الماتىدا وتكەن ءبىر كۇنگى شارادا 16 ماڭىزدى قۇجات تالقىلانىپ, مەموراندۋمعا قول قويىلدى. قر پرەمەر-ءمينيسترى باقىتجان ساعىنتاەۆ ەاەو مۇشە-مەملەكەتتەرى ءۇشىن تسيفرلاندىرۋ ينتەگراتسيالىق جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىندىعىنا توقتالدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىراقاتار قيىن كەزەڭدەردەن وتكەن وداق ەلدەرى ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزگەن.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس الداعى ۋاقىتتا دا دامىتا ءتۇسۋدى قاجەت ەتەتىن اكتيۆتەر پورتفەلى جاساقتالعان. بۇگىندە ەاەو تسيفرلىق كۇن ءتارتىبى بەلسەندى. وتكەن جىلى تسيفرلىق باستامالار باسقارماسىنا ونداعان ۇسىنىستار ءتۇسىپ, قازىرگى كەزدە ونىڭ بىرقاتارى جۇزەگە اسىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار كەدەرگىلەردى جويۋ ۇدەرىستەرى دە تۇراقتى ىسكە اسۋدا. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 17 كەدەرگى جويىلعان.
ەندى وسى بيزنەس كەدەرگىلەردى جويۋعا بايلانىستى قازاقستاننىڭ ۇكىمەت باسشىسى الداعى ەكى جىلدا جول كارتاسىن قۇرۋدى ۇسىندى. سونداي-اق جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تسيفرلىق جوبالاردى ىرىكتەپ, ونىڭ ناتيجەسىنە قول جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جوعارى كەڭەستىڭ وتىرىسىندا مۇناي-گاز, مۇناي ونىمدەرىنىڭ ورتاق نارىعىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى باعدارلاما, سونداي-اق ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن ەاەو اياسىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇردىستەردى ارى قاراي دامىتۋ دەكلاراتسياسى قابىلدانعان-دى. سونىمەن قاتار الكوگولدى جانە تاباك ونىمدەرى نارىعىندا دا ۇيلەسىمدى كەلىسىمدەر جۇزەگە اساتىن بولادى.
باعىتجان ساعىنتاەۆ ءوز سوزىندە سينگاپۋر, سەربيا ەلدەرىمەن ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ, يزرايل جانە ەگيپەتپەن كەلىسىمدەردى نىعايتۋعا ۇكىمەت باسشىلارى مەن كوميسسيا نازارىن اۋدارۋعا شاقىردى. بۇل نارىققا شىعۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزۋ مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.
«پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جوعارعى كەڭەستىڭ وتىرىسىندا وداق ەلدەرى ازاماتتارىن زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ كەلىسىمدەرىن اياقتاۋ تۋرالى ايتقان بولاتىن. سوندىقتان وسى ىسكە كۇش سالۋعا ءتيىسپىز. سونداي-اق, 2025 جىلعا دەيىنگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن جەتىلدىرۋگە ءمان بەرۋ قاجەت. بۇل ءوز كەزەگىندە مۇشە-مەملەكەتتەر ءۇشىن ەكونوميكالىق ءتيىمدى», -دەپ اتاپ ءوتتى قازاقستاننىڭ ۇكىمەت باسشىسى.
