ءابىش ابىزدىڭ بۇل ءسوزى قاراتاي تۇرىسوۆ تۋرالى جازعان ء«وز باقىتىن ءوزى سومداعان» اتتى ماقالاسىنان الىنىپ وتىر. ايتسا ايتقانداي-اق. قالاي «قايسار ۇرپاق» دەمەسىن, ەگەر كەيىپكەرى التى جاسقا دا تولماعان شاعىندا وزىنەن ەكى جاس ەرەسەك بالالارمەن جاعالاسىپ, مەكتەپكە بارسا, مۇعالىمنىڭ ء«الى جاسىڭ تولعان جوق» دەگەنىنە قاراماي, كلاستا تاپجىلماي وتىرىپ السا; اناسى: «قوي, قالقام, بۋىنىڭ بەكىپ, بۇعاناڭ قاتقان جوق» دەسە دە, «نەمەنە, بۇعانامدى تەكسەرىپ, وقۋ دەگەن توبەلەس پە ەكەن, وقۋ دەگەن وقۋ ەمەس پە؟» دەپ, بەتىنەن قايتپاعان سول بالا كەلەسى جىلى ءبىرىنشى كلاستىڭ ۇزدىك وقۋشىسى اتانسا; سوعىس جىلدارىندا تىلداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن مەدالدى ءبىر العان, وقۋداعى ۇزدىكتىگى ءۇشىن مەدالدى ەكى العان سول بالا ون التىعا دا جاسى جەتپەي جاتىپ, تالقانىن دورباعا ءتۇيىپ, جەر تۇبىندەگى ماسكەۋگە اتتانسا; جۇرت اڭىز ەتىپ ايتا باستاعان قانىش اعاسىنىڭ ماماندىعىن تاڭداپ, سونداعى گەولوگيالىق بارلاۋ ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, گەولوگ بولىپ ءبىر-اق شىقسا, جىلدار وتە كەلە ءوزىنىڭ تىرمىزىك تىرلىگىنە دە, اكەسىنىڭ ەتى تىرىلىگىنە دە ءوزى تاڭدانىپ, «سوندا ءالى 16-عا دا تولماعان مەنى قيانداعى ماسكەۋگە قورىقپاي جىبەرگەن اكەم باتىر ەكەن دەپ ويلايمىن» دەپ ويلاسا... قالاي «ابىرويلى ۇرپاق» دەمەسىن, ەگەر كەيىپكەرى گەولوگ قايلاسىن قولعا ۇستاپ, سارىارقانىڭ سايىن دالاسىن كەزىپ جۇرگەن رومانتيكاعا تولى جاس شاعىندا كوكتاسجال دەگەن جەردەن اۋماعى ورتاشا دەپ تانىلعان, قۇرامىندا التىنى بار مىس كەن ورنىن اشسا; سول ەڭبەگى ەلەنىپ, جالىن اتىپ تۇرعان جىگىت پارتيالىق جۇمىسقا شاقىرىلسا, وندا تەز ءوسىپ, اقىرى وتىزعا جاڭا تولعان تۇسىندا قاراجال دەگەن قالانىڭ پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولسا; ول قىزمەتتى التى جىل بويى ابىرويمەن اتقارىپ, ماسكەۋگە تاعى اتتانسا, كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىنەن ىسىلىپ شىعىپ, تورعاي توسىندە جاڭا قۇرىلىپ جاتقان وبلىستىڭ ونەركاسىپ جونىندەگى حاتشىلىعىنا كىرىسسە; ارقا جۇرتىنىڭ العىسىن ارقالاپ, ابىرويعا بولەنىپ جۇرگەن جەرىنەن ماسكەۋگە تاعى اتتانسا, كسرو مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى حالىق شارۋاشىلىعى اكادەمياسىندا وقىپ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىن الىپ شىقسا...
