الەم • 22 اقپان، 2019

اۋىلى ارالاس، قويى قورالاس اعايىن...

315 رەتكورسەتىلدى

قىرعىزستان تۋىستىق جاعىنان دا، ءتىلى، ءدىنى مەن ءدىلى جاعىنان دا ءبىزدىڭ ەڭ جاقىن كورشىمىز. الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ دەموكراتيالىق دامۋ دەڭگەيىن انىقتاۋ بويىنشا جاسالعان رەيتينگتىڭ سوڭعى ناتيجەسى (10.02.2019 ج.) بويىنشا ول 98-ءشى ورىندا تۇر (The Democracy Index). بالتىق بويى ەلدەرىن ەسەپتەمەگەندە قىرعىزستان بۇرىنعى كسرو-دان تاراعان رەسپۋبليكالار اراسىندا تەك مولدوۆا مەن گرۋزيانى عانا الدىنا سالىپتى.

جاسىراتىنى جوق، اشىق، نارىقتىق جۇيەدە تەك ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى جەتىلگەن ەلدەر عانا بيىك تابىستارعا قول جەتكىزىپ، سىبايلاس جەمقورلىق سياقتى قوعامداعى مەرەزدەردى سىلىپ تاستاي الادى. اتالمىش تىزىمدە رەيتينگى جوعارى ەل­دەردىڭ كوبىنىڭ دە ەكونوميكاسىنىڭ شارىقتاي دامىپ، حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارىپ، جان باسىنا شاق­قان­داعى تابىسىنىڭ جوعارى ەكەندىگى سونىڭ ايعاعى. وسى تۇرعىدان العاندا، دەموكراتيا مۇراتتارىن بيىككە كوتەرۋگە تىرىسا­تىن قىرعىزستاننىڭ دا الار اسۋلارى جوعارى بولۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز. 

بىلتىرعى قاراشانىڭ 15-دە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى سوو­رونباي جەەنبەكوۆتىڭ سايلانعانىنا 1 جىل تولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ونىڭ اتقارعان ىستەرىن، قول جەتكىزگەن تابىس­تارىن ىشكى جانە سىرتقى ساراپشىلار بۇگە-شىگەسىن قالدىرماي، كوپ تالدادى. سونىڭ ىشىندە ونىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسىنە ۇلكەن نازار اۋدارىلدى. بۇل پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋ الدى باعدارلاماسىندا ەڭ ماڭىزدى ماقسات دەپ جاريالانعان. ەندى سول سەرتى قالاي ورىندالىپ جاتىر دەگەن سۇراقتار ساراپشىلاردىڭ قىزۋ تالقىسىنا ءتۇستى. س.جەەنبەكوۆتىڭ ءوزى وسىدان ءبىر جىل بۇرىن: «مەن سىبايلاس جەمقورلىقتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە قاتەر توندىرەتىن پروبلەما دەپ بىلەمىن. سوندىقتان دا ونىمەن كۇرەس قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ۇنەمى نازارىندا بولادى» دەگەن ەدى. سودان بەرى س.جەەنبەكوۆ وسى باعىتتا ءبىراز شارا قابىلدادى. كەيبىر جەتىستىكتەرگە دە قول جەتكىزدى، بىراق تولىق جويدى دەۋگە كەلمەس. «وكىنىشكە قاراي، بۇل ىستە ءبىز قوعام كۇتكەن ناتيجەگە قول جەتكىزە الماي وتىرمىز»، دەپ پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە مويىنداعان. (Bulak.kg) وسى ورايدا، ول سىبايلاستىق سوتتاردىڭ، پروكۋراتۋرانىڭ، قارجى پوليتسياسىنىڭ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ىشكى ىستەر قىزمەتىندە بەرىك ورناپ وتىرعانىن دا اتاپ وتكەن. 

پرەزيدەنت س.جەەنبەكوۆتىڭ بۇل سالا­داعى ىستەرىنىڭ ناتيجەسىنىڭ قاتارىنا شەنەۋ­نىكتەردىڭ تابىس دەكلاراتسياسىن تەك­سەرۋ مەن كۇرەسكە ازاماتتىق قوعام­دى بەلسەندى تۇردە تارتۋى ءوز جەمى­سىن بەرگەنى ايتىلادى. الايدا كەي­بىر ساراپشىلار پرەزيدەنتتىڭ سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسى ساياسي قارسىلاس­تار­مەن ەسەپ ايىرىسۋعا جالعاسىپ جاتقا­نىن دا ەسكە سالادى. قالاي دەسە، دە ءبىر جىل­دىڭ ىشىندە قىرعىز ەلىندە ەكى بىر­دەي بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر تۇتقىنعا الىندى. ج.ساتىبالديەۆ پەن س.يساقوۆتىڭ ەكەۋىنە دە بىشكەك جەو كۇردەلى جوندەۋگە جۇمسالعان 300 ملن دوللاردىڭ جاقسى ناتيجە بەرمەي، اپاتقا سوقتىرعانى ءۇشىن سىبايلاس جەمقورلىق كىناسى تاعىلعان. تاعى ءبىر بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر، س.جەەنبەكوۆكە قارسى پرەزيدەنتتىك ساي­لاۋعا تۇسكەن و.بابانوۆ شەتەلگە قاشىپ كەتكەن. سوڭعى جىلداردا پرەمەر-مينيس­تر­لەر قاتارىندا كورىنگەن ت.ساريەۆ تە قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ نازارىندا، ونى دا قاۋىپسىزدىك كوميتەتى بىرنەشە رەت جاۋاپقا شاقىرعان. سونداي-اق بىش­كەك قالاسىنىڭ بۇرىنعى ەكى مەرى دە تۇت­قىندالىپ، قازىر تەرگەلىپ جاتىر.

