الەمدىك ساراپشىلار, مۇنداعى نەگىزگى ماقسات ادامزات بالاسىنىڭ يگىلىگى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. جۇرتشىلىقتى يننوۆاتسياعا جۇمىلدىرۋدىڭ ءباسى جاپپاي باسەكەلەسۋ مەن تابىس تابۋدان بيىك تۇرۋعا ءتيىس. الماتى تورىندە وتكەن «جاھاندانۋ داۋىرىندەگى تسيفرلىق كۇن ءتارتىبى» حالىقارالىق فورۋمىنا قاتىسقان ساياساتكەرلەر وسىلاي دەيدى. تسيفرلاندىرۋدىڭ سان سالاسىنداعى نەگىزگى تاقىرىپتاردى سارالاپ بەرگەن القالى جيىنعا الەم ەلدەرىنىڭ IT سالاسىنداعى جەتەكشى ماماندارى مەن رەسەي, بەلارۋس, قىرعىزستان, قازاقستان مەملەكەتتەرىنىڭ ۇكىمەت باسشىلارى جانە ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۆيتسە-پرەمەرى قاتىستى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ءۇشىن تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىندەگى بىرەگەي ىنتىماقتاستىق الاڭىنا اينالعان ايتۋلى فورۋم ەلىمىزدە وسىمەن ەكىنشى مارتە ءوتىپ وتىر. ەسكە سالا كەتسەك, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنداي فورۋم وتكىزۋ يدەياسىن 2017 جىلى جوعارعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسى بارىسىندا ۇسىنعان بولاتىن. اراعا ءبىر جىل سالىپ الماتىدا قايتا باس قوسقان ساراپشىلار, الەمدە جىلدام ءارى تۇبەگەيلى وزگەرىستەر باستالعان تۇستا ءتيىمدى تسيفرلاندىرۋ ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامۋى مەن حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورىنا اينالعانىن ايتادى.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ەاەو-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ تەحنولوگيالىق الەۋەتىن اشۋ مەن ەۋرازيا ءبىرتۇتاس يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەسىن قۇرۋ ماسەلەسى بيىل دا القالى جيىننىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىر. ۇكىمەت باسشىلارى مەن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى حالىقارالىق ساراپشىلار, ەۋرازيا تەحنوپاركتەرىن ينتەگراتسيالاۋدىڭ العىشارتتارىنا, بىرلەسكەن يننوۆاتسيالىق جوبالار قۇرۋدىڭ ءتيىمدى تۇستارىنا تەرەڭنەن توقتالدى.تسيفرلىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماسىپ, ستارتاپ-كومپانيالار مەن ءىت-سالاسىنداعى جاس مامانداردى ىلگەرىلەتۋ مەن قولداۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءوز تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى. الەمنىڭ ءار قيىرىنان كەلگەن ۇزىن سانى 500-دەن استام ساراپشىلار ارىپتەستىك ىقپالداستىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قاۋزادى.
فورۋم جۇمىسىن اشقان ۇكىمەت باسشىسى باقىتجان ساعىنتاەۆ ءوز سوزىندە بارلىق يننوۆاتسيالار مەن تەحنولوگيالاردىڭ باستى ماقساتى ادامداردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ, ولاردىڭ جۇمىسى مەن وسۋىنە قولايلى جاعدايلار جاساۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 60 پروتسەنتى ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالى ارقىلى ۇسىنىلادى, بيىل اتالعان كورسەتكىشتى 80 پروتسەنتكە جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. بۇعان قوسا eGov-تان mGov-قا ء(موبيلدى ۇكىمەت) كوشۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. بۇل رەتتە ەلىمىزدەگى يننوۆاتسيالىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ارنالعان Astana Hub حالىقارالىق تەحنولوگيالىق پاركىن ايرىقشا اتاۋعا بولادى. بۇگىنگى تاڭدا Hub 100 پايىزعا تولعان. سونىمەن قاتار, يننوۆاتسيالىق سالانىڭ مىقتى ويىنشىلارىن ودان ءارى تارتۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە قولعا الىنا باستاعان.ۇكىمەت باسشىسى, Astana Hub قاتىسۋشىلارى ءۇشىن تالانتتاردىڭ باسىن قوسىپ, باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ماقساتىندا بارلىق قاجەتتى جاعدايلار جاسالعانىن ايتادى. بۇگىندە جەڭىلدەتىلگەن ۆيزا جانە ەڭبەك رەجيمدەرى, ارەندالىق تۇرعىن ءۇي بەرۋ, گرانتتىق قارجىلاندىرۋ قۇرالدارىنا كوپ كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. بۇدان وزگە, ەاەو ىشىندە باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ستارتاپ جوبالاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا مول مۇمكىندىك بەرمەك.
«يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيە قۇرىپ, تالانتتاردى دامىتۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە, سونىڭ ىشىندە ورتا, كاسىبي جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا بىرقاتار رەفورمالار جۇرگىزىلدى. ماسەلەن, استانادا مامانداندىرىلعان ات-ۋنيۆەرسيتەت اشۋ كوزدەلگەن, ونىڭ جۇمىسى Astana Hub قىزمەتىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولماق. عىلىمي قىزمەتتى قولداۋ بويىنشا جەكەلەگەن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. جالپى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا 5 جىل ىشىندە ءبىلىم, عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىن قارجىلاندىرۋ دەڭگەيىن ءجىو 10% دەيىن جەتكىزۋ تۋرالى مىندەت قويدى, سونىمەن قاتار ءجىو-دە عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا (عزتكج) جۇمسالاتىن شىعىنداردى 2025 جىلعا دەيىن 1% جەتكىزۋدى تاپسىردى», – دەدى باقىتجان ساعىنتاەۆ.
فورۋمدا ءسوز العان رەسەي ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى دميتري مەدۆەدەۆ دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى تسيفلى ەكونوميكانى بىردەن العا جىلجىتۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنىن مويىندايتىنىن جانە بۇل باعىتتاعى باستامالار قالىپتاسقان, قاتىپ قالعان شەكارالاردى اشاتىنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە, مەملەكەتتەردىڭ دامۋ دەڭگەيلەرى ءəرتۇرلى. تاراپتار ءبىر-بىرىمەن بارىنشا اشىق بولعان جاعدايدا عانا كەز كەلگەن قيىندىقتى وڭاي ەڭسەرەدى. جانە بۇل جۇمىستارعا ناقتى زاڭنامالىق نەگىزدەر كەرەك. سونداي-اق, دميتري مەدۆەدەۆ بۇگىندە تسيفرلىق جۇيە رەسەيدە ۇلتتىق باعدارلاما رەتىندە باعالاناتىنىن, الداعى بەس جىلدا بۇل سالاعا 30 ميلليارد دوللار قارجى ءبولۋ ءىسى كوزدەلگەنىن جەتكىزدى. جوبا جۇيەلى جۇزەگە اسقان جاعدايدا عىلىمنىڭ دامۋىنا دا سونى سەرپىن بەرمەك. ساياساتكەر بىرلەسكەن جۇمىستارعا قارقىن بەرۋ ءۇشىن تەك ءوزارا نەمەسە ەۋرازيالىق دەڭگەيدە ەمەس, بۇكىل ادامزات ورەسىندە ويلاۋىمىز كەرەك دەيدى.
تسيفرلىق جاڭاشىلدىقتاردى ىسكە اسىرۋدىڭ مەحانيزمدەرىن بىرلەسە جەتىلدىرۋ تەحنوپاركتەردىڭ جوبالارىنا اۋقىمدى قولجەتىمدىلىك تۋدىرىپ, تاراپتار اراسىنداعى تەحنولوگيالىق بايلانىستاردى نىعايتا تۇسپەك. تسيفرلىق ەكونوميكانى ترانسفورماتسيالاۋ جونىندەگى كەڭەسشى, مالايزيالىق مامان ياسمين ماحمۋدتىڭ پىكىرىنشە, يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيە جاھاندىق دەڭگەيگە جەتكەنىن جانە ەندىگى مىندەت ەكوجۇيەنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ دەڭگەيىن قالاي جاقسارتاتىنىن, قانشا قازاقستاندىق ستارتاپتار وڭىرلىك, تيىسىنشە, جاھاندىق دەڭگەيدە تانىلا الاتىنىن ويلاستىرۋ قاجەت. ال ايگىلى Tlabs كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى, Singularity University ەكونوميكا جانە قارجى فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى امين تۋفاني قازىر الەمدە كوپتەگەن ءداستۇرلى ماماندىقتار وزەكتىلىگىن جوعالتىپ جاتىر دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ادامدار قايتا ماماندانۋى كەرەك, اسىرەسە تسيفرلاندىرۋ باعىتىنداعى بىلىكتىلىكتىڭ ماڭىزى زور. ول Facebook, Amazon, Alibaba سەكىلدى پلاتفورمالاردىڭ قىزمەتتەرى باستاپقى كەزدە دۇرىس باعالانباعانىن, ال قازىرگى تاڭدا مۇلدەم باسقا كورىنىسكە يە ەكەنىن ايتادى. «ينتەرنەت مۇمكىندىكتەرى كىتاپحانا ءىسىن قالاي وزگەرتتى؟ رەسپوندەنتتەردىڭ دايىندىعى بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا جوعارى ەكەنىن ايتامىز. وسىلايشا, ەكوجۇيە, ەڭ الدىمەن, ادامدار ءۇشىن وتە ماڭىزدى, وسى ەكوجۇيەنىڭ ناقتى ءبىر ادامعا, ناقتى ءبىر ازاماتقا قانداي پايدا اكەلەتىنىن ويلانعان ءجون. يننوۆاتسيالار تۋرالى ايتقان كەزدە, ونىڭ ادامدارعا قالاي اسەر ەتەتىنىن ويلاستىرۋ كەرەك», — دەيدى امين تۋفاني.