بۇگىندە ەاەو ەلدەرى ءۇشىن سىرتقى ساۋدادا ستاتيستيكالىق دەرەكتەردىڭ سايكەسسىزدىگى الاڭداتادى. وسىعان وراي تۇبەگەيلى وزگەرىستەر قاجەت. بۇل ءوز كەزەگىندە يمپورتتالاتىن تاۋارلاردى قاداعالاۋعا جانە شەكارالىق ەلدەردەن تاسىمالداناتىن زاڭسىز تاۋارلاردى دەر كەزىندە انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى سەرگەي رۋماستىڭ ايتۋىنشا, ەاەو دامىپ كەلەدى, دەگەنمەن دە كەدەرگىلەر بارشىلىق. الايدا ولار وزدىگىنەن جويىلىپ كەتپەيدى. «ەكى جىل قاتارىنان باستاماشىسى قازاقستان پرەزيدەنتى بولىپ تابىلاتىن تسيفرلاندىرۋ وتىرىسىنا قاتىسىپ وتىرمىز. تسيفرلاندىرۋ ءوز كەزەگىندە مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرادى. تاياۋ ۋاقىتتا IT سالاداعى بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرامىز. ء بىر تەرەزە قاعيداسىمەن ەلەكتروندى قۇجات اينالىمىن ەنگىزۋ, تاۋارلاردى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ەكونوميكانىڭ كوپتەگەن سالالارىندا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ باسەلەكەستىكتى ارتتىرۋمەن قاتار ءوزارا ىقپالداستىقتى نىعايتا تۇسەدى, دەپ اتاپ ءوتتى.
قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى مۋحامەدكالىي ابىلگازيەۆ ەۋرازيالىق ۇكىمەتارالىق كەڭەس وتىرىسى اياسىندا كوپتەگەن سىندارلى ماسەلەلەردىڭ شەشىلگەندىگىنە توقتالدى. تسيفرلىق ترانسفورماتسيا الداعى ۋاقىتتا مۇشە ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىعىن جاڭا بيىكتەرگە كوتەرەدى دەپ اتاپ ءوتتى. بيىلعى جىلعى ەكىنشى وتىرىس ءساۋىر-مامىر ايلارىنا كوزدەلىپ وتىرسا, قىرعىز ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسىنا وراي ءۇشىنشى كەزدەسۋ تامىز ايىندا ىستىق كولدىڭ جاعالاۋىندا چولپون اتادا وتكىزۋ جوسپارلاندى.
رەسەي ۇكىمەت باسشىسى دميتري مەدۆەدەۆ بۇگىندە كوپتەگەن باعىتتار بويىنشا ىقپالداستىققا قول جەتكەندىگىنە توقتالدى. وتكەن جىلدىڭ 10 ايىندا وداقارالىق ساۋدا كولەمى 12, سىرتقى سەرىكتەستەرمەن ساۋدا اينالىمى 20 پايىزعا ارتقان. بۇل كورسەتكىشتەر ناقتى ەمەس دەگەنمەن دە ماڭىزدىسى بيزنەس وداق ىقپالداستىعىن بەلسەندى پايدالانۋدا. بۇل جەردە ساپاعا دا, باعاعا دا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. ۇلتتىق ۆاليۋتالاردى ءوزارا ساۋدادا كەڭ كولەمدە پايدالانۋمەن قاتار, تسيفرلاندىرۋدا بىرىڭعاي جۇيەنى قالىپتاستىرۋ, ىشكى نارىقتاعى كەدەرگىلەردى جويۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەر.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ ىقپالداستىق جانە ماكروەكونوميكا بويىنشا ءمينيسترى تاتيانا ۆالوۆايا ەاەو دامۋ ىقپالداستىعى تۋرالى ستراتەگيالىق قۇجاتتىڭ اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن دايىندالاتىندىعىن جەتكىزدى.
ەاەو اياسىنداعى 2025 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدەگى ىقپالداستىقتى دامىتۋ تۋرالى قۇجات جوباسى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي مۇشە-مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلاتىن بولادى. قۇجاتتا ەكونوميكالىق بايلانىستارداعى كەدەرگىلەردى جويۋ, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى, يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ, گاز تاسىمالى تاريفتەرىن قالىپتاستارۋ, بانك جانە سالىق قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ, ت.ب. ماسەلەلەر قاراستىرىلماق.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا توراعاسى تيگران ساركيسيان ۇكىمەت باسشىلارى وتىرىسىندا قاراستىرىلعان 16 قۇجاتتىڭ ارقايسىسىندا ءوز باسىمدىقتارى بار ءارى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك جۇمىسىن دامتۋعا ارنالعان دەپ اتاپ ءوتتى. ماڭىزدى قۇجاتتار اياسىندا ەۋروپالىق كاسىپورىنداردى قۇرۋ ماسەلەسى ايتىلدى. كاسىپورىنداردى جۇرگىزۋ مۇشە-مەملەكەتتەر اۋماعىندا جۇزەگە اسادى ءارى وعان وزگە دە ەلدەردىڭ قاتىسۋى قاراستىرىلعان.
