قاجىم جۇمالى ۇلىنىڭ ۇستازدىق جولى 1932 جىلدان باستاۋ الادى. 1930 جىلدىڭ باسىنا دەيىن كەڭەس وكىمەتى ءتۇرلى جەلەۋمەن ورتا مەكتەپتەردە قازاق ادەبيەتىن جەكە ءپان رەتىندە وقىتقان جوق. مۇنى بۇگىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ءوز جەرىندە وگەيلىك كورگەن قازاق ادەبيەتى قوعامتانۋ ءپانىنىڭ قۇرامىندا عانا وقىتىلىپ كەلدى. ارنايى باعدارلاماسى دايىندالماعان قازاق ادەبيەتىن جەكە ءپان دارەجەسىنە كوتەرۋدە قاجەكەڭنىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.
بۇل تۋرالى شاكىرتى, اكادەميك سەرىك قيراباەۆ: «قاجىم پەداگوگ, ۇستاز ەدى. ءومىرىنىڭ وتىز بەس جىلىن وقىتۋشىلىق قىزمەتپەن وتكىزدى. قاجىم شاكىرتتەرىنىڭ قاتارىنا ونىڭ ءدارىسىن تىڭداعان جاستاردى عانا ەمەس, وسى وتىز بەس جىل ىشىندە قازاق مەكتەپتەرىندە وقىپ, قازاق ادەبيەتىنەن ءدارىس العان شاكىرتتەردىڭ ءبارىن دە قوسار ەدىم. ولاردىڭ ءبارى ادەبي ءبىلىمدى العاش قاجىم وقۋلىعى ارقىلى الدى, قاجىم وقۋلىعى نەگىزىندە ورتا مەكتەپتە قازاق ادەبيەتىن ءپان رەتىندە جۇرگىزۋ ءىسى جولعا قويىلدى. قاجىم جۇماليەۆ رەسپۋبليكادا ادەبيەت كادرلارىن دايارلاۋدا ولشەۋسىز مول ەڭبەك ءسىڭىردى. قاجىم جۇماليەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن 32 ادام عىلىم كانديداتى, 8 ادام عىلىم دوكتورى دارەجەسىن الدى. سونىمەن قاتار ول عىلىم دوكتورلارى از كورشى رەسپۋبليكالاردا, ورتالىق ازيا ادەبيەتشىلەرىنەن دوكتورلار دايارلاۋ ىسىنە زور قولعابىس ەتتى. وزبەك, قىرعىز, قاراقالپاق, باشقۇرت ادەبيەتشىلەرىنىڭ ءبىر قاتارى-اق (ن.ساعيتوۆ, ن.جاپاقوۆ, ق.رساليەۆ, ا.حاريسوۆ, ت.ب.) بۇل جاعىنان قاجىمعا قارىزدار» دەگەن بولاتىن.
قىزمەتىن باتىس قازاقستان وبلىسىندا باستاعان قاجىم جۇماليەۆ وڭىرىمىزدەگى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, ادەبي-مادەني ورتانىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي مۇرىندىق بولعان تۇلعا. ول ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا ساباق بەرە ءجۇرىپ, باتىس ايماعىنداعى اقىن-جازۋشىلاردىڭ باسىن بىرىكتىردى. قاسىم امانجولوۆ, حاميت ەرعاليەۆ, ابدوللا جۇماعاليەۆ, جاردەم تىلەكوۆ, ت.ب. سىندى جاستاردى جيناپ, شىعارماشىلىق ورتا قالىپتاستىرعان ورالداعى جازۋشىلار فيليالىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى.
بۇل تۋرالى ءومىرباياندا:
«...العاش وبلىستىق جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ باستىعى جۇمىسىن اتقارىپ, وبلىس كولەمىندە ادەبيەت جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ, كادر دايارلاۋ ءتارىزدى ءارتۇرلى جۇمىستار جۇرگىزۋگە باسشىلىق ەتتىم. ول جىلدارداعى ورال وبلىسىنداعى جۇرگىزگەن ادەبي ىستەرىمىز ناتيجەلى بولدى دەۋگە اۋزىم بارا الادى. ويتكەنى كەيىن قازاقتىڭ بەلگىلى اقىن-جازۋشىلارى قاتارىنا ىلىككەن: قاسىم امانجولوۆ, جاردەم تىلەكوۆ, ساعىنعالي سەيتوۆ, حاميت ەرعاليەۆ, ابدوللا جۇماعاليەۆ, قۋان تاستايبەكوۆ, ت.ب. اقىن-جازۋشىلار سول ورالدا تاربيەلەندى» دەگەن جازبا قاجىمتانۋدا عانا ەمەس, باتىس قازاقستان وبلىسىندا جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى كىم دەگەن سۇراقتا دا تىڭ تاريحي مالىمەت ەكەنى داۋسىز.
قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردىڭ بىلگىرى, ماحامبەتتانۋشى عالىم دەپ مويىندالعان ق.جۇماليەۆ ماحامبەت ولەڭدەرىن ەل ىشىنەن ارالاپ ءجۇرىپ جيناپ, تەكستولوگيالىق قالىپقا ءتۇسىرىپ, اقىننىڭ قۇپيا بولىپ كەلگەن ماڭگىلىك مەكەنىن اقساقالدار كومەگىمەن تاۋىپ, باسىنا قۇلپىتاس ورناتقان رۋحاني شىراقشىسى. سونداي-اق ماحامبەتتىڭ بەينەسىن كونەكوز ساڭلاقتاردىڭ ايتۋىمەن «ايقاس» پوۆەسىندە العاش سومداعان عالىم-جازۋشى. داۋىلپاز اقىننىڭ ءومىرى مەن ولەڭدەرىن ءسوز ەتكەندە ق.جۇماليەۆتىڭ زەرتتەۋلەرى ماحامبەتتانۋدىڭ تەمىرقازىعى بولۋى كەرەك. وكىنىشتىسى, قاجىم مەكتەبى ارقىلى باس-اياعى بۇتىندەلگەن ماحامبەت ولەڭدەرى سوڭعى كەزدە تەكستولوگيالىق جاعىنان وزگەرىسكە ۇشىراپ ءجۇر. بۇل, ارينە, ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
قازاق حالقىنىڭ بار بولمىسى, رۋحاني الەمى, دۇنيەتانىمى, ۇلتتىق كودى ادەبيەتىندە جاتىر دەيتىن بولساق, سول اسىل مۇرانى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا تۇڭعىش زەرتتەپ, 1941 جىلى ء«حVىىى-ءحىح عاسىرلارداعى قازاق ادەبيەتى تاريحى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا, 1946 جىلى «ابايعا دەيىنگى قازاق پوەزياسى جانە اباي پوەزياسىنىڭ ءتىلى» تاقىرىبىندا تۇڭعىش دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان كوشباسشى عالىم, كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, زەرگەر جازۋشى, اكادەميك ق.جۇماليەۆتىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگىن مەرەيتويلار تۇسىندا عانا اتالماۋ قاجەت. ونىڭ عىلىم جولىندا كورسەتكەن باعىت-باعدارى اياسىن كەڭەيتۋ, ءداستۇر ساباقتاستىعىن جالعاستىرۋ ماقساتىندا اشىلعان «ق.جۇماليەۆ اتىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ جانە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ» ورتالىعى ورال ءوڭىرى جاستارىن ينتەللەكتۋالدى تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا سەپتىگى تيەرى ءسوزسىز.
سانالى عۇمىرىن قازاق عىلىمىنىڭ وركەندەۋىنە ارناعان اكادەميك ق.جۇماليەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن تانۋ, ناسيحاتتاۋ باتىس قازاقستان وبلىسىندا سوڭعى ۋاقىتتا جاڭا ءبىر مازمۇنعا يە بولدى. عالىمنىڭ ءار جىلدارى جازىلعان ەڭبەكتەرى تۇڭعىش رەت 2010 جىلى «اق جايىق قالامگەرلەرى كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن 7 توم ەتىپ شىعارىلدى. 2012 جىلى «ق.جۇماليەۆ – ەپوستىق جانردىڭ تۇرلەرىن زەرتتەۋشى» اتتى مونوگرافيا جاريالاندى. 2015 جىلى «قازاقستان-ورال» تەلەارناسىنىڭ «تاريح تولقىنىندا» حابارى نەگىزىندە «قاجىمتانۋ» ءپانى بويىنشا ەلەكتروندى دارىستەر قورى جيناقتالدى. 2017 جىلى «اكادەميك ق.جۇماليەۆ ارحيۆىنەن» اتتى وقۋ قۇرالى باسپادان شىقتى.
قاجىم جۇماليەۆ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ ناتيجەسى عالىمنىڭ جەكە ارحيۆىندە كەڭەستىك يدەولوگيا جاريالاۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەن مول ماتەريال ساقتالعانىن كورسەتىپ وتىر. بۇل ماتەريالدار قازاق ادەبيەتىنىڭ بايلىعىن ەسەلەي تۇسەرى انىق. توزىعى جەتكەن قولجازبالار جويىلىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇر. ءارى مۇنداعى دەرەكتەردىڭ باسىم بولىگى قازاق ادەبيەتىندەگى اقتاڭداقتاردى تانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن سيرەك جادىگەرلەر. كولەمى بىرنەشە تومعا جۇك بولعانداي.
ارحيۆ ماتەريالدارى كىتاپشا ەتىپ تىگىلىپ, رەتتىك سانمەن بەلگىلەنگەن. كىتاپشالاردىڭ بەتتەرى تۇگەل ەمەس, مۇنىڭ سالقىنىن سارعايعان بەتتەردەگى «يزياتو ۋ مەنيا 1953 گود» دەگەن جازۋلاردان اڭعارۋعا بولادى. ىزعارلى جىلدارى جازىقسىز 25 جىلعا سوتتالىپ, كەيىن مەرزىمىنەن بۇرىن شىققانىمەن قاجەكەڭ تاركىلەنگەن ماتەريالداردى كەسىرى تيەر دەپ جويىپ تا جىبەرمەگەن, جاريالاي دا الماعان. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز عالىمنىڭ اماناتىنا اينالعان كول-كوسىر ارحيۆ ماتەريالىن ەلدىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالدىرۋ. قاجىم جۇماليەۆتىڭ ءارحيۆى بىلگەن جانعا عالىمنىڭ اماناتى. اماناتقا ادالدىق – ارلى ادامنىڭ ءىسى.
ازامات مامىروۆ,
باتىس قازاقستان يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى
ورال