بيىلعى فورۋمنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالعان بەلارۋس سايكەستەندىرۋ جۇيەلەرى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, ەۋرازيا ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ۆيكتور دراۆيتسا: ء«بىزدىڭ ەكونوميكالارىمىز – اشىق, سوندىقتان دا تاۋارلاردىڭ سيپاتتامالارىن ۇيلەستىرۋ كەرەك. بۇل ماقساتتا وسى تۇرعىدان ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ بارلىق سحەمالارىن رەتتەپ, قانداي دا ءبىر قىزمەتتەر ۇسىنىلاتىن اقپاراتتىق رەسۋرستاردى كوبەيتۋ كەرەك», دەيدى.
فورۋمعا قاتىسۋشى تاراپتار اراسىندا LTE باعدارلاماسىن العاش ەنگىزگەن ارمەنيادا تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى بىرنەشە ستراتەگيالىق باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. ء«بىزدىڭ ارامىزداعى ىقپالداستىق قانشالىقتى جوعارى بولعان سايىن, تابىس كوزى دە سونشالىقتى ۇلعايا تۇسەدى. ينجەنەريا, تسيفرلاندىرۋ, ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرىنە باعىتتالعان جوبالارىمىز تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر. تابىسىمىز دا جامان ەمەس. پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىمىزدى تسيفرلاندىرۋعا كوشىرۋدى قولعا الدىق. وقىتۋ ادىستەرىنىڭ ءبارى زاماناۋي باعدارلامالار بويىنشا جۇرگىزىلەدى. كەدەندىك اكىمشىلىك سالاسىندا بىرىڭعاي كرەديتتىك رەگيسترىمىز بار. سالىق جۇيەسىندە وڭ ناتيجەگە جەتكىزگەن بىرەگەي جوبامىزدى تاجىريبە رەتىندە ۇسىنا الامىز. بۇگىنگى فورۋمدا ايتىلعان ۇسىنىستار ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جول اشادى دەپ سەنەمىز.اعىمداعى جىلدىڭ قازان ايىندا ەرەۆاندا وتەتىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ بەيبىت كونگرەسىنە بارشا ارىپتەستەرىمىزدى شاقىرامىز. بۇل ءبارىمىز ءۇشىن ۇزدىك تاجىريبە الماسۋ الاڭى بولادى دەپ ويلايمىن», دەيدى ارمەنيا ۆيتسە-پرەمەرى – مگەر گريگوريان.
قىرعىزستاننىڭ ۇكىمەت باسشىسى مۋحامەدقالي ابىلعازيەۆ مۇنداي عالامدىق مəسەلەلەردىڭ ورتاق تاقىرىپ رەتىندە تالقىعا سالىنۋى كيبەرشابۋىل, كومپيۋتەرلىك قىلمىس سياقتى الۋان ءتۇرلى قاۋىپتەردى بىرىگە وتىرىپ جەڭۋگە مۇمكىندىك تۋدىراتىنىن جەتكىزدى. ەڭ باستىسى بۇل باستاما حالىقتى ساندىق جۇيەدە ساۋاتتاندىرۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرادى. ماسەلەن, وسى باعىتتا قىرعىز ەلىندە بىرەر جىل بۇرىن قابىلدانعان «تازا قوعام» اتتى مەملەكەتتىك باعدارلاما وڭ ناتيجەسىن بەرگەن. قىرعىز ەلى ەكونوميكاسىن تسيفرلى جۇيەگە كوشىرۋ ىسىندە ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىككە زور كوڭىل بولەدى. ابىلعازيەۆ بۇگىندە قىرعىزستان مەكتەپتەرىن كەڭجولاقتى ينتەرنەتپەن تۇتاستاي قامتۋ ءىسى مىقتاپ قولعا الىنعانىن ءمالىم ەتتى.