سىرتقى قاتىناستاردا قىرعىز ەلى قازىر ۇستامدى ساياسات جۇرگىزۋدە. ا.اتام­باەۆتىڭ كەزىندە تۇركيامەن، قا­زاق­ستانمەن سۋىپ كەتكەن ەكىجاقتى قاتى­ناس­تار قازىر قالپىنا كەلدى. اسىرەسە، قازاق­­ستانمەن جالعاسقان قاتىناس ەكونو­ميكا-

نىڭ قالىپتى جاعدايعا كەلۋىنە جول اشىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە، قىرعىز­ستان ايماقتاعى باسقا ەلدەرمەن دە، ينتە­گراتسيالىق ۇيىمدارمەن دە بايلانىسىن جاقسارتتى. 

قىرعىزستاننىڭ جاڭا پرەزيدەنتىنىڭ استاناعا العاش رەت رەسمي ساپارمەن كەلۋى – ەكى ەلدىڭ اراسىندا ماڭگىلىك دوس­تىق تۋرالى كەلىسىمشارتقا قول قويىل­عان­دىعىنىڭ 20 جىلدىعىنا تۇسپا-تۇس كەلگەن. مۇنىڭ سيمۆوليكالىق ءمانى بار ەكەندىگىن ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى دا اتاپ ءوتتى. س.جەەنبەكوۆ سونداعى سوزىندە ءوزىنىڭ قازاقستانمەن ستراتەگيالىق جانە وداقتاستىق قاتىناستاردى جاقسارتۋعا بارلىق كۇش-جىگەرىن سالاتىنىن ايتا كەلىپ،«الەمدە قىرعىز بەن قازاقتاي تۋىس حالىقتار جوق» دەگەن ويىن جەتكىزگەن. سودان بەرگى قاتىناستاردا ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىندا ەشقانداي تۇسىنبەۋشىلىكتەر بولعان ەمەس. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ەكى جاقتى تاۋار اينالىمى 2020 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدە ءبىر ميلليارد دوللارعا جەتۋ كەرەكتىگىن العا ماقسات ەتىپ قويىلعانىن جاريالاعان، قازىر سول ماقساتقا جەتۋدىڭ جول كارتاسى ىسكە اسىرىلۋدا. 

س.جەەنبەكوۆتىڭ كەيبىر پراگماتيكالىق باستامالارى دا قازاقستاننىڭ تاجىريبەسىن ەسكە سالادى. مىسالى، ول 2018 جىلدى «ايماقتاردى دامىتۋ جىلى» دەپ جاريالادى. وسىنداي، ءبىر وزەكتى ماسەلەنى باسىم باعىت ەتىپ، ارنايى مينيسترلىك قۇرعان كەزىمىز دە بولدى. س.جەەنبەكوۆتىڭ ايماقتاردى دامىتۋ ماسەلەسىن دە حالىق قىزۋ قوستاپ كەتتى. قىرعىزستاننىڭ جاڭا پرەزيدەنتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى ليدەرلەرى قاتارىنا دا جاقىن ۇيلەسىپ، ونداعى كوتەرىلگەن سۇراقتاردى تۇسىنىستىكپەن تالقىلاۋعا قىزۋ ارالاسۋدا. 

وسى ماسەلەلەردىڭ ءبارىن ساراپتاي كەلىپ، قىرعىزدىڭ ساياسي-قۇقىلىق زەرت­تەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ت.يبرايموۆ: ء«بىزدىڭ كۇتكەنىمىزدەي ەمەس، پرەزيدەنت الدەقايدا پروگرەسشىل جانە ىلگەرىشىل بولىپ شىقتى. ونىڭ نەگىزگى قادامدارى مەن باستامالارىن قوعام وڭ قابىلدادى. اسىرەسە، قوعامدى توپتاستىرۋ مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس باعىتىنداعى ىستەرى قىزۋ قولداۋ تاپتى»، دەپ جازدى. 

س.جەەنبەكوۆ قىرعىزدىڭ اسا بەلسەندى پارلامەنتىمەن دە ورتاق ءتىل تابىسۋعا قول جەتكىزىپ كەلەدى. ونىڭ باستامالارىن پارلامەنتتىڭ قولداۋى سونىڭ ايعا­عى. ارينە، ءبارى بىردەي «مايدان قىل سۋىر­عانداي» جايلى بولىپ جاتقان جوق. الەۋ­مەتتىك سالانىڭ ماسەلەلەرى كەيدە كۇر­دەلەنىپ كەتەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قوردالانعان ماسە­لەلەرى دە ءالى شەشىمىن تاپپاي جاتىر. 

مىنە، تۋىسقان كورشىمىزدىڭ بۇگىنگى ءحالى، قىسقاشا ايتقاندا، وسىنداي. ولاردىڭ تابىستى بولۋىنا ءاربىر قازاقستاندىق تىلەكتەس ەكەنى داۋسىز. 

جاقسىباي سامرات،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

ىستىق تاماق تاراتتى

قازاقستان • بۇگىن، 17:59

جاقسى اكىم جالعىز جۇرەدى

تانىم • بۇگىن، 17:02

بەتپەردە كيگەن كوكتەم

تانىم • بۇگىن، 16:55

ۇقساس جاڭالىقتار