جەلكىلدەپ وسكەن قۇراقتاي
سارسەنبى, 7 قاراشا 2012 7:28
قازاق پوەزياسىنىڭ پايعامبارى, قازىرگى كلاسسيكالىق قازاق ولەڭى ۇلگىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى اباي تۋعان قۇنارلى توپىراق ءومىردى ولەڭمەن ورنەكتەگەن ورەلى ورەندەردەن ەشقاشان كەندە بولعان ەمەس. قويناۋى قۇتتى بۇل وڭىردەن ءار زامانداردا جىر جارىسىنىڭ العى كوشىنەن تابىلىپ جۇرگەن ەرەن جۇيرىكتەر ءجيى شىعىپ وتىرعان. سەبەبى, ابايعا قاراپ بوي تۇزەگەن ايماقتىڭ جۇرتى شىنىندا «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى» ەكەنىنە الميساقتان يمانداي سەنگەن. ءبىز بۇعان ايدان ءسال استام ۋاقىت بۇرىن شىڭعىستاۋدىڭ ەتەگى مەن قاسقاسۋدىڭ بويىندا بولىپ قايتقانىمىزدا تاعى كوز جەتكىزدىك.
سارسەنبى, 7 قاراشا 2012 7:28
قازاق پوەزياسىنىڭ پايعامبارى, قازىرگى كلاسسيكالىق قازاق ولەڭى ۇلگىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى اباي تۋعان قۇنارلى توپىراق ءومىردى ولەڭمەن ورنەكتەگەن ورەلى ورەندەردەن ەشقاشان كەندە بولعان ەمەس. قويناۋى قۇتتى بۇل وڭىردەن ءار زامانداردا جىر جارىسىنىڭ العى كوشىنەن تابىلىپ جۇرگەن ەرەن جۇيرىكتەر ءجيى شىعىپ وتىرعان. سەبەبى, ابايعا قاراپ بوي تۇزەگەن ايماقتىڭ جۇرتى شىنىندا «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى» ەكەنىنە الميساقتان يمانداي سەنگەن. ءبىز بۇعان ايدان ءسال استام ۋاقىت بۇرىن شىڭعىستاۋدىڭ ەتەگى مەن قاسقاسۋدىڭ بويىندا بولىپ قايتقانىمىزدا تاعى كوز جەتكىزدىك.
بۇل جولى مەملەكەتتىك حاتشى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد باستاعان دەلەگاتسيا قۇرامىندا اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعىنا تابان تىرەگەن ءبىز حاكىمنىڭ تۋرا تۋعان كۇنىنە تاپ كەلىپپىز. وسى وقيعاعا وراي اۋدان اكىمى تۇرسىنعازى مۇساپىربەكوۆ قاراۋىل اۋىلىنداعى اباي ەسكەرتكىشى تۇبىندە اقىندى ەسكە الۋ شاراسىن ۇيىمداستىرىپ قويعان ەكەن. اۋدانعا ساپارىن تاپ سول راسىمنەن باستاعان مۇحاڭ ءسوز كەزەگى وزىنە تيگەندە, ۇستىنەن سۋ توگىلمەس تايپالعان جورعاداي بىردەن كوسىلىپ سالا بەرگەن. ءوزى ونسىز دا ابايشىل تۇلعا ۇلى اقىنىمىز تۋرالى تەرەڭنەن تولعاعاندا, اۋزىن اشىپ, قۇلاعىن توسەپ تىڭداماعان ادام قالمادى. وسى جەردە جينالعاندار ونىڭ بەرگەن باعاسى ارقىلى ابايدى مۇلدەم جاڭا قىرىنان تانىعانداي بولعان. مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ وسىنشالىقتى تۇشىمدى تۇجىرىمدار ايتاتىنىن الدىن الا بىلگەندەي, اۋدان باسشىلىعى دا جىرعا عاشىق ءبىر توپ ورەندەردى دايىنداپ تۇرىپتى. ءمارتەبەلى مەيمانداردىڭ رۇقساتىن الىسىمەن, سولاردىڭ ءاربىرى جۇرت الدىنا شىعىپ, ءوز جۇرەكتەرىنىڭ لۇپىلىنەن قايناپ شىققان جىر شۋماقتارىن بىرىنەن كەيىن ءبىرى توگىلتە باستادى.
