سوناۋ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە وبلىس ورتالىعىندا مەكتەپكە دەيىنگى 37 ءبىلىم مەكەمەسى جۇمىس ىستەدى. جاسىراتىنى جوق, كەڭەستىك داۋىردە ورتالىق ازياداعى مەكتەپكە دەيىنگى ەڭ ۇزدىك ءبىلىم جۇيەسى قازاقستاندا قالىپتاستى. مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرمەن جەتى جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ شامامەن 70 پايىزى قامتىلدى. 1991 جىلى رەسپۋبليكادا 8743 بالاباقشا بولسا, ولاردىڭ جارتىسىنان استامى, ياعني 4868-ءى وڭتايلاندىرۋ كەزىندە جەكەشەلەندىرىلگەن. ءبىر بولىگى بوس قالعان, قيراعان. 2000 جىلعا دەيىن بالاباقشالار سانى 1144-كە دەيىن ازايىپتى.
وتپەلى كەزەڭنىڭ وكپەك جەلى كوكشەتاۋداعى وسى تەكتەس مەكەمەلەردى دە اينالىپ وتكەن جوق. سول جىلدارى جۇمىس ىستەپ تۇرعان 32 بالالار باقشاسىنىڭ وڭتايلاندىرۋ كەزىندە 9-ى عانا قالدى. ولار «ەرتوستىك», «قارلىعاش», «چايكا», «اسەل», «گاگارين», «زۆونوچەك» ءتارىزدى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر. قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەي, ەكونوميكالىق داعدارىس جانالقىمنان العان شاقتا بولاشاقتى ويلاۋعا دا شامانىڭ جەتپەي قالعانى اقيقات. سونىڭ سالدارىنان ەڭسەلى, ساپالى سالىنعان بالاباقشالار پىشاق ۇستىندە بولىسكە ءتۇستى. ءبارى زاڭدى. ۇستاپ تۇرۋعا بيۋدجەتتىڭ ءدال سول كەزدە باسىنا تارتسا اياعىن جابا المايتىن ازىن-اۋلاق قاراجاتى جەتپەگەن سوڭ اۋكتسيونعا شىعارىپ ساتتى. سۋ تەگىنگە. جۇمىرتقاداي جۇتىنعان قانشاما بالاباقشا باستاپقى مىندەتىن وزگەرتىپ, ۇستاعاننىڭ ۋىسىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. سول كەزدەن قالعان, ءبىر كەزدە بالا تاربيەسىنە ۇلاعاتتى ۇلەسىن قوسقان, جادىراي جارقىراعان عيماراتتار مۇرتى بۇزىلماي ءالى كۇنگە دەيىن تۇر. ماسەلەن, №23 «سنەجينكا» بالاباقشاسى گۋمانيتارلىق-تەحنيكالىق ليتسەيگە, «روسينكا» بالاباقشاسى قازاق-تۇرىك ليتسەيىنە, «زۆەزدوچكا» بالاباقشاسى بالالار كوركەمسۋرەت مەكتەبىنە, «سكازكا» بالاباقشاسى تىرەك-قيمىل اپپاراتىنىڭ بۇزىلۋى بار مۇگەدەك بالالارعا ارنالعان ينتەرناتقا, «رودنيچوك» بالاباقشاسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ ەمحاناسىنا اينالىپ كەتتى.
سول داۋىردەگى ءىستىڭ كوزىن بىلەتىن, ايدالادا جاتقان باتپان قۇيرىقتىڭ سۋ تەگىن ولجاعا اينالاتىندىعىن قالتالى ازاماتتار دا بىردەن اڭعاردى. قولى جەتكەندەر, كوزىن تاپقاندار بەس بىردەي بالاباقشانىڭ عيماراتىن تۇرعىن ۇيلەرگە اينالدىردى. ال التى مەكەمە بۇزىلىپ, قۇرىلىس ماتەريالدارى تالان-تاراجعا ءتۇستى. وزگە التاۋى كوز ورتالىعى, ليموناد تسەحى, اۆتوتۇراققا اينالدى. ونى ايتاسىز, كۇنى كەشە عانا بالعىنداردىڭ بال كۇلكىسىنە تولىپ تۇراتىن, پەرىشتە ۇيا سالعان, قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي جىپ-جىلى بالاباقشانى الدەبىر پىسىقايلار تابان اۋزىندا جەرلەۋ بيۋروسىنا اينالدىرعانىن كورگەن جۇرت جاعاسىن ۇستاعان بولاتىن.
