيىن!»,
«بۇعان سالىنعان تىيىم!»,
«بولمايدى!» – دەپ شورت كەسەدى.
بىراق...
ءبىرى «اڭگىمەنىڭ» اشىعىن ايتادى,
ءبىرى «ستاۆكاسىن» اسىرىپ ايتادى.
ءبىرى جالتاقتاپ «جاسىرىپ» ايتادى,
ءبىرى قاشىقتان «قاشىرىپ» ايتادى.
قالايدا الۋدىڭ امالى كوپ,
پاراقور ماشىقتانعان «مامانى» بوپ,
بەرۋگە ماجبۇرلەيدى,
بەرمەسەڭ, «زابىرلەيدى...».
زاڭ بويىنشا,
پارا العان دا تۇتىلادى,
پارا بەرگەن دە تۇتىلادى.
ال, پارا بەرگەن سورماڭداي,
ءبىر ەمەس, ەكى ەسە ۇتىلادى.
قاي جەتىسكەننەن بەرەدى دەيسىڭ, جاي شارۋا ادام.
قازىبەك اشىربەك ۇلى
قىزىلوردا
مويىنداۋ
- ءوز ەسەبىم بويىنشا تاپقان اقشام ءومىرىمنىڭ سوڭىنا دەيىن جەتەدى. ارينە, تەك وسى اپتانىڭ سوڭىندا دۇنيە سالسام...
- كەشە جارىق اتاۋلى ءسونىپ, ەكى ساعات بويى ينتەرنەتسىز قالدىم. ءسويتىپ امالسىز وتباسىممەن سويلەسىپ-پىكىرلەسۋگە تۋرا كەلدى. سويتسەم ولار وتە جاقسى ادامدار ەكەن...
- مەن ايەلىمە ايتارىمدى ءبىر-اق رەت ايتامىن! ايتتىم ءبىتتى – قايتالاۋ – تابيعاتىمدا جوق! ودان سوڭ ايتقانىمدى قايتالاماي ءوزىم-اق ىستەپ تاستايمىن.
- كەشە كۇيەۋىمنەن ءوزىم تۋرالى بار شىندىقتى ەستىپ ءبىلدىم... ءبىلدىم دە وعان جانىم اشىدى! ويپىرماي, ول كىممەن تۇرىپ كەلگەن-ەي؟!
كۇلۋگە بولا ما؟
«اسپانعا قارايمىن,
جۇلدىزدى سانايمىن.
سول جۇلدىزدىڭ ىشىندە,
سەن جوقسىڭ ارايلىم».
وسى ولەڭدى وقيدى دا, بىرەۋلەر ابايسىز ىرجيىپ كۇلەدى. نەگە كۇلەدى؟ مۇڭدى ءارى جوق ىزدەگەن ولەڭدى وقىپ وتىرىپ ۇيالماي كۇلۋگە بولا ما؟ ءجا, ولەڭدى تالداپ, تارامداپ, ىشىنە ءۇڭىلىپ كورەيىك.
«اسپانعا قارايمىن». ءدال مىنا عاسىردا قايمىقپاي اسپانعا تۋرا قاراۋ ەرلىكپەن پارا-پار. نەگە دەيسىز بە؟ قازىر اسپاندا نە جوق؟ اسپان الەمىنىڭ كەڭىستىگىندە جەردىڭ جاساندى سەرىكتەرى, زىمىران تاسىعىشتاردىڭ قالدىقتارى قالبالاقتاپ باعىت-باعدارسىز قاڭعىپ ءجۇر. جەرگە قۇلاپ جاتقاندارى تاعى بار. وسى جاقىن جىلداردا دا بايقوڭىردان ۇشىرىلعان زىمىران تاسىعىش قيقايىپ, قيسايىپ بارىپ وماقاسا وتقا وراندى. اسپانعا قاراپ اڭىراپ تۇرعاندا سونىڭ ءبىرى ءدال توبەڭنەن تۇسسە قايتەر ەدىڭ؟
«جۇلدىزدى سانايمىن». نە كوپ اسپاندا جۇلدىز كوپ. ال, ساناي بەر. ءبىر, ەكى, ءۇش, ون مىڭ, ءجۇز مىڭ, ميلليون. اراسىندا ەندى سانايىن دەپ تۇرعان جۇلدىزداردىڭ ءبىرى اعىپ, ەكىنشىسى تامىپ كەتتى. جاڭىلىسىپ قالىپ قايتا سانايدى. بۇكىل جۇلدىزداردى ساناپ شىعۋعا قانشا ۋاقىت كەتەدى دەسەڭشى؟ نە دەگەن شىدامدىلىق, نەتكەن ءتوزىم. ءدال وسى جەردە باسىڭا باسقاشا ءبىر وي كەلەدى. قازاق جەرىندە تۇراتىنداردىڭ قانشاسىندا جۇمىس بار, قانشاسىندا جۇمىس جوق؟ قانشا جانۇيا باسپاناسىز؟ ءبىز سونى ساناي الماي جۇرگەندە, جۇرەكسىنبەي جۇلدىز ساناۋ وڭاي ما؟..