ءسۇت ءپىسىرىم مەرزىمگە سوزىلعان وسىناۋ شۇعىلالى شاقتار اباي اۋدانى جەرىنىڭ بۇگىندە «قازاق پوەزياسىنىڭ مەككەسى» اتانىپ ءجۇرگەنى بەكەر ەمەس ەكەنىن ءبىر كورسەتتى. ال كوپشىلىك الدىنا شىعىپ, ءجۇرەكجاردى جىرلارىمەن ۇلى ابايدىڭ تۋعان كۇنىنە وراي شاشۋ شاشقاندار ءتۇگەلدەي مەكتەپ وقۋشىلارى ەدى. ايتقانداي, وسى ءبىر شاعىن ءمۇشايرا ىسپەتتەس سۇلۋ ءسوزدىڭ سايىسىنا كۇللى اۋداننىڭ «تالاپتىڭ تۇلپارىن مىنگەن» تۇلەكتەرى قاتىسقان جوق. ءتىپتى اۋدان ورتالىعى – قاراۋىل اۋىلىنىڭ ءوزىنىڭ بارلىق مەكتەپتەرى قامتىلماپتى. ولاردى ءبىر عانا گيمنازيانىڭ ويلارى وزىق, قيالدارى ۇشقىر قاۋىرسىن قانات تالاپكەرلەرى قۇرادى.
ءبىزدى ءبىر تاڭقالدىرعانى, ەرەسەكتەر الدىنا شىعىپ, جىرلارىن جاتقا وقىعان ءورشىل ورەندەردىڭ وزدەرىن ەمىن-ەركىن ۇستاي بىلگەندەرى بولدى. ورىنسىز قىسىلىپ-قىمتىرىلۋدى, ۇيالىپ-قىمسىنۋدى بىلمەگەن شاكىرتتەر شابىتتانا جىر وقىعاندا, اۋەدە ۇشقان قۇس ءبىر ورنىندا قالىقتاپ تۇرىپ قالعانداي اسەر ەتتى. سوندىقتان قادىرمەندى قوناقتار مەن اۋىل اقساقالدارى تالاپكەرلەردىڭ ءبىرىنىڭ اۋزىنان شىققان: «وتسە دە تالاي عاسىر, تالاي زامان, الاشقا كۇن كوزىندەي ارايلاعان, ءدال بۇگىن شىڭعىستاۋدىڭ باۋرايىندا, شىر ەتىپ تۋعان ەكەن اباي بابام!» دەگەن جىر جولدارىن اسا جىلى قابىلدادى. «ءسوز باسى» دەپ اتالاتىن بۇل ولەڭنىڭ اۆتورى ايدانا داۋرەنقىزى گيمنازيانىڭ 10-سىنىبىندا وقيدى. جاستىعىنا قاراماي, وسى كەزگە دەيىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق سايىستا ەكىنشى ورىن السا, مەرعالي يبراەۆ اتىنداعى وبلىستىق ءمۇشايرادا باس جۇلدەگە قول جەتكىزىپتى. ايدانا تەك جىردان كەستە تىگۋدىڭ عانا شەبەرى ەمەس, كۇندەلىكتى ساباقتىڭ دا ۇلگىلىسى. وقۋشىلار اراسىنداعى وبلىستىق پاندىك وليمپيادادا جۇلدەگەر اتانىپ جۇرگەنىنىڭ ءوزى وسىنى بايقاتادى.
ال جوعارىدا ولەڭىنىڭ كەلەسى شۋماقتارىن ول بىلاي جالعاستىرىپ اكەتتى:
ءجۇز جەتپىس جىل وتسە دە سودان بەرى,
ولگەن جوق ۇلتىمىزدىڭ كەمەڭگەرى.
جاقۇت قۇساپ جارقىلداپ كەلە جاتىر,
وشپەيتىن ءومىرى بار ولەڭدەرى!
جاس تالاپتىڭ كەلەسى وقىعان ولەڭى «جيدەباي – بايقوڭىر!» دەپ حابارلاندى. ايدانا وسى ارقىلى ۇلى ابايدى دۇنيەگە كەلتىرگەن جيدەباي ءوڭىرى اقىنداردى كوككە ۇشىراتىن وزىنشە ءبىر عارىش ايلاعى دەگەن ويعا قازىق بايلايدى. «بايقوڭىر عارىشكەرلەردى القاراكوك اسپانعا قالاي سامعاتسا, ءبىزدىڭ جيدەباي اقىنداردى اي-جۇلدىزدى زەرەننىڭ زەڭگىرىنە سولاي اتتاندىرىپ وتىرادى», دەگىسى كەلىپتى ونىڭ. جانە سونى ادەمى جەتكىزە بىلگەن.
