بۇل وقيعا كوپ جۇرتتىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ, جۇرەگىن اۋىرتتى. الەۋمەتتىك جەلىدە الەۋمەتتىڭ كەز كەلگەن وكىلى سىرت قالا الماعان سۋىت حابار الەۋەتىمىزدىڭ قانشالىقتى ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل ورايدا جالپاق جۇرتتىڭ جان اۋىرتار جىر جولدارىمەن دە جوقتاۋ ايتىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. ءتىپتى وقۋشى قىزداردىڭ بەيكۇنا بەينەلەرى مەن مەكتەپتەردە جاڭاجىلدىق مەرەكەدە سالعان سۋرەتتەرى دە توتەنشە قازانىڭ قانشالىقتى ورنى تولماس اۋىر قايعىعا دۋشار ەتكەنىن سەزىندىرەدى. بۇل بىتەۋ جارانىڭ ورنىن قالاي جازامىز؟ ويتكەنى بۇل وتباسىنىڭ باسىنداعى جاعداي بىزگە تاڭسىق ەمەس قوي.
قالا ماڭىنداعى كوبىنە دۇرىس جولى, گازى, مەكتەبى, اۋرۋحاناسى جوق, بار بولسا دا ءبىلىم مەن مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسى كوڭىل كونشىتپەيتىن, بالالار بەلۋاردان بالشىق كەشىپ, ايدالاداعى مەكتەپكە قاتىنايتىن نەمەسە قۇلقىن سارىدە تۇرىپ, جۇمىسقا اسىققان ەرەسەكتەردىڭ اراسىندا اۆتوبۋسقا جانتالاسا ءمىنىپ, قىم-قۋىت قالاعا يتەڭدەپ جەتەتىن اۋىلدار از با؟ از ەمەس. قازاق قوعامىنداعى مۇنداي «ترۋششوبالاردا» مىڭداعان, ءتىپتى ءجۇز مىڭداعان ادام تۇرىپ, قازاقستاننىڭ بولاشاعى – بالالارىن ءوسىرىپ جاتىر. ولاردىڭ اراسىندا ءوزى سوققان ۇيىندە تۇرىپ جاتقاندارى دا, سونداعى «ۆرەميانكالاردى» پانا ەتىپ جاتقاندارى دا بار. ورتكە ورانعان بۇل وتباسى – سونداي كوپ حالىقتىڭ ءبىرى.
بۇل حالىقتىڭ قانداي كۇيدە ەكەنىن كورۋ ءۇشىن تاڭعى, ءيا كەشكى اپاق-ساپاقتا الماتىنىڭ شەتىنە قاراي شىقساڭىز كورەسىز. قوعامدىق كولىكتىڭ دۇرىس جولعا قويىلماعانى سونداي, قالا ماڭىنداعى قۇجىرالارىنا جەتىپ الۋ ءۇشىن جانتالاسقان حالىق كۇرە جولداردىڭ بويىندا قول كوتەرىپ, تابان توزدىرادى. «التىن وردا» سياقتى بازارلاردىڭ ماڭىندا كولىك جولىنىڭ ەكىنشى, ءۇشىنشى جولاعىنا دەيىن شىعىپ كەتىپ, كەز كەلگەن كولىكتى توقتاتىپ الۋعا اسىعادى. قول كوتەرىپ تۇرعانداردىڭ اراسىندا وتباسىلار دا, بالالار دا, بالا كوتەرگەن ايەلدەر دە كوپ. بىزدەگى اۋىلعا دەگەن كوزقاراستىڭ, ۋربانيزاتسيانىڭ كورىنىسى – وسى. اۋىلدا بولاشاق جوق بولعاندىقتان, قالانى مەكەن ەتكەن جۇرتتىڭ ءۇي سالعانى سالدى, سالا الماعانى وسىنداي جەرتولەلەردى مىسە تۇتتى.
بۇل ەلىمىزدەگى ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىنىڭ, تۇرعىن ءۇي ساياساتىنىڭ, الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنىڭ تىم جابايى دەڭگەيدە جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا تاعى ءبىر مىسال بولادى. سەبەبى قازىر كەز كەلگەن ەل ازاماتىنىڭ وسى اۋماقتاردا ءوز مەنشىگى نەمەسە تۋعان-تۋىسى تۇرادى. ال ولاردىڭ ستيحيالى تۇردە قونىستانۋىنا, وندا الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمداردىڭ بولماۋىنا نەمەسە بەي-بەرەكەت تارتىلۋىنا قاجەتتى تالداۋ جۇرگىزۋ قوعامىمىزدا جوققا ءتان دەۋگە بولادى.
