ەر قاشاندا تۋعان جەرىنە تارتادى
جۇما, 30 ناۋرىز 2012 8:03
ءبىر تارىنىڭقاۋىزىناسىيعىزعان كەڭەستىكجۇيەنىڭ جۇگى اۋىپ,بىردەن قۇردىمعاكەتتى. وسى تۇستاحالىق سەڭ سوققانبالىقتاي كۇيكەشتى. كۇنى ەرتەڭ«كوممۋنيزمدە»ءومىر سۇرەمىزدەگەندەردىڭ سوقىرسەنىمىنىڭ دە ك ۇلىكوككە ۇشتى. كەيبىرەتنوستار وكىلدەرىاتامەكەنىنە كوش تۇزەدى. سول كەزەڭدى ەسىمە السام, اۋىلداعى ساۋلەتتى,ءداۋلەتتى نەمىستەردىڭ ۇيلەرىن قازەكەمدەر باعاسىنا قاراماي, تالعامايساتىپ الىپ جاتتى. قۇجاتتارىن تۇگەندەپ, سوڭىنا قارايلاماياسىعىس شەكارا اسقانداردىڭ «سالەمدەمەلەرى» دە ەلەڭدەتەتىن. «ءشىركىن,ءتارتىبىن ايتساڭشى, كوشەلەرى مۇنتازداي تازا. دۇكەندەرىندە «قۇستىڭءسۇتى» دە بار. ناعىز ءومىر سوندا ەكەن»! كورمەگەندەر وسىنى ارماندايتىن.
جۇما, 30 ناۋرىز 2012 8:03
ءبىر تارىنىڭقاۋىزىناسىيعىزعان كەڭەستىكجۇيەنىڭ جۇگى اۋىپ,بىردەن قۇردىمعاكەتتى. وسى تۇستاحالىق سەڭ سوققانبالىقتاي كۇيكەشتى. كۇنى ەرتەڭ«كوممۋنيزمدە»ءومىر سۇرەمىزدەگەندەردىڭ سوقىرسەنىمىنىڭ دە ك ۇلىكوككە ۇشتى. كەيبىرەتنوستار وكىلدەرىاتامەكەنىنە كوش تۇزەدى. سول كەزەڭدى ەسىمە السام, اۋىلداعى ساۋلەتتى,ءداۋلەتتى نەمىستەردىڭ ۇيلەرىن قازەكەمدەر باعاسىنا قاراماي, تالعامايساتىپ الىپ جاتتى. قۇجاتتارىن تۇگەندەپ, سوڭىنا قارايلاماياسىعىس شەكارا اسقانداردىڭ «سالەمدەمەلەرى» دە ەلەڭدەتەتىن. «ءشىركىن,ءتارتىبىن ايتساڭشى, كوشەلەرى مۇنتازداي تازا. دۇكەندەرىندە «قۇستىڭءسۇتى» دە بار. ناعىز ءومىر سوندا ەكەن»! كورمەگەندەر وسىنى ارماندايتىن.
ارينە, گەرمانيا ەۋروپانىڭ ءوركەنيەتتى مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى راس. بىراق, قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن ەرەكشە قاسيەتىنەن, تۋعان جەردىڭ جۋسانىنىڭ جۇپار يىسىنەن ارتىق نە بار. حالقىمىزدىڭ اسىل قاسيەتتەرىن ەجەلگى اتامەكەنىنە بارعاندا تۇندە تۇسىنەن, كۇندىز ەسىنەن كەتىرمەگەن نەمىس باۋىرلاردىڭ اراسىنان كەيبىرەۋلەرى كوپ تۇراقتاماي قايتا كەلگەنىنە كۋا بولىپ ءجۇرمىز. ۇزىناعاش اۋىلىنداعى ۆيكتور يۆانوۆيچ ستەتسيۋرانىڭ 93 جاستاعى اناسى ماريا كەلىنى سۆەتا مەن نەمەرەسى ۆيتيا گەرمانياعا كوشكەندە بارماي قالدى.
– مەنى قويىڭدار, الاتاۋدىڭ باۋرايىن ەشبىر جۇماققا ايىرباستامايمىن. قازاقتا «بالەن جەردە التىن بار, بارساڭ باقىر دا جوق» دەگەن ءتامسىل بار. مۇندا دا جامان ەمەسپىن. سوناۋ جىلدارى اش-جالاڭاش كەلگەندەگى قازاق حالقىنىڭ ىستىق پەيىلىن اياققا تەپپەيمىن, – دەدى كەيۋانا.