وسى ارادا ءبىر دامىلدايىق. قازىرگە دەيىن-اق ماسكەۋدى ءۇش رەت اۋىزعا الىپ ۇلگەردىك. بۇل قالانىڭ تۇرىسوۆ تاعدىرىنداعى ورنى ۇلكەن. گەولوگيالىق بارلاۋ ينستيتۋتىندا, جوعارى پارتيا مەكتەبىندە, حالىق شارۋاشىلىعى اكادەمياسىندا وقىعان جىلدارى – قاراتاي تۇرىسوۆ ءومىرىنىڭ ەرەكشە بەلەستەرى. «مەنى ءومىر بويى وقىپ ءوتۋ كەرەكتىگىنە وسى جەر ۇيرەتتى», دەپ جازدى ول وزىنە بەرىك ءبىلىم قورىن جاساپ, كىسىلىك قاسيەت قالىپتاپ بەرگەن وقۋ, عىلىم, مادەنيەت ورداسىنا دەگەن شاكىرتتىك سەزىمىن, ادامدىق العىسىن العاۋسىز اقتارعان «ماسكەۋ مەنىڭ ومىرىمدە» اتتى ەسسەسىندە. ەكونوميست قالامىنان شىققان دۇنيەنى «ەسسە» دەگەنگە تاڭدانباي-اق قويىڭىز, ول شىنىندا دا ناعىز ەسسە. باسقا جاعىن بىلاي قويعاندا, ءتىلىنىڭ وزىنە تالاي قالامگەر قىزىعارلىقتاي. «موسكۆا – دنەم سۋەتنايا, شۋمنايا, سوۆسەم نە چيننايا, كاك پولوجەنو بىت ۆسەم ستوليتسام, نوچيۋ سپوكوينايا, شۋرشاششايا شينامي پرولەتايۋششيح پو ۋمىتىم ۋليتسام ماشين, ۆەليچاۆايا, دەرجاۆنايا...», دەپ جازادى اۆتور. تۇنگى تىنىشتىقتى جۋىلعان كوشەمەن ءجۇرىپ وتكەن ماشينە دوڭعالاعىنىڭ سۋ شاشىراتقانداعى شۋىلى عانا بۇزىپ تۇرعانىن ەستىگەندەي ەمەسسىز بە؟ ەلۋىنشى, الپىسىنشى, جەتپىسىنشى, سەكسەنىنشى جىلداردا ماسكەۋ كۇنى راسىندا دا الاساپىران بولاتىن. كۇنى الاساپىران بولماي دا قايتسىن, اناۋ دا دەفيتسيت, مىناۋ دا دەفيتسيت, قايدا بارساڭ ۇزاق-شۇباق كەزەك, دۇكەننەن دۇكەن قويماي بەزەكتەپ بارا جاتقان قالالىقتار مەن قوناقتار... ءتۇنى تىنىش بولماي دا قايتسىن, ساعات سەگىزدەن كەيىن دۇكەندەر جابىلسا, ساعات ون بىردەن كەيىن رەستوراندار جابىلسا, ەڭ باستىسى – جۇرتتىڭ بويىندا قازىرگى كەشكى سەندەلىستىڭ, تۇنگى ساندالىستىڭ ادەتى اتىمەن بولماسا, ۋاقىتى كەلگەندە ادامداردىڭ ءبارى دەرلىك ەرتەڭگى جۇمىسىن, ساباعىن ويلاۋمەن ۇيقىعا باس قويسا...
ماسكەۋدى قادالىڭقىراپ ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ ءمانى مىنادا – قاراتاي تۇرىسوۆ تىندىرعان ءىرى ىستەردىڭ ءتۇپ-تامىرىندا ول كىسىنىڭ ىرگەلى ءبىلىمنىڭ يەسى ەكەندىگى تۇرادى. مۇنشاما مول ءبىلىمنىڭ ءبارىن قارەكەڭ ماسكەۋدىڭ ەڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىنان العان. سونىڭ ىشىندە كسرو مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى حالىق شارۋاشىلىعى اكادەمياسىندا وقىعان كەزەڭىن بولە ايتقان ءجون. بۇل وقۋ ورنى ءوز زامانى ءۇشىن ۇلكەن ەكونوميكالىق رەفورمالار جاساۋعا ۇمتىلعان اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, ۇكىمەت باسشىسى ا.ن.كوسىگيننىڭ جەكە باستاماشىلىعىمەن, جوعارى بۋىندى كادرلار دايىنداۋ ماقساتىمەن قۇرىلعان ەدى. سونان دا اۋىزەكى سوزدە اكادەميانى «مينيسترلەر مەكتەبى» دەپ تە اتاي بەرەتىن. ونى العاشقى بىتىرگەندەردىڭ توبىنان ءۇش بىردەي وداقتىق مينيستر شىققان ەكەن, ال رەسپۋبليكالىق مينيسترلەر كوپ شىعاتىنى بولسا-بولماسا بەلگىلى عوي. بۇل وقۋ ورنىندا جوسپار مەن نارىقتى ۇيلەستىرۋگە العاش رەت ارەكەت جاسالعان-دى. بۇكىل وداقتىڭ اۋقىمدى عىلىمي جانە كادرلىق الەۋەتى جۇمىلدىرىلعان اكادەميادا ل.