ەل ەسىن جيعان سوڭ 2010 جىلدان باستاپ بۇگىنگە دەيىن كەيبىر مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر اۋپىرىمدەپ زوردىڭ كۇشىمەن كەرى قايتارىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا «جۇلدىز», «ەركەماي», «قۋانىش», «نۇراي», «ايگەرىم» ءتارىزدى بالاباقشالار بار. وڭاي ولجا بولىپ كەتكەن بالاباقشالاردىڭ كەيىن قايتقانى – التاۋ. تاۋەلسىزدىك جىلدارى وبلىس ورتالىعىندا جەتى بىردەي جاڭا بالاباقشا ىسكە قوسىلدى. بىراق سونىڭ ءوزى قالاداعى بالالاردىڭ ءبارىن قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. ەندىگى ارادا نە ىستەۋ كەرەك دەگەن ساۋال تۋادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, امالدىڭ جوقتىعىنان جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەن, ءالى كۇنگە دەيىن قۇرىلىسشىنىڭ قالاعىنان جاڭا شىققانداي جۇتىنىپ تۇرعان بۇرىنعى بالاباقشالاردى قايتارۋ كەرەك.
–جەكەشەلەندىرىلىپ كەتكەن عيماراتتاردىڭ قوجايىندارىنا ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن حات جازعان بولاتىنبىز, – دەيدى قالالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى بەيبىت ءجۇسىپوۆ, – بىراق ەشقايسىسىنان جاۋاپ بولمادى.
ارينە, بولمايدى. ءبىر كەزدە بولار-بولماس تيىنعا العان, بۇل كۇندە باعاسى الدەنەشە مارتە ءوسىپ كەتكەن, قالانىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان عيماراتتاردى كىم وڭاي بەرە قويسىن؟ ءبىر كەزدە ولاردىڭ زاڭ اياسىندا العاندىعىن جوققا شىعارا المايمىز. سولاي بولعانىمەن, ۇلت بولاشاعىن ويلايتىن ادام ءبىر يكەمگە كەلۋى دە مۇمكىن عوي. حات جازىپ قاراپ وتىرعاننان ەشتەڭە شىقپايتىنىنا كوز جەتكەن سوڭ الدىنا بارىپ ارىلۋ كەرەك ەدى. بالكىم ءدال قازىر وبلىس ورتالىعىندا بالالار باقشاسىنا كەزەكتە التى جاسقا دەيىن 6656 بالانىڭ تۇرعاندىعىن ايتارمىز. جاڭا ءتارتىپ بويىنشا نارەستە ومىرگە كەلگەن سوڭ بىردەن كەزەككە تۇرادى. بىراق سونىڭ وزىندە ۇزىن-سونار كەزەك تاۋسىلىپ بىتەتىن ەمەس. ەگەر ءبىر بالالار باقشاسىنا ورتا ەسەپپەن 150-200 بالا باردى دەگەننىڭ وزىندە 20-30 بالاباقشا سالۋ كەرەك. ول قاي ۋاقىتتا سالىنادى.