قازىر كەلىنى باسقا ەلدە, ءوزى, ۇلى ۆيكتور ەكەۋى ۇزىناعاشتا تۇرىپ جاتىر. نەمەرەسى ۆيتيا دا ەلگە ورالعان. كەلىنى سۆەتا گەرمانيادان ءجيى كەلىپ, كەتەدى. بۇل ءبىر عانا مىسال.
ال ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى كوسموس اۋىلىندا تۇراتىن اندرەي مايەردىڭ حالقىمىزعا دەگەن پەيىل, نيەتىن بىلگەندە ەرىكسىز ريزا بولاسىڭ. ءتورتىنشى مۇشەلىن تۇگەندەگەن ول قازاق تىلىندە سويلەگەندە ءوزىڭدى جاڭىلدىرادى. ءوزى بۇرىنعى وكتيابر كەڭشارىندا ءوسىپ, وسىنداعى ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتى بىتىرىسىمەن ەڭبەككە ارالاسادى. جاسىنان كورشىلەردىڭ بالالارىمەن تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ بىرگە ءوسىپ, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن بويىنا سىڭىرگەن ازامات. كوكشىل كوزى عانا ونىڭ وزگە ۇلتتىڭ وكىلى ەكەنىن بىلدىرەدى. بىراق, جۇرەگى قازاق ەلى, جەرى دەپ سوعادى. اتتىڭ قۇلاعىندا ويناپ, ت ۇلىك تورەسى – جىلقى باعادى. ايگىلى اسى جايلاۋىن ۇزىنى مەن كولدەنەڭىنەن تۇگەل شارلاپ, ونىڭ شالعىنىنا اۋناپ, ساف اۋاسىنان ءنار العان. جاسىل بەلدىڭ جولدارى مەن سوقپاقتارىندا بالالىق بال داۋرەنىن وتكىزسە, ول ونىڭ جان-دۇنيەسىنە دە ىزگىلىكتى ءىز قالدىرعانىن ەرەكشە ايتادى.
جاز شىعىسىمەن كورشى قىربالتاباي اسىل تۇقىمدى قوي كەڭشارى, ءتۇرگەندەگى, كورشىلەس تالعار, ىلە اۋداندارىنداعى شارۋاشىلىقتار جايلاۋدا قاز قاتار وتىرىپ, ءبىر-بىرىمەن ارالاسادى. جازدىڭ جايما-شۋاق كۇندەرىندە ءتورت ت ۇلىك مال باعىپ, كەڭ جايىلىمعا شىققان جىگىتتەر قولى بوساعاندا ونەر قۋىپ, باس بىرىكتىرەدى. سايگ ۇلىك باپتاپ, بايگەگە قوسسا, كوكپار تارتسا, دۋمانعا بولەيتىن ساتتەرى كوپ قوي, شىركىن. جىگىتتەردەن قالىسپاعان اندرەي دە كوكپار تارتۋعا ابدەن ماشىقتانادى. ءتىپتى, تاقىمىنا باسقان كوكپاردى ءبىلەكتى دەگەن جىگىتتەر الا المايدى.
– استىڭداعى اتىڭدى كوكپار تارتقان توپقا تۋرالاپ, ەڭگەزەردەي جىگىتتەردىڭ قولىنان سەركەنى كۇشپەن الىپ, تاقىمعا قىسقان ءساتتى قالاي ۇمىتارسىڭ. قيقۋلاتا سايدان تىكتەپ, قىرعا شىقساڭ, سوڭىڭنان لاپ قويعان البىرت جاستاردىڭ اراسىنان «ايلالاپ» ءوتىپ, كوكپاردى قادىرمەندى ۇيگە تۇسىرەسىڭ. بۇل كەلەسى كوكپار وسى ۇيدەن بەرىلەتىنىن ءبىلدىرەدى. سوندا ەۋروپانىڭ ەڭ ايگىلى فۋتبول كومانداسىنىڭ قاقپاسىنا «گول» سوققاننان ارتىق اسەر الاسىڭ, جىگەرلەنەسىڭ, – دەگەن ا.مايەر قازاقتىڭ ۇلتتىق ات سپورتىن تامسانا ايتتى دا تاريحي وتانى – گەرمانياعا قاشان كوشىپ, قازاقستانعا قالاي قايتا ورالعانى جايلى اڭگىمە تيەگىن دە اسەرلەنە اعىتتى.
– وتباسىمەن 2004 جىلى گەرمانياعا كوشىپ باردىم. ءبىرازدان سوڭ, ەكى ۇلىم ءوز ورنىن تاپقانداي بولىپ, كاسىپكە بەيىمدەلدى. مەن دە قاراپ وتىرمادىم. جۇمىس ىستەپ, كىرىس كىرگىزدىم دەگەندەي. ول جاقتىڭ ەل ماقتاعان ءتارتىبىنە دە, تۇرمىسىنا دا كوندىككەندەي ەدىم. بىراق, ەۋروپانىڭ ەڭ وزىق وسى ەلىنە سىڭبەدىم. ءتىپتى, ۇيرەنىپ كەتە المادىم, تىنىسىم تارىلىپ, ءوزىمدى ەركىن سەزىنبەدىم. بۇل ەل ماعان جات بولىپ كورىندى. جىلقى باعىپ, ەركىن تىنىستاعان ويجايلاۋ ويىما ءتۇسكەندە ەڭسەم ەزىلدى. وزىممەن بىرگە وسكەن دوستارىم ەلمىرزا مەن اسحاتىمدى ساعىنعاندا تەرىمە سىيماي قاپالاندىم. ەكى جىل بويى ازاپتاعان نوستالگيا, تۋىپ-وسكەن ەلىڭە دەگەن ساعىنىش مەنى قايتا جەتەلەپ قازاقستانىما الىپ كەلدى. قازاقتىڭ «ەر – تۋعان جەرىنە» دەگەن ءتامسىلىنىڭ ماعىناسىن ەندى ءتۇسىندىم, – دەيدى ا.مايەر.
ۇشاقتان تۇسكەندە اينالاسىنداعى قارا كوز جانداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن مەيىرىمى, اقپەيىلى ساعىنىشىن باسقانداي بولىپتى. اۋىلداعىلار دا جاتسىنباي قارسى العان. قازىر ول زايىبى ولگا ەكەۋى كوسموس اۋىلىندا كورشىلەرىمەن تۋعانىنداي ارالاسىپ كەتكەن. قاراپ وتىرماي, تۇرعىندارعا قىزمەت كورسەتەتىن دۇكەن اشقان. سەرافيمى ءوسىپ كەلەدى.
جاسىنان ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ جايىن بىلەتىن اندرەي وسى كاسىپتى باسقا قىرىنان دامىتۋدى ماقسات ەتەدى. ءونىمدى قايتا وڭدەپ, دايىن كۇيىندە تۇتىنۋشىعا ۇسىنۋ جوسپارى بار. وسى ويمەن ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى بەيبىت ىسقاقوۆپەن اقىلداسقان. باستاماسى قولداۋ تاۋىپتى. ەندى مال باسىن كوبەيتىپ, قونىسىنىڭ جانىنان تۇشپارا تسەحىن سالۋدى ويلاستىرۋدا. ءارى قاراي تالەيىنەن كورمەك.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى, ەت ءوندىرۋدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ جونىندەگى جوبانى جەتىلدىرۋدى تاپسىرعانى ءمالىم. بۇل ءونىمدى ەكسپورتقا شىعارۋعا باعىتتالعانى ءىستى سەنىمدىلىكپەن باستاۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتقان كاسىپكەر كۇنى ەرتەڭ ءوز ءونىمىن ەۋروپاعا شىعارسام دەپ تە ارماندايدى.
ءيا, جىگىتكە ونەر ازدىق ەتپەسە كەرەك-ءتى. قازاقتىڭ سالتى مەن ءداستۇرىن, ءتىلىن قۇرمەتتەيتىن اندرەي ەندى مال باعىپ, ءونىم وڭدەۋدى قولعا العان. تۋعان جەردەگى وتكەن ءار كۇنىن باقىتقا بالايدى. ءتىپتى, وسى اسقاق ۇعىمنىڭ ادام ومىرىنە كورىك بەرەتىنىن دە اسەرلەنە جەتكىزەدى. تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعى ءجۇزى باسقا ازاماتتىڭ ومىرىنە ءنار بەرگەن. ىسكە ءسات, تۋعان جەرىن سۇيگەن ازامات دەيمىز ءبىز دە وعان شىن نيەتپەن.
كۇمىسجان بايجان.
الماتى وبلىسى.