«سول جۇلدىزدىڭ ىشىندە,
سەن جوقسىڭ ارايلىم».
ناعىز قايعى-مۇڭ ءدال وسى جەردەن باستالادى. سامساعان جۇلدىزدىڭ ىشىندە ونىڭ جۇلدىزى نەگە جوق؟ ول قالايشا جوعالدى. ەگەر جەر بەتىندە جوعالسا ءتۇرلى ويعا بەرىلۋگە بولار ەدى. شەتەلگە ادام ساتقىشتار نەمەسە ادام ۇرلاعىشتار ونىڭ كوزىن قۇرتتى ما دەۋگە بولادى . ءتىپتى, بىرەۋلەر ونى سويىپ, جۇرەگىن, بۇيرەگىن تاعى باسقا مۇشەسىن ساتىپ, اقشاعا اينالدىرىپ جىبەردى مە دەپ ەسىڭ شىعادى. قالاي بولعاندا دا ونى ىزدەۋ كەرەك. كوڭىلگە ءبىر جۇبانىش بولاتىن جەرى, جۇلدىزدىڭ اراسىنا پەندەلەر جاياۋ دا, كولىگىمەن دە بارا المايدى. دەمەك, ول مول قارجىنى جىمقىرىپ تىعىلىپ قالعان شىعار؟ بالكىم, ايدىڭ قالقاسىنا جاسىرىنعان بولار. ينتەرپولعا تابۋعا كومەكتەس دەپ جالىنساق قايتەدى؟ بىراق ولار ەلىمىزدەن قىرۋار قارجىنى الىپ كەتكەندەردى تاۋىپ ءجۇر مە؟ جوق, ىزدەگەن قۇرىسىن. ءبىزدىڭ جوعالتقانىمىز كوبەيىپ بارا جاتقانى قالاي؟ ىزدەيسىڭ, ىركىلەسىڭ...
مەن الجاسىپ وسى ولەڭگە جازىلعان ءاننىڭ قايىرماسىن ۇمىتىپ قالىپپىن. قالاي ەدى؟
«ا, ا, ا, اي» دەپ ايتىلسا ايقايلاعانى . « و, و, وي» دەي سالسا ويلانباعانى. بىرەۋلەر كەيىنگى جىلداردا شىققان اندەردى قاسقايىپ تۇرعان قازاققا تارتپاعان دەيدى. قازاق جەرىندە 130-دان استام ۇلت وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى تۇرادى. بىزگە تارتسىن-تارتپاسىن سازگەر ءان تۋدىرسا بولدى ەمەس پە؟ كىندىگىن ءوزىمىز كەسەمىز.
وي-بۋ-ۋ, ءتورت جول ولەڭدى تالدايمىن دەپ قايدا لاعىپ كەتتىم. ءجا, قويا-قويايىن. ءوزىم شىعارما جازا الماي ءجۇرىپ, بىرەۋدىڭ شىعارماشىلىعىندا نەم بار, ءۇنىمدى ءوشىرىپ, ۇندەمەيىن. ءتۇسىنىپ جاتقان كىم بار؟
ءجۇنىس قوقىش ۇلى
الماتى وبلىسى
نەمىس ازىلدەرى
ەكى ميللياردەردىڭ اڭگىمەسى.