بۇگىندە قول جەتكەن كەلىسىمدەردە بىرقاتار كەدەرگىلەر ورىن الۋى مۇمكىن. ول نورماتيۆتىك قۇجاتتار اياسىندا رەتتەلەتىن بولادى. تسيفرلىق ىقپالداستىقتا دا بىرقاتار جەتىستىكتەر بار, دەگەنمەن دە ساپاعا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. مۇشە-مەملەكەتتەر ماماندارىمەن جۇرگىزىلەتىن تسيفرلىق ورتالىق ءوفيستىڭ جۇمىسىنا بۇگىنگە دەيىن 40-قا جۋىق ۇسىنىس ءتۇسىپ, 8-ءى ماقۇلدانعان. تيگران ساركيسياننىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق ارىپتەستەر تارانىنان ەڭبەك نارىعىن دا تسيفرلاندىرۋعا كوشىرۋگە بايلانىستى ۇسىنىستار ايتىلعان. ەڭبەك نارىعى سمارت كەلىسىمدەر, وداق اياسىنداعى زاڭنامالىق قۇجاتتار اياسىندا رەتتەلەتىن بولادى. جوعارى كەڭەس دەڭگەيىندە بەكىتىلەتىن مەحانيزمدەر قاراستىرىلىپ, پاسپورتى جاسالادى. الكوگول نارىعى قاۋىپسىزدىك ءارى تەحنيكالىق رەگلامەنتتەر اياسىندا جۇزەگە اسادى.
مۇشە-مەملەكەتتەر ءۇشىن نارىق ورتاق. وسى ورايدا تاۋارلاردىڭ كەدەندىك رەتتەلۋى, بيۋدجەتتەگى كەدەن سالىعىنىڭ قالاي رەتەلەتتىندىگى دە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ نازارىندا بولدى. سونداي-اق ورتاق گاز نارىعىن قالىپتاستىرۋدا گاز تاسىمالى باعاسىن انىقتاۋ ءالى دە جالعاسىن تاباتىن بولادى. تاۋارلاردى سەرتيفيكاتاۋدىڭ دا وزىندىك جۇيەسى بار.
بۇگىندە ماكروەكونوميكالىق جاعدايى تۇراقتى دەپ باعالانىپ وتىرعان ەاەو مۇشە-مەملەكەتتەرىنىڭ ۇكىمەتارالىق كەڭەس وتىرىسى سونىمەن قاتار بىرنەشە جىلدار بويى قاراستىرىلىپ كەلە جاتقان كەمە قاتىناسى بويىنشا كەلىسىمدەردى دە نازاردا ۇستادى. ەاەو تۋرالى كەلىمسىم-شارتقا سايكەس ازىرلەنگەن كەلىسىم اياسىندا بىرىڭعاي كولىك كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ, ىشكى سۋ كولىگى سالاسىنداعى ورتاق كولىك قىزمەتى نارىعىن قۇرۋ ماسەلەسى تالقىلاندى.
مۇشە-مەملەكەتتەر ءۇشىن بارلىق بيزنەس ۇدەرىستەردى جەتىلدىرۋدە وڭ قادامدارمەن قاتار تاۋەكەلدەر دە باسىم. وسى تۇرعىدان العاندا تسيفرلىق كەڭىستىكتەگى بارلىق زاڭنامالىق قۇجاتتار ورتاق بولۋى قاجەت. سوندا عانا ۇيلەسىم مەن ىقپالداستىق دامي بەرەدى.
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەqemen Qazaqstan»
الماتى
