ەكونوميكا ءوسىمى 4 پايىزدان استى
– جالپى 2018 جىلدىڭ كورسەتكىشتەرى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا جاقسى دەپ ايتۋعا بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە حالىققا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتەتىندەي جاعداي بولدى. اتاپ ايتساق, ەكونوميكانىڭ ءوسىمى 4 پايىزدان استى. بۇل جالپى دۇنيەجۇزىلىك ورتاشا وسىمنەن جوعارى. نەگىزىنەن ساۋدادا – 7,6, كولىكتە – 4,5, ونەركاسىپتە 4 پايىزدان استام ءوسىم بار. ينفلياتسيانