مادەني مۇرانىڭ تامىرى تەرەڭدە
سەيسەنبى, 23 قازان 2012 7:25
ورال قالاسىنداعى تاتار ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ريشات حايرۋللينمەن اڭگىمە
ءيا, ورال وڭىرىندە كوڭىلى دارحان ىسكەر جان, قايىرىمى مول كاسىپكەر, كۇللى تۇركى مادەنيەتى مەن ونەرىن مورالدىق جانە ماتەريالدىق تۇرعىدان قولداي بىلەتىن مەتسەنات, وڭىردەگى تاتار ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى ريشات ءحايرۋلليننىڭ ەسىمى كەڭىنەن تانىمال. سوڭعى جىلدارى ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن اتالعان ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ قىزمەتى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
سەيسەنبى, 23 قازان 2012 7:25
ورال قالاسىنداعى تاتار ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ريشات حايرۋللينمەن اڭگىمە
ءيا, ورال وڭىرىندە كوڭىلى دارحان ىسكەر جان, قايىرىمى مول كاسىپكەر, كۇللى تۇركى مادەنيەتى مەن ونەرىن مورالدىق جانە ماتەريالدىق تۇرعىدان قولداي بىلەتىن مەتسەنات, وڭىردەگى تاتار ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى ريشات ءحايرۋلليننىڭ ەسىمى كەڭىنەن تانىمال. سوڭعى جىلدارى ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن اتالعان ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ قىزمەتى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
ءبىز تاياۋدا ورتالىق توراعاسىنا جولىعىپ وعان بىرنەشە ساۋال قويعان ەدىك.
– ريشات ۋۆاليەۆيچ! تايمانوۆ كوشەسىنىڭ بويىندا ورنالاسقان ءبىرلەستىكتىڭ كەڭسەسى, عابدوللا توقاي مۇراجايى, كۇردەلى جوندەۋدەن كەيىن قايتادان بوي تۇزەگەن قىزىل مەشىت تۇتاس ءبىر كەشەن قۇراعانداي ەكەن. ونىڭ ورال قالاسىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق اجارىنا دا قوسىپ وتىرعان ۇلەسى مول. وسىنىڭ بارىندە ءوزىڭىزدىڭ سۇبەلى قولتاڭباڭىز بار ەكەنى بارشا باتىسقازاقستاندىقتارعا بەلگىلى. سوڭعى كەزدە مۇنداعى ءىس-شارالار تىزبەگى قانداي مازمۇنعا يە؟
– بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن ۇلت كوشباسشىسى, ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن وڭىرگە كەلگەن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى وڭىردەگى تاتار ۇلتىنىڭ وكىلدەرىن دە ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. وسى ورايدا بۇعان دەيىن جوعالتقان ءبىراز تاريحي ءجادىگەرلەرىمىزدىڭ ءىزىن بۇگىنگى كۇنگە جالعاي الدىق. مەنىڭ ويىمشا, مادەني مۇرا – ىسكە اسىرۋ مەرزىمىنە كەلسەك, بەلگىلى ءبىر ۋاقىت شەڭبەرىنە سىيا بەرمەيتىن وتە كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما. ونىڭ تامىرى تەرەڭدە, ءدال بۇگىنگى ىستەرىمىزدىڭ ءبىر تارماعى وسى ارنادان باستاۋ الىپ وتىر.
ايتالىق تاتار حالقىنىڭ ۇلى اقىنى عابدوللا توقايدىڭ ەسىمىن وقىرماندارعا تانىستىرىپ جاتۋ ارتىق بولار. الايدا, ورال قالاسىندا تۇرىپ قىزمەت جاساعان قىسقا كەزەڭدە تاتار ادەبيەتى كلاسسيگىنىڭ ازاماتى, اقىن جانە جۋرناليست بولىپ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ىقپالىن تيگىزگەن تاعى ءبىر تاريحي تۇلعا بار ەكەنىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. ول تاتار حالقىنىڭ بەلگىلى اعارتۋشىسى, جۋرناليست ءانشى ءارى مۋزىكانت, تاتارلاردىڭ تۇڭعىش باسىلىمدارىنىڭ شىعارۋشىسى كاميل تۋحفاتۋللين.
ول حح عاسىردىڭ باس كەزىندە «فيكەر», «جاڭا تۇرمىس» اتتى گازەتتەر مەن «جاڭا عاسىر» جانە «ۋكلار» سەكىلدى جۋرنالدار شىعارعان. بۇل باسپا ءونىمدەرى تەك جايىق بويىندا عانا ەمەس, بىرتىندەپ ءوزىنىڭ تارالۋ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, بۇكىل رەسەيلىك تۇركى الەمى ىقىلاس تانىتقان, پەتەربور مەن ماسكەۋدە, قازان مەن ورىنبوردا, ۋفادا جانە استراحان مەن تاشكەنتتە وقىلاتىن بەدەلدى باسىلىمعا اينالعان. ءسويتىپ, ورالدىق تاتار جانە قازاق جۋرناليستەرىنىڭ تىزە قوسىپ جاساعان شىعارماشىلىق جۇمىستارى جاس تۇركى جۋرناليستيكاسىنىڭ اعىنىنا كەلىپ قوسىلادى. بۇل ىسكە قازاقتىڭ تۇڭعىش زاڭگەرى, رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى باقىتجان قاراتاەۆتىڭ دا قاتىسى بولعانىن تاريحي دەرەكتەر ايعاقتايدى.
اتالعان باسىلىمدار رەسەي يمپەرياسىنداعى تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمدەرىنىڭ ءدۇر سىلكىنۋىنە اسەر ەتكەن. نەبارى ەكى جىلدىڭ اينالاسىندا وسى اتالعان باسىلىمداردىڭ ارقاسىندا ورال قالاسى تۇركى الەمىندە ءوز ورنى مەن ءرولى بار ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالعان. مىنە, عابدوللا توقاي مۇراجايىنىڭ مۇراعاتتارى وسىنداي باعا جەتپەس رۋحاني قۇندىلىقپەن تولىقتىرىلۋى – سوڭعى كەزدەگى ەلەۋلى ىستەرىمىزدىڭ ءبىرى. سونىمەن بىرگە, ورتالىق ك.ءتۋحۆاتۋلليننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعان «گوسپودين يزداتەل» اتتى كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە باستاماشى بولدى. ونىڭ اۆتورى ورالدىق ولكەتانۋشى قالامگەر رۋستام ۆافەەۆ.
سونداي-اق, بۇدان 80 جىل بۇرىن قۇرىلعان باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە ۇلەس قوسقان, ۇستازدىق قىزمەت اتقارعان تالعات يشماكوۆ, مانسۇر عيززاتۋللين, رۋميا تۋحۆاتۋللينا, نادەجدا ۆاليەۆا, گۋلفيا گاليمۋللينا, گالينا ۆاگانوۆا سەكىلدى تاتار ەتنوسى ەسىمدەرىنە دە مۋزەيدەن ارنايى ورىن بەرۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قوعامدىق ءبىرلەستىكتىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرى مەن ىزدەنىستەرىنە قوزعاۋ سالىپ وتىرعان كۇش قانداي؟
– وتە ورىندى ساۋال. مەن مۇنداي قوزعاۋشى كۇشتى قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق سيپاتتاعى زاڭدىلىقتارى سالتانات قۇرۋىمەن جانە مامىلەگەرلىك ءداستۇرلەردىڭ ورنىعۋىمەن بايلانىستىرا الامىن. ەڭ باستىسى, قازاق پەن تاتار حالىقتارىنىڭ عاسىرلار بويعى قالىپتاسقان تەرەڭ دوستىعى ەتنومادەني ءبىرلەستىكتىڭ قىزمەتىن تەرەڭدەتە تۇسەدى. ءبىز مۇندا ءوزىمىزدى ناعاشىمىزدىڭ ۇيىندە ءجۇرگەندەي ىڭعايلى دا جايلى سەزىنەمىز. مۇنداي جاعىمدى احۋال پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال دا ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ورنىققانى انىق. ءبىز ءوزىمىزدىڭ قوعامدىق قىزمەتىمىزدە ەلباسىمىز – ۇلت كوشباسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن «قازاقستان-2030» ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسى مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعى العا قويعان مىندەتتەردى باستى باعدارعا الىپ وتىرامىز.