ي.ابالكين, ا.اگانبەگيان, ن.مەلنيكوۆ, ن.ا.نەكراسوۆ, ن.پ.فەدورەنكو سياقتى ەلدىڭ ەڭ ءىرى عالىمدارى لەكتسيا وقيتىن, تىڭداۋشىلار الدىندا بارلىق وداقتىق مينيسترلەر, كسرو مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى ۇدايى سويلەپ تۇراتىن. الدىڭعى قاتارلى شەتەلدىك فيرمالاردىڭ جەتەكشىلەرى دە شاقىرىلاتىن. ق.تۇرىسوۆ ءبىر ماقالاسىندا: «اكادەميا ءبىزدىڭ الدىمىزدان الەمدىك شارۋاشىلىق بايلانىستارىنا كەڭ ەسىك اشتى. تىڭداۋشىلار ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەرگە بارۋعا, ولاردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەۋگە, سالىستىرۋعا, باعالاۋعا, بىلگەنتۇيگەنىن وزدەرىنىڭ ويىنا سىڭىرۋگە مۇمكىندىك الدى. بۇل جاڭاشا قۇبىلىس ەدى. اسىرەسە, بىزدەگىنىڭ ءبارىنىڭ ەسىگى تارس جابىق تۇرعان سول كەز ءۇشىن! انح-دا وقۋىمىزدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى بولدى. ءبىز بارلىق بيلىك قۇرىلىمدارىنا, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارعا, ورتالىق ستاتيستيكا باسقارماسىنا, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنە, باسقا دا ۆەدومستۆولارعا ەمىن-ەركىن كىرىپ, ەتەنە سىڭىسۋگە جولى اشىلعان العاشقى تىڭداۋشىلار ەدىك. ءبىز ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ ىشەك-قارنىن اقتارا زەرتتەي الدىق. مۇنىڭ ءبارى وقۋىمىزدىڭ سيپاتىن بولەكشە, قايتالانباستاي دارا ەتە تۇسەتىن», دەپ جازادى.
ۇستازدارىنىڭ ءبىرى – اكادەميك ل.ي.ابالكين كەيىننەن: «قاراتاي تۇرىس ۇلىمەن ارالاسۋ مەن ءۇشىن قاشاندا وتە قىزعىلىقتى ءارى جەڭىل ەدى. ول كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى ەكونوميست بولاتىن, ءبىزدىڭ ءوزارا تۇسىنىستىگىمىز قاراتاي ۆتسسپس حاتشىسى رەتىندە شارۋاشىلىق مەحانيزمىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا قاتىسقان كەزدەن باستالدى, ول كوميسسيانى كسرو مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە مەن باسقاراتىنمىن. ول شارۋاشىلىق مەحانيزمىن قايتادان قۇرۋ, ەكونوميكانى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى دە يكەمدى جۇيەسىن جاساۋ, وداقتاس رەسپۋبليكالاردى ىلگەرىلەتە دامىتۋ جونىندە كوپتەگەن قۇندى ۇسىنىستار ەنگىزدى. مەن قاراتاي تۇرىس ۇلىنا ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايتىنمىن. ول مەنىڭ جۇرەگىمدە دانا, تەرەڭ ويلى ساياساتكەر جانە جومارت جۇرەكتى, جارقىن جاندى ادام رەتىندە ءاردايىم ساقتالادى», دەپ ەسكە الدى. بۇل سوزدەر سىلتەمە كەلتىرە سالۋعا عانا وڭاي. وداق پرەمەرىنىڭ ورىنباسارىن, ازۋىن ايعا بىلەگەن اكادەميكتى بۇلايشا مويىنداتۋ ءۇشىن قانشاما ءبىلىم, بىلىك, ادامدىق ايبىن, كىسىلىك كەلبەت كەرەكتىگىن سول زاماندا قىزمەتكە ارالاسقان ادامدار عانا ايقىن سەزىنە الاتىن شىعار.
قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ بۇكىل وداق كولەمىندە ابىرويلى بولعانىنىڭ داۋسىز دالەلى – بۇكىلوداقتىق كاسىپتىك وداقتار كەڭەسىنىڭ (ۆتسسپس) حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعاندىعى. بۇل ونىڭ ماسكەۋگە ءتورتىنشى رەت بارۋى. الدىڭعى ۇشەۋىندە وقۋعا بارسا, بۇل جولى قىزمەتكە باردى. قىزمەت بولعاندا قانداي دەسەڭىزشى! وعان دەيىن ماسكەۋدە مۇنداي بيىك لاۋازىمعا تەك تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ قولى جەتكەن ەدى. رەسپۋبليكالىق كاسىپتىك وداقتار كەڭەسىن باسقارىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ سالاسى بويىنشا حاتشىسى بولىپ (1984 جىلى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە تاعايىندالعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورنىنا بارعان), قاي جاعىنان دا مول تاجىريبە جيناعان قايراتكەر تۇلعانىڭ بۇل لاۋازىمدى 1986-1990 جىلداردا اتقارعانىن ەكپىن تۇسىرە ايتۋ ءجون. نەگە دەسەڭىز, بۇل كەزەڭ قوعامدى قايتا قۇرامىز دەپ جۇرگەندە قولدا باردى قايتادان قۇرتىپ, ەندى بۇرىنعىعا دا قول جەتە الماي قالعان, دەموكراتيانى دەماگوگيا الماستىرىپ, الەۋمەتتىك قاقتىعىستار بوي كورسەتىپ, ەل ەلىرىپ تۇرعان ءبىر كەر كەزەڭ بولاتىن. بەدەلدەن ايىرىلا باستاعان كومپارتيا باسشىلىعى بىردە ولاي, بىردە بىلاي سويلەپ, قاجىعان حالىقتىڭ قيتىعىنا ءتيىپ قالاتىن, ونسىز دا جۇيكەسى جۇقارىپ جۇرگەن جۇرتتى اۋىق-اۋىق جەلىكتىرىپ, جەلپىلدەتىپ جىبەرەتىن. الگىندەي اۋمەسەرلەۋ اڭگىمەنىڭ ءبىرىن كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ن.نيكونوۆ ۆلاديۆوستوكتاعى بالىقشىلار كونفەرەنتسياسىندا ايتىپ قالادى. سول-اق ەكەن زالداعى بالىقشى بىتكەن ىسقىرىپ, ەدەن تەپكىلەپ وتىرىپ الادى. ارتىنشا-اق بالىقشىلار ەرەۋىلى باستالادى. ول جەرگە ۆتسسپس حاتشىسى قاراتاي تۇرىسوۆ بارادى. ءومىر كورگەن, ەلدىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىن ادام رەتىندە اشىنعان ازاماتتارمەن ابايلاپ سويلەسىپ, اڭىسىن اڭدىپ جۇرگەن العاشقى كۇندەرىندە ەرەۋىل كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى ماسكەۋدە, بۇكىلوداقتىق كاسىپتىك وداقتار كەڭەسىنىڭ عيماراتىندا جينالادى. سول وتىرىستى جۇرگىزىپ جاتقان ق.تۇرىسوۆقا كومەك رەتىندە ۇكىمەت باسشىسى ن.رىجكوۆ ءوزىنىڭ ورىنباسارى بيريۋكوۆانى, قارجى ءمينيسترى پاۆلوۆتى, ۆتسسپس توراعاسى شالاەۆتى جىبەرەدى. بيريۋكوۆا مەن پاۆلوۆ بارىسىمەن ەرەۋىل كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرىنە ارتىق-اۋىس اقىلدارىن ايتا باستايدى. بالىقشىلار اشۋ-ىزاعا قايتا بۋلىعادى. سوندا عوي ءبىزدىڭ قارەكەڭنىڭ: «بيريۋكوۆا, پاۆلوۆ, شالاەۆ جولداستار! كوميتەت جۇمىسىن سىزدەرسىز جالعاستىرامىز, قابىلدانعان شەشىم جونىندە حاباردار ەتەمىز. زالدان شىعىپ كەتە بەرۋلەرىڭىزگە بولادى!» دەيتىنى... انالار اڭىرعان كۇيى زالدان جىلىستاي جونەلگەن. سول زامان ءۇشىن بومبى جارعانداي ەستىلەتىن ونداي ءسوزدىڭ سول زاماتتا بۇكىل ەلگە تاراپ كەتەتىنى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى. جيىن تىزگىنىن ءوزى قايتا قولعا العان تۇرىسوۆ ساعاتتار بويى ىرعاسىپ-ىرعاسىپ, اقىرى ەرەۋىلشىلەردى كەلەگە كەلتىرەدى. سول وتىرىستان كەيىن شالاەۆ: «كاراتاي تۋرىسوۆيچ, ودناكو ۆى ناحال. نو ودوبريايۋ. ۆى سوۆەرشەننو پراۆيلنو پوستۋپيلي», دەپ رازىلىعىن ايتادى.
حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ I سەزىندە اناتولي سوبچاك كووپەراتيۆتەردى سالىقتان بوساتۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزىپ, ول ۇسىنىسقا قارسىلىق تانىتقان كاسىپوداقتاردى قوسىمشا ساياسي كاپيتال جيناعالى ءجۇر دەپ ايىپتاعاندا زالدان: «گوسپودين سوبچاك, ۆى زاراباتىۆاەتە نە تولكو پوليتيچەسكي كاپيتال, نو ي ينوي كاپيتال!» دەگەن داۋىس ساڭق ەتە تۇسكەنىن سەزد جۇمىسىن تىكەلەي ترانسلياتسيا ارقىلى كورىپ وتىرعان بۇكىل كەڭەس وداعى ەستىگەن. ول داۋىستىڭ يەسى قاراتاي تۇرىسوۆ بولاتىن. ق.تۇرىسوۆتىڭ كۋزباستاعى, ساحاليندەگى, ۆوركۋتاداعى ايلار بويى سوزىلعان جۇمىسشىلار ەرەۋىلدەرى كەزىندەگى ەرەن قايراتى, قاعيداتتى ماسەلەلەردە قاتىپ قالاتىن تاباندىلىعى ونى بۇكىل وداق كولەمىندە ابىرويعا بولەدى. ءبىزدىڭ قارەكەڭنىڭ سول تۇستا اتاعى قالاي اسپانداعانىن ءبىر كەزدەگى ءوزىنىڭ تىكەلەي باستىعى, ۆتسسپس توراعاسى س.ا.شالاەۆتىڭ: «و ەگو اۆتوريتەتە سۆيدەتەلستۆۋەت ي توت فاكت, چتو ك.تۋرىسوۆ, ياۆلياياس دەپۋتاتوم ۆەرحوۆنوگو سوۆەتا سسسر, ۆ 1987 گودۋ ۆوزگلاۆيل دەلەگاتسيۋ سويۋزنوي سترانى نا 42-ي سەسسي گەنەرالنوي اسسامبلەي وون, گدە ۆىستۋپيل س رەچيۋ» دەگەن سوزىنەن-اق شامالاي بەرىڭىز. شىنىندا دا, كسرو-داي الىپ ەلدىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىنداعى رەسمي دەلەگاتسياسىن كاسىپوداق باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باستاپ بارعانى, ەل اتىنان الەمنىڭ ەڭ بيىك مىنبەرىنەن ءسوز سويلەگەنى قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە دە تانىلۋىنىڭ بەلگىسى. بۇل وقيعا كەزىندە قازاقستاننىڭ دا ابىرويىن اسىرعان. قارەكەڭنىڭ كسرو مەن اقش اراسىنداعى تەلەكوپىرگە ەلدەن قاتىسقان ەكى ادامنىڭ ءبىرى ء(بىرى – جوعارعى كەڭەستەگى ۇلتتار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, «يزۆەستيا» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى يۆان لاپتەۆ) بولۋى دا كوپ جايدى اڭعارتادى. تىكەلەي ەفيردەن بەرىلگەن سول تەلەكوپىردە قاراتاي اعامىز قاي تاقىرىپقا تارتقاندا دا تاۋىپ ايتقان, كەرەك جەرىندە ايىلىن جيماي ايتىسقان, ءتىپتى ەلدەگى دەموكراتيا دەڭگەيى سىنالعان تۇستا دا بوي بەرمەگەن, ولاردىڭ دا وسال تۇسىن تاپقان. اقش-تا سوتسياليستىك ەلدەر كاسىپوداقتارىمەن بايلانىس ورناتۋعا تىيىم سالاتىن زاڭ بارىن ايتىپ قالعانىندا قارسىلاستارى تىعىرىققا تىرەلىپ, اڭگىمەگە ارعى جاقتان قاتىسقان كونگرەسسمەندەردىڭ ءبىرى: «بۇدان ەكى جىل بۇرىن سول زاڭنىڭ كۇشىن جويايىق دەگەنىمدە سىزدەر كونبەي قويىپ ەدىڭىزدەر» دەپ جانىنداعىلاردى جازعىرىپ, ءوزارا كىنالاسىپ كەتكەن... وسىنىڭ بارىنە مىنا جاقتان ءبىزدىڭ ايىزىمىز قانىپ وتىراتىن. ءيا, قارەكەڭنىڭ سول تەلەكوپىرگە قاتىسۋى كەزىندە بار قازاقتىڭ مەرەيىن تاسىتقان بولاتىن. بۇل جايىندا قۋانىش سۇلتانوۆ «تۇرىسوۆ» اتتى ماقالاسىندا «قازاقتىڭ كىم, قانداي ەكەنىن دالەلدەپ, تانىتتى. قازاقتىڭ ۇلتتىق «رەنومەسىن» كوتەرۋگە ەڭبەك ەتتى» دەپ ايشىقتى ايتقان. قاراتاي تۇرىسوۆ – كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە, ۇلتتار اراسىندا تۇلعالاردى ىشتەي سالىستىراتىن, نامىسقا شاۋىپ تالاستىراتىن تۇستا حالقىنىڭ جاقسى اتىن شىعارعان اسىلدارىمىزدىڭ ءبىرى.
ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, 1990 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاراتاي تۇرىسوۆتى ەلگە شاقىردى. پرەزيدەنت شاقىرۋىن قۋانا قابىل العان ازاماتتىڭ مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە ەلباسى تاپسىرماسىمەن اتقارعان العاشقى ءىرى شارۋاسى – ەكونوميكالىق رەفورمالار جونىندەگى كوميسسياعا جەتەكشىلىك ەتۋى. بۇل جايىندا ەندى ەكونوميست عالىمنىڭ ءسوزىن تىڭدايىق. «نارىق ەكونوميكاسىنا بەت العان العاشقى ساتتەر. ونىڭ قىرى مەن سىرىن تۇسىنگەنىمىزدەن تۇسىنبەگەنىمىز, بىلگەنىمىزدەن بىلمەگەنىمىز كوپ جىلدار. ءىس باسىنداعى ازاماتتارعا جاڭا زامان تالابىنا ساي دايىندىقتى, قايراتكەرلىكتى تالاپ ەتكەن جىلدار. مىنە, وسى كەزەڭدە ەلىمىزدەگى يگى وزگەرىستەرگە بارىنشا اتسالىسىپ, پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن ەكونوميكا سالاسىنداعى رەفورماتورلار كومانداسىن باسقارعان ابزال ازامات – قاراتاي تۇرىسوۆ ەدى. وسى كوماندا تياناقتى ءىس-قيمىلدارعا مۇرىندىق بولا ءبىلدى, سوندىقتان دا بۇگىنگى جەتىستىكتەردە قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ دا دەربەس ۇلەسى بار», «ناتيجەسىندە قازاقستان كوپ ۇزاماي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ قارقىنى, ناتيجەسى جاعىنان بۇرىنعى وداقتا بولعان ارىپتەستەرىنىڭ الدىنا شىقتى», «وسى جىلداردا قارەكەڭنىڭ ىسكەرلىگى, قايراتكەرلىگى, تەك مەملەكەت مۇددەسىن نازاردا ۇستايتىن ەل پەرزەنتى ەكەنى انىق كورىندى» – اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ وسىلاي دەيدى. ەكونوميست عالىمدار, ءار جىلدارداعى پارلامەنت دەپۋتاتتارى ق.تۇرىسوۆتىڭ ءماجىلىستىڭ بيۋدجەت جانە قارجى كوميتەتىن باسقارعان كەزىندەگى قاجىرلى ءىسىن دە ەرەكشە باعالايدى. اسىرەسە, سالىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋدە, الەۋمەتتىك سالانىڭ قارجىلاندىرىلۋىنىڭ زاڭدى تەتىكتەرىن جاساۋدا تىندىرعان ءىسى ءبىر توبە ەدى دەيدى. ول كىسىنىڭ دەپۋتاتتار اراسىنداعى بەدەلى ءتىپتى بولەكشە بولاتىن. قانداي تالاس-تارتىس تا قارەكەڭ ارالاسقاننان كەيىن ساباسىنا تۇسەتىنىن تالاي كورگەنبىز. جان دۇنيەڭدەگى قاي قۇبىلىستى دا العىرلىقپەن اڭدايتىن. اقپارات ءمينيسترى كەزىمدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى زاڭنىڭ جوباسىمەن دەپۋتاتتار الدىنا تالاي باردىم. كەيبىر دەپۋتاتتار تالقىلاۋدى جاياۋ كوكپارعا اينالدىرعىسى كەلىپ, نەشە ءتۇرلى قيامپۇرىس, ءتىپتى ارانداتقىش سۇراقتارعا دەيىن قويىپ, جۇيكەنى جۇقارتاتىن. سونداي ءبىر تۇستا قايتارعان جاۋاپتارىمدا ءسال قياستانا سويلەپ, ءبىراز جۇرتتى اشىقتان اشىق قارسى قويىپ العانىم دا بار. ءۇزىلىس كەزىندە قارەكەڭ جانىما كەلىپ: «نەمەنەگە تاۋسىلاسىڭ؟» دەدى. «كورىپ تۇرسىز عوي, قارادان قاراپ ۇرىنىپ جاتقانىن», دەدىم. قارەكەڭ: «سابىر ساقتا. سىر بەرمە» دەپ, ءسال ويلاندى دا, «ساعان ءبىر اقىل ايتايىن با؟» دەدى. «ايتىڭىز». سونداعى ايتقان اقىلىنىڭ ءتۇرى: «قيىس سۇراققا جاۋاپ بەرەردىڭ الدىندا سول سۇراقتى قويعان دەپۋتاتتى ىشىڭنەن ءبىر سىباپ ال»... كەز كەلگەن جايدى يۋمورمەن جەتكىزە الاتىن. تەرەششەنكو ۇكىمەتىنىڭ تۇسىندا مينيسترلەر «ۆولگادان» «ۆولۆوعا» اۋىسا باستادى. ول كەزدە قاراتاي تۇرىسوۆ تۋريزم, دەنە تاربيەسى جانە سپورت ءمينيسترى ەدى. العاشقى «ۆولۆونىڭ» ءبىرى قارەكەڭە تيگەنىن ەستىگەنمىن. ءبىر كۇنى جۇمىستىڭ جانىندا قارەكەڭنىڭ كولىكتەن ءتۇسىپ جاتقانىن كوردىم. «قۇتتى بولسىن! ماشينەڭىز مىقتى ەكەن!» دەسەم, ء«وي, ماشينە ەمەس ەكەن...» دەيدى. «ماشينە ەمەسى قالاي؟». «سولاي. مىنا تۇرعان تالدىقورعانعا ءجيى بارامىن. كەشە دە بارىپ كەلدىم. «ۆولگامەن» جۇرگەندە الماتىعا جەتكەنشە ىشكەن-جەگەنىمنىڭ ءبارى بويىما ءسىڭىپ كەتەتىن... كەشە مىنامەن جۇرگەندە ولاي بولمادى... ماشينە ەمەس دەمەگەندە نە دەيىن ەندى؟»... رەسپۋبليكالىق كاسىپتىك وداقتار توراعاسى قىزمەتىندە جۇرگەنىندە «سارىاعاش» ساناتوريىنە بارىپتى. كاسىپوداقتىڭ مەكەمەسى عوي. ابدەن ارالايدى, ءبارىن كورەدى. ەشتەڭە دەمەيدى. كەتەرىندە ماشينەسىنە وتىرىپ جاتىپ, بەتىنە ۇمىتتەنە قاراپ تۇرعان ساناتوري باسشىلارىنا ءبىر اۋىز عانا ايتتى دەيدى: «سارىاعاش» قازاقستانداعى ناشار ساناتوريلەردىڭ ىشىندەگى تاۋىرلەۋى ەكەن»... قالاي ۇقساڭىز دا ءوزىڭىز بىلەسىز. دەپۋتات كەزىندە قارەكەڭ ايتتى دەگەن قايقى قىلىشتاي سوزدەر ءالى كۇنگە پارلامەنتتەگىلەردىڭ اۋزىندا ءجۇر. «نا وبششەستۆەننىح ناچالاح موجنو تولكو ۆودكۋ پيت», «س دولجنوستيۋ ۋما نە دايۋت!», «پرودولگوۆاتو!», «نۋ زاچەم يز گولەنيششا ۆىتاسكيۆات پروبلەمۋ!», «نۋجنو يدتي دو كونتسا, نەلزيا بىت «نەمنوجكو بەرەمەننوي» دەگەندەرىنىڭ اتاقتى ايتقىش چەرنومىرديننىڭ سوزدەرىنەن نەسى كەم؟ قارەكەڭ وسىنداي جەڭىل يۋمورى ارقىلى-اق اسا سالماقتى ماسەلەلەرگە ءوز كوزقاراسىن شىمىر دا جۇمىر جەتكىزە سالاتىن.