نەبارى بەس شۋماقتان تۇراتىن ولەڭنىڭ:
بۇل جيدەباي – اسپانىنا قازاقتىڭ
اقىنداردى ۇشىراتىن بايقوڭىر! – دەگەن تياناق تاستاعان توقتامى وسىعان ناقتى دالەل.
العاۋسىز كوڭىلدەن الابۇرتىپ ۇشقان جاسىن جىردىڭ ءبىرىنشى شۋماعى دا ءساتتى باستالعان. ونداعى:
بۇل جيدەباي – شالقار دالا شالعىندى,
اق سەلەۋمەن وراپ الار الدىڭدى.
جيدەبايدا جيدە دەگەن بولمايدى,
جيدەسىز-اق تويدىرادى قارنىڭدى, – دەگەن تورتتاعان كىم-كىمدى دە ەرىكسىز ەلەڭ ەتكىزەر ەدى. اسىرەسە, سوڭعى ەكى قاتارداعى سىڭعىرلاعان ءۇيلەسىمنەن ادەمى ءبىر لەپ ەسەدى. وسى ەكى جولدىڭ ءوزى-اق تالاپكەردى «اقىن» دەپ اتاۋعا ىقتيار بەرەدى.
اباي ەسكەرتكىشى تۇبىندە جىر وقىعان ورەندەردىڭ اراسىنان ءبىز قازىردىڭ وزىندە تولىق قالىپتاسىپ قالعان تاعى ءبىر جاستى تاپ باسىپ, ءدوپ تانىعانداي بولدىق. جۇرت الدىندا ءوزىن: «سەرىك مۇراتوۆ» دەپ تانىستىرعان بۇل بوزبالا قاراۋىل گيمنازياسىنىڭ 11-سىنىبىندا وقيدى. بيىلعى جىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 115 جىلدىعىنا وراي سەمەي قالاسىندا وتكەن وبلىس اقىندارىنىڭ ءمۇشايراسىندا باس بايگەنى ەنشىلەگەن. مۇنىڭ الدىندا رەسپۋبليكالىق «تاريح اتا» وليمپياداسىندا ەكىنشى ءجۇلدەگەر اتانعان. سونىمەن قاتار, رەسپۋبليكالىق اباي وقۋلارىنا جولداما الىپتى. تاعى ءبىر سۇيسىنەرلىگى, دارىندى جاستىڭ جالىن جىرلارى وسى تۇسقا دەيىن جاس اقىنداردىڭ «جاستىقتىڭ وتى جالىنداپ» اتتى جيناعىنا دا ەنىپتى.
سەرىكتىڭ ۇلكەن اعالارى مەن اكەلەرى الدىندا وقىعان ءبىرىنشى ولەڭى «ءبورىلىنىڭ ءبورىسى» دەپ اتالدى. دەمەك, بۇل دا شىڭعىستاۋ شەڭبەرىنە شەرۋ تارتىپ تۇر. ال ءجاسوسپىرىم جۇلدىزدىڭ ءسوز ساپتاۋى مەن ولەڭ وقۋى ەرەكشە. وكتەمدەۋ ەستىلەتىن ءورشىل داۋسىنا كەستەلەنىپ توگىلگەن جىر دەستەسى ۇندەسە كەتكەن كەزدە اينالانى قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىنىشتىق بىردەن قۇرساۋلاپ الدى. وسىدان شىعار, ونىڭ: «قاسقىر دا جوق بۇل جەردە, ءبورى دە جوق, كورىنبەيدى اڭشىنىڭ كوزىنە كوپ. سودان با ەكەن, مەن كەيدە ويلانامىن, «ءبورىلى» دەگەن قۇر ەل ءسوزى مە دەپ؟» دەگەن جولدارمەن ءورىلەتىن ولەڭىن ءبىرىنشى شۋماعىنان باستاپ, سوڭىنا دەيىن دەمىڭدى ىشىڭە تارتىپ تىڭداۋعا قايىلسىڭ.