اتالعان فورۋمنىڭ تاقىرىپتىق سەسسياسىندا ءسوز العان اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ جاھاندىق دەڭگەيدەگى بۇل باسقوسۋ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قولعا الىنعانىن ايتىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىن كەشەندى تسيفرلاندىرۋ وسى جيىننان باستاۋ الۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
«وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ەلباسىمىزدىڭ باستاماسى بويىنشا «Astana HUB» حالىقارالىق ءىت-تەحنوپاركى بازاسىندا ەۋرازيالىق تسيفرلىق ترانسفورماتسيا ورتالىعىن قۇردىق. بۇل ورتالىقتا جاڭا باستامالارعا ەكسپەرتتىك قولداۋ جاسالادى. جاڭا جوبالاردىڭ اراسىندا: تاۋارلاردى تسيفرلىق باقىلايتىن, ەلەكتروندى قۇجاتتاردى قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, تسيفرلىق كولىك دالىزدەرىن قۇرۋ سياقتى باعىتتاردى ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. بۇلار ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا ىقپال ەتەدى دەگەن نەگىز بار. ەڭ باستىسى مينسك پەن بىشكەك اراسىنداعى اۋقىمدى كەڭىستىكتە كەدەرگىسىز ساۋدا اينالىمىنا جول اشىلادى. قاراپايىم تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعى قورعالاتىن بولادى», دەيدى داۋرەن اباەۆ.
پلەنارلىق سەسسيا قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار ەاەو قاتىسۋشى –ەلدەردىڭ تەحنوپاركتەرىن ينتەگراتسيالاۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. ناقتىراق ايتار بولساق, رەسەيدىڭ «سكولكوۆو» قورى, ارمەنيانىڭ «كاسىپورىندار ينكۋباتورى», قىرعىزستاننىڭ جوعارى تەحنولوگيالار پاركى جانە اتالعان ينتەگراتسيالاۋدىڭ باستاماشىسى رەتىندە ارەكەت ەتكەن وتاندىق «Astana Hub» ءىت-ستارتاپتار حالىقارالىق تەحنوپاركى» باسشىلارى ءوزارا ىنتىماقتاستىق كەلىسىمگە كەلدى. پلەنارلىق سەسسيا اياقتالىسىمەن فورۋم «ەاەو تسيفرلىق كۇن ءتارتىبى», «تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋدەگى تسيفرلاندىرۋ (بۇۇ)», «يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەدەگى تسيفرلاندىرۋ», «يندۋستريا 4.0 – يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيە تۇتىنۋشىسى», «شاعىن جانە ورتا بيزنەستى تسيفرلاندىرۋ» تاقىرىپتارىنداعى جەكەلەگەن پانەلدىك سەسسيالارعا ۇلاستى. اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, فرانتسيا, سينگاپۋر, شۆەيتساريا جانە تمد ەلدەرىنىڭ تەحنولوگيالىق يندۋستريالارىنىڭ 50-دەن استام وكىلدەرى سپيكەرلەر رەتىندە ءسوز سويلەدى. كوپشىلىگىنىڭ پىكىرىنشە, شىعىنداردى قىسقارتاتىن, ونىمدىلىك پەن باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىراتىن ساۋدا-لوگيستيكالىق پلاتفورمالاردىقۇرۋعا كوپ كوڭىل ءبولۋ كەرەك. بۇل باعىتتاعى ىستەردى ناقتى جولعا قويۋ ءۇشىن بۇۇ مۇشە-ەلدەردىڭ ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەنى قۇرۋداعى وزىق تاجىريبەلەرىنەن ۇلگى العان ابزال.قاتىسۋشىلار قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ تۇرعىسىنان اتقارىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستارىنا, فورۋمنىڭ ۇيىمداستىرىلۋ دەڭگەيىنە جوعارى باعا بەردى.
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