جاقىندا, تۋعانىنا 85 جىل تولۋىنىڭ قارساڭىندا «اڭىز ادام» جۋرنالىنىڭ قاراتاي تۇرىسوۆقا ارنالعان سانى شىعىپتى. پايدالانىلعان ادەبيەتتەر تىزىمىندە «ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ. «ازامات», استانا, «ەلوردا» باسپاسى, 2009» دەگەن جولدار تۇر. سوعان قاراپ, وسى ماقالا اۆتورى كەزىندە قارەكەڭ تۋرالى ارناۋلى كىتاپ جازعان ەكەن عوي دەپ ويلاپ قالاتىندار بولماۋى ءۇشىن باسىن اشىپ ايتايىق: ءبىز «ازامات» اتتى ول كىتاپتىڭ قۇراستىرۋشىسى عانامىز. اسكەركۇل جەڭگەمىزدىڭ كىتاپ سوڭىنداعى «جۇرەكتە جانعان جۇلدىزىم» اتتى ەستەلىگىندە: ء«بىر اۋىز ءسوزىم ءۇشىن وسى كىتاپتى جيناپ-تەرىپ, قۇراستىرىپ, باستىرتىپ بەرگەن ساۋىتبەكتەي قادىرلى ىنىمە, رەداكتور رەتىندە ەڭبەك ەتكەن ءمارياداي اسىل كەلىنىمە قارەكەڭ اۋلەتىنىڭ اتىنان باسىمدى ءيىپ راقمەتىمدى ايتامىن» دەگەنى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن باعا. سول كىتاپتى قۇراستىرۋ بارىسىندا قارەكەڭنىڭ ارحيۆىمەن تانىسا الدىم. ۇقىپتىلىعىنا قايران قالدىم. سوناۋ قاراجالدا جۇرگەن كەزىندە جاساعان باياندامالارىنا دەيىن ساقتالىپتى. جازعىشتىعى ايتقىشتىعىنان ارتىق بولماسا كەم ەمەس ەكەن. «دوكلاد پەرۆوگو سەكرەتاريا كاراجالسكوگو گورودسكوگو كوميتەتا پارتي...» دەپ باستاعاننان «سپاسيبو زا ۆنيمانيە» دەگەنگە دەيىنگى 18 بەت قاعازدى مولدىرەتىپ وتىرىپ ءوزى قولدان جازىپ شىققانىن كورگەننەن كەيىن بۇل كىسى دوكتورلىق مونوگرافياسىن باس-اياعى بەس ايدا بىتىرگەن دەگەن سوزگە سەنبەسكە لاجىڭ دا قالمايدى. ق.تۇرىسوۆتىڭ 2003 جىلى شىققان «كازاحستان: ستانوۆلەنيە رىنوچنوي ەكونوميكي» اتتى كىتابى – قازاقستانداعى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قالىپتاسۋىن تۇجىرىمداعان ىرگەلى, تەرەڭ ەڭبەك.
ارداقتى اعانىڭ كلاستاس دوسى شەرحان مۇرتازانىڭ ء«بىر كەم دۇنيە» دەگەنىندەي, امال قانشا, ەلدىڭ جۇگىن قارا نارداي قايىسپاي كوتەرگەن تاۋ تۇلعانى پەرزەنت قايعىسى شوكتىرىپ جىبەردى. جالعىز ۇلىنىڭ تاپا-تال تۇستە جاۋىزدار قولىنان وققا ۇشقانى اسىل اعانىڭ جانىن جەدى, ەڭسەسىن ەزدى, ايىقپاس اۋرۋعا ۇشىراتتى. قارەكەڭدەي قايراتتى ەر قايعىنى جەڭە الاتىن شىعار دەگەن ءۇمىتىمىز اقتالمادى. جەتپىستىڭ جوتاسىنا شىعا بەرگەن شاعىندا قاراتاي تۇرىسوۆ اتتى الىپ بايتەرەك وپىرىلىپ ءتۇستى. دەگەنمەن, داتكە قۋات ەتەتىن جاي دا جەتكىلىكتى. اينالاسى امان. ۇرپاعى ءوسىپ, ەلدىك ىسكە ارالاسىپ جاتىر. ەسىمى ەل ەسىندە, ايتقانى حالىقتىڭ اۋزىندا, ىستەگەن يگى ىستەرىنىڭ ءىرى ىزدەرى دالامىزدان دا, قالامىزدان دا تابىلادى. قازىر دە جۇرت «قارەكەڭ» دەگەندە «قاي قارەكەڭ؟» دەمەيدى. اڭگىمە قازاقتىڭ قاراتايى, الاشتىڭ ارداقتىسى قاراتاي تۇرىسوۆ تۋرالى ەكەنىن كوزى قاراقتى كىسىنىڭ ءبارى دە بىلەدى.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