– وسى كۇنى بايىعانىم سونداي, بۇكىل الەمدى ساتىپ الار شامام بار.
– سولاي دە. بىراق, سەن كەشىر, ويتكەنى مەن ونى ەشكىمگە ساتايىن دەپ جۇرگەن جوقپىن.
***
ەكى جىلان كەزدەسىپ قالىپ, دەگەن ەكەن.
– باۋىرىم, سەن بىلەتىن بە ەدىڭ, مەن وسى ۋلى جىلانمىن با؟
– بىلمەيمىن. ونى نەگە سۇرادىڭ؟
– جاڭا عانا ءتىلىمدى تىستەپ الىپ ەدىم.
***
ء بىرىنشى رەت ۇشاققا مىنگەن قاريا تاڭدانىپ:
– ويپىرماي, بيىكتەن ادامنىڭ ءبارى قۇمىرسقا بوپ كورىنەدى ەكەن- اۋ, ءا؟ – دەپتى.
ستيۋاردەسسا دا انا كىسىنىڭ تەرەزەسىنەن تومەنگە قاراپ:
– ءسىز شىنىندا دا قۇمىرسقا كورىپ وتىرسىز, ويتكەنى ءبىز ءالى ۇشقان جوقپىز, – دەگەن ەكەن.
***
– وسىمدىككە دە جىلى-جىلى سويلەۋ كەرەك. سوندا ولار جاقسى وسەدى.
– ايتپەسە وسپەي قوياتىن بولىپ تۇر عوي, ءا؟ وندا مەن قازىر بارايىن دا, ارامشوپتەرگە ايعايلاپ ۇرىسايىن!
***
– ميۋللەر! – دەپتى اپايى قاتقىل ۇنمەن. – سەنىڭ ديكتانتىڭدا 21 قاتە جانە پارتالاسىڭدا قانداي بولسا, سەندە دە تۋرا سونداي. مۇنى قالاي تۇسىندىرەسىڭ؟
– ەكەۋمىزدىڭ دە ۇستازىمىز بىرەۋ عوي, اپاي...
***
جول جاعاسىن بويلاي ەكى كىسى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءبىرى شۇڭقىر قازسا, ەكىنشىسى ىلە-شالا ونى كومىپ ءجۇر. جانىنان ءوتىپ بارا جاتقان بىرەۋ سەبەبىن سۇراسا:
– ءبىز اعاش ەگىپ ءجۇرمىز. تەك قازىلعان شۇقىرعا كوشەتتى تىگەتىن ءۇشىنشىمىز بۇگىن سىرقاتتانىپ, جۇمىسقا شىقپاي قالدى, – دەگەن جاۋاپ الىپتى.
شىمشىما شۋماقتار
مولدا جابىرايىل
كۇندە ولىكتەن كيىم كيسە –
«ماعان بەرگەن قۇداي عوي», – دەيدى.
تۇندە تاماعىنا ءجۇز گرامم تيسە
«مىنا بالەڭ ۋداي عوي», – دەيدى.
كەرمىنەزدى كەرعايشا
دۇكەنىنە بارا قالساڭىز:
«قوش كەلىپسىز» دەپ ىرجيادى.
قالعان تيىندى الا قالساڭىز –
بەت-اۋىزى تىرجيادى.
رەنىش
اسكەردەن كەلگەن بالاسى:
«زدراستي اپا,
مەن قازاقشا بىلمەيدى», – دەپتى.
رەنجىگەن اناسى:
«بالام,
اپاڭ ونىڭا قايعىرماسا, كۇلمەيدى», – دەپتى.
بوكەن قۋ
پارككە بيگە بارعاندا,
قىلمىڭداپ جاسارىپ قالادى.
ال, جەڭگەيگە ۇيگە بارعاندا,
بەلى اۋىرىپ قاسارىپ قالادى.
مۇساحان ابدىحان ۇلى
الماتى وبلىسى