–كىشكەنتايىمىز دۇنيەگە كەلگەن سوڭ ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي قالالىق ءبىلىم بولىمىنە بارىپ كەزەككە تۇرعانبىز. قازىر كەزەكتىڭ ءبارى كومپيۋتەرگە ەنگىزىلگەن, بۇرىنعىداي تامىر-تانىستىقپەن الىپ جاتىر دەپ ەشكىم دە ايتا الماسا كەرەك. بىراق سونىڭ وزىندە كەزەگىمىز كەلەر ەمەس, – دەيدى نۇرجان قاراۋىلوۆ, – قازىر تۇڭعىشىمىز ءتورت جاستان استى, بالاباقشادان ورىن تيمەگەن سوڭ جۇبايىمنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋعا مۇمكىندىگى بولماي ءجۇر. وتباسىندا ەكى ادام بىردەي جۇمىس ىستەپ, تابىس تاپپاعان سوڭ قالالىق جەردە كۇنكورىس تە قيىن.
كۇنكورىس قانا ەمەس, بالعىنداردىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە, قالىپتاسۋىنا دا قيىن. الميساقتان بالا تاربيەسىنە ايرىقشا ءمان بەرگەن حالقىمىزدا «بالا ەستىگەنىن ايتادى, كورگەنىن ىستەيدى» دەيتۇعىن اتالى ءسوز بار. دەمەك, مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردى التىن ۇيا – بالالار باقشاسىندا تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. ەل ەرتەڭى – كىشكەنتاي سابيلەرىمىز اتا-اناسىنىڭ, تاربيەشىسىنىڭ, كىشكەنتاي دوستارىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنان, ىستەگەن ىسىنەن ونەگە ۇيرەنىپ, ۇلگى الۋعا تىرىسادى. بۇل ارادا بالا تاربيەسىندەگى بالاباقشانىڭ بار قىزمەتىن باقايشىقتاپ ايتۋ ارتىق بولار. ال كەرىسىنشە زاردابى جەتەرلىك. ەڭ الدىمەن بالاباقشانىڭ بولماۋى اسىرەسە جاس وتباسىلارىنا ۇلكەن اۋىرتپالىق ەكەندىگى شىندىق. وتكەن جىلى وبلىستا شاڭىراق كوتەرگەن جاستاردىڭ ەلۋ پايىزعا جۋىعى ءدام-تۇزدارى جاراسپاي اجىراسىپ تىندى. ۇلت ءۇشىن ۇلكەن قاسىرەت بولىپ سانالاتىن وسى ءبىر جايدى تۇبەگەيلى زەرتتەگەن پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەڭ ءبىرىنشى سەبەپ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعداي ەكەن. ونىڭ ىشىندە بالاباقشا دا بار. ماسەلەن, قازىرگى جاستار باۋىر ەتى بالالارىن كىمنىڭ اتا-اناسى باعاتىنىنا دەيىن ەسەپتەسەدى ەكەن. ەشكىمگە كۇنى تۇسپەي بەرە قويايىن دەسە, بالاباقشادا ورىن جوق. دەمەك, جالعىز تاربيە عانا ەمەس, شاڭىراقتىڭ شايقالۋىنا دا وسى ءبىر وتكىر ماسەلە سەبەپشى بولىپ وتىرعاندىعى راس.
سوڭعى جىلدارى وبلىس ورتالىعىندا 7 بالاباقشا سالىندى. كاسىپكەرلەر دە تابىستى جەردى تامىرشىداي تاپ باسىپ جەكەمەنشىك شاعىن ورتالىقتار اشۋعا ۇمتىلۋدا. بۇگىنگە دەيىن وسىنداي 18 ورتالىق اشىلعان. بىراق ونداعى ورىن تىم از. بارلىق سۇرانىستى تولايىم قاناعاتتاندىرا المايدى. سوندىقتان دا ءبىر كەزدە جەكەشەلەندىرىلىپ كەتكەن, بار قاجەتتىلىگى ەسكەرىلىپ سالىنعان بالاباقشالاردى ەل يگىلىگىنە قايتارۋ ماسەلەسىن قوزعاپ وتىرمىز.
بايقال ءبايادىل,
«Egemen Qazaqstan»
اقمولا وبلىسى