وسى قايعىلى وقيعادان ەكى كۇن بۇرىن الماتىدا سوت ۇكىمىمەن الاياقتىعى ءۇشىن التى جىلعا سوتتالعان ءانشىنىڭ پرەزيدەنتتىڭ اتىنا جازدى دەگەن حاتى جەلىدە تاراتىلدى. پرەزيدەنتكە جازعان حاتىندا ءانشى قۇربىسىنىڭ «الماتى قالاسى اكىمدىگىندە تانىستارى بارىن ايتىپ, سولاردىڭ كومەگى ارقىلى «قولجەتىمدى باسپانا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا پاتەر الىپ بەرە الاتىنىن ايتقان سوزىنە الدانعانىن باياندايدى. سوت ماتەريالدارىنا قاراساق, ءانشى ءوز تۋىستارىنا ءۇش پاتەر, تاعى ءبىر قۇربىسىنا ءبىر پاتەر «الىپ بەرگەن». مۇندا ماسەلە الاياقتىقتىڭ بولعان-بولماعانىندا ەمەس. الەۋمەتتىك تۇرعىدا از قامتىلعان, مۇقتاج جاندارعا ارنالىپ جاسالاتىن, ياعني الەۋمەتتىك تەڭدىككە باعىتتالعان باعدارلامالارعا «اكىمدىكتەگى تانىستارى» ارقىلى ورتادان كيلىگىپ, باتپان قۇيرىقتى الىپ قالۋعا دايىن ادامداردىڭ كوپتىگىندە, ءارى مۇنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وزىنە ۇيالماستان اشىق جازا الاتىنىندا. وسى ىستەگى باستى ۇيىمداستىرۋشىنى باتپان قۇيرىقتى الماق بولىپ الدانعان 33 ادام سوتقا بەرگەن. مۇندا الدانعانداردى كىنالاۋ دا ورىنسىزداۋ. ولار دا – «اكىمدىكتە ىستەيتىندەردىڭ», ياعني جەمقورلىقتىڭ قۇربانى بولىپ تۇر. بىراق ولار بۇل سحەمانىڭ جەمقورلىقتى ودان ءارى ورشىتەتىنىن, سول ارقىلى ەلدەگى زاڭ ۇستەمدىگىنە, الەۋمەتتىك ادىلدىككە نۇقسان كەلتىرىپ وتىرعاندارىن تۇسىنە مە؟ ولار باسپاناعا مۇقتاج بولسا, زاڭدى جولمەن «قولجەتىمدى باسپانا» اياسىندا ءۇي الۋعا بولاتىنىن بىلمەي مە؟ مەنىڭشە, ولاردىڭ كوبى زاڭدى جولمەن ءۇي الۋ مۇمكىن ەمەس دەپ ويلايدى, ياعني مۇقتاج جانداردىڭ ءوزى اراعا «اكىمدىكتەگى تانىسىن» سالىپ, تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك دەپ تۇسىنەدى. حالىقتا مۇنداي «سۇرانىس» بولعاندا, «ۇسىنىستىڭ» دا شىعاتىنى بەلگىلى.
ەسەسىنە, ادال جولمەن كەزەككە تۇرىپ, بۇرقىراعان قاعاز جيناپ, مەكەمەلەردىڭ تابالدىرىعىن توزدىراتىندار, سول كەزەگى كەلگەنشە قۇجىرالاردا قوڭىر تىرلىك كەشەتىندەر قانشاما؟ ولار دا «اكىمدىكتە ىستەيتىن تانىسى بارلاردىڭ» ءۇي العانى تۋرالى ەستيدى. بىراق الاياقتاردىڭ قۇلقىنىن تولتىرۋعا نە اقشاسى جوق, نە ارى جىبەرمەيدى, نە مەملەكەتكە سەنەدى.
ەڭ وكىنىشتىسى, ول وتباسىنىڭ بالاسى وسىنداي الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى, ادىلەتسىزدىكتى كورىپ وسەدى. ولار دا تەلەديداردان جالاۋلاتقان سالتاناتتى جيىنداردى, ماقتاۋ مەن ماداقتى, گۇلدەنگەن ەل تۋرالى سيۋجەتتەردى كورىپ وسەدى. بالشىقتى كەشىپ بارا جاتىپ نەمەسە اۆتوبۋستا قىسىلىپ تۇرىپ ول ءوز مەملەكەتى تۋرالى كوزقاراس قالىپتاستىرادى, سول ويمەن ءوسىپ-جەتىلەدى. ەرتەڭ دۇرىس ءبىلىم الىپ, جاقسىلىققا ۇمتىلىپ, الەۋمەتتىك ساتىنىڭ جوعارىراق تۇسىنا شىعا الاتىندارى دا بار. بىراق تومەن قۇلدىرايتىندارى دا كوپ. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ زاماننىڭ تراگەدياسى وسى «ۆرەميانكالار» مەن «اكيماتتا ىستەيتىن تانىستار» بولىپ تۇر.
مۇحتار سەڭگىرباي, ساياساتتانۋشى-كونفليكتولوگ