جاس اقىننىڭ بۇدان كەيىنگى شۋماقتارى دا بىردەن وزىنە باۋراپ اكەتەدى. سوندىقتان ونىڭ:
قانسوناردا جورتقان ءىز كورىنبەيدى,
اق قاردا تەك جىلقىلار تەبىندەيدى.
قاسقىرلاردىڭ قاراسى جوعالعان سوڭ,
مال كۇزەتكەن ماڭ توبەت كوپ ۇرمەيدى.
ماڭق ەتىپ ءبىر ۇرگەنى – ءبىر جىلعا ازىق,
يتاياققا جۇگىرمەس شىبجىڭ قاعىپ.
ايدالاعا «ءبورىلى» دەپ ات قويىپتى,
ات قويۋعا شەبەر عوي ءبىزدىڭ حالىق.
وسى ارادا تۋىپتى مۇحتار اتام,
ءسوز قادىرىن بىلگەنگە سىرتتان اتام.
ءبورى زامان بوركىمدى الا قاشار,
سول اتاما ازىراق ۇقساماسام, – دەگەن كەسىمىنە كەلىسپەسكە لاجىڭ قالمايدى.
كەلىسكەننەن كەيىن-اق سەرىكتىڭ ەڭ سوڭىنداعى:
اتام كەتتى اۋىلدان, ءبورى كەتتى,
ءبورىنى كورگەندەردىڭ كوزى كەتتى.
«ءبورىلىنىڭ» ءبورىسى مەن بولايىن,
تىم قۇرىسا, شۋلاتىپ توڭىرەكتى, – دەپ تۇيىندەلەتىن تۇپكى شەشىمى زاڭدى بولىپ سەزىلەدى. ءبىز سوندىقتان دا ونىڭ كەلەشەكتە تەك ءبورىلىنىڭ, تەك قاراۋىلدىڭ, تەك سەمەيدىڭ ءتوڭىرەگىنە عانا ەمەس, كۇللى قازاق دالاسىنىڭ اتىرابىنا اتى كەڭىنەن تانىلعان جىر كوكجالى اتاناتىنىنا كۇمان كەلتىرە الماساق كەرەك.
ۇلى اباي ەسكەرتكىشىنىڭ تۇبىندە جوسىلتىپ جىر وقىعان ۇلانداردىڭ بارلىعى ءبىر ءبىلىم ورداسىنىڭ وكىلدەرى ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. ولاردىڭ ءبارى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, حالىقارالىق جامبىل قورى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, مادەنيەت قايراتكەرى, ى.التىنسارين اتىنداعى توسبەلگى يەگەرى, بەلگىلى اقىن تولەگەن جانعاليەۆتىڭ ءشاكىرتتەرى بولىپ شىقتى. قاراۋىل گيمنازياسىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرەتىن توكەڭ ءبىلىم ورداسى جانىنان م.يبراەۆ اتىنداعى «اقسۇڭقار» اتتى اقىندار سىنىبىن اشىپ, كوپتەن بەرى جاس تالاپكەرلەردى تاربيەلەپ كەلەدى. شاكىرتتەرىنىڭ الدى بۇگىندە ەرەسەكتەر جىر بايگەلەرىنە قوسىلىپ تا ءۇلگەرىپتى.
اتالمىش اقىندار سىنىبىنا اتى بەرىلگەن, وزىندىك ءۇنى بار, ومىردەن ەرتە كەتكەن تالانتتى اقىن مەرعالي يبراەۆ مارقۇم ءوزىنىڭ ءبىر ولەڭىندە: «جىر جارىستا بىلىنەر, كىمدە قانداي شاما بار. ارتىمىزدا – ىنىلەر, الدىمىزدا – اعالار», دەپ تەبىرەنگەن ەكەن. مىنە, اقىن ءۇركەردەي ءۇمىت كۇتكەن ىزەتتى ىنىلەرىنىڭ ىلكىمدى ءىزباسارلارى قازىرگى تاڭدا اباي اۋدانى اۋماعىندا دا از ەمەس. جەلكىلدەپ وسكەن قۇراقتاي جەتىلىپ كەلە جاتقان سول تەگەۋرىندى تولقىننىڭ كۇنى ەرتەڭ «جىل كەلگەندەي جاڭالىقتى سەزدىرە» بەرەتىنىنە ءبىزدىڭ لايىم سەنگىمىز كەلەدى.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
اباي اۋدانى.