قازاقستاندىق قوعامنىڭ ءبىر شوعىرى بىزدەر, تاتارلار بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن تاتارستانعا رەسمي ساپارى كەزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول كەزدەگى تاتارستان باسشىسى مينتيمەر شايميەۆتىڭ تۇتقيىلدان قويعان ساۋالىنا وراي تابان استىندا ۇتىمدى جاۋاپ قايتارعانىن ەش ۇمىتا المايمىز. باسپاسوزدە بۇعان دەيىن جازىلعانىنداي, سۇراق پەن جاۋاپتىڭ توركىنى تومەندەگىدەي.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, قازاقستاندا ءبىزدىڭ تاتارلار قالاي تۇرىپ جاتىر؟ مۇنداي توسىن ساۋالعا قازاقستان باسشىسى مۇدىرمەي:
– ءسىز قاتەلەسىپ تۇرسىز, قۇرمەتتى مينتيمەر شاريپوۆيچ, ولار ءسىزدىڭ تاتارلار ەمەس, ءبىزدىڭ تاتارلار, – دەيدى. بۇل ۇتقىر جاۋاپتى ەستىگەندە تاتارستان باسشىسى:
– ءسىز مەنى ابدەن قاتىردىڭىز, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! تاۋىپ ايتقان, ورىندى ايتقان جاۋابىڭىزعا ابدەن ءتانتىمىن, – دەپ لەكىتە كۇلە بەرسە كەرەك.
ءيا, ەلباسىمىز ايتقانداي, بىزدەر, قازاقستاندىق تاتارلار قاۋىمى قازاقستاندىق قوعامنىڭ ودان ءارى دامۋىنا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋىمىزدى باستى ازاماتتىق پارىزىمىز دەپ بىلەمىز.
– الداعى 2013 جىلعا بەلگىلەپ وتىرعان قانداي جوسپارلارىڭىز بەن باعدارلامالارىڭىز بار؟
– وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مەرەكەسى – سابانتويسىز تاتار حالقىنىڭ تولىققاندى بەت-بەينەسى كورىنە المايدى. بۇل ۇلتتىق رۋحتىڭ ءىنجۋ-مارجانى ىسپەتتەس. سونىمەن بىرگە, ول – اركىمنىڭ بويىندا بۇعىپ جاتقان تالانت كوزىن جارىققا شىعارۋدىڭ تاپتىرماس مۇمكىندىگى. ورال قالاسىندا جىل سايىن داستۇرگە ەنگەن سابانتوي مەرەكەسى جالپىحالىقتىق سيپاتقا يە. مۇنىڭ ءوزى ورال ءوڭىرىن مەكەندەيتىن ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ تاتۋ-ءتاتتى ءتىرشىلىگىنىڭ, ءبىر-ءبىرىنىڭ ءداستۇرى مەن مادەنيەتىنە قۇرمەتپەن قاراي ءبىلۋىنىڭ كورىنىسىندەي اسەر قالدىرادى. ەجەلدەن تاتارلاردا سابانتوي – ەڭبەك مەرەكەسى.
ايتايىن دەگەنىم, الداعى جىلى ورال قالاسىندا سابانتوي مەرەكەسى حالىقارالىق دەڭگەيدە تويلانباق. بيىلعى شىلدە ايىندا اقتوبە قالاسىندا وتكىزىلگەن رەسپۋبليكالىق تاتار-باشقۇرت قاۋىمداستىعىنىڭ كەزەكتى ماجىلىسىندە وسىنداي شەشىم الىندى. وعان تاياۋ جانە الىس شەتەلدەردەن ارنايى قوناقتار شاقىرۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز. حالىقارالىق سابانتويعا ازىرلىك جۇمىستارى قازىردىڭ وزىندە باستالىپ كەتتى دەۋگە بولادى. بۇل ورايدا ءبىز باتىس قازاقستان وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ قولداۋىن ايقىن سەزىنۋدەمىز.
ءسوز سوڭىندا ايتايىن دەگەنىم, الداعى قۇربان ايت بارىمىزگە جاقسىلىق اكەلسىن! بارلىق قازاقستاندىق مۇسىلمانداردى ورتاق مەرەكەمىزبەن قۇتتىقتايمىن.
اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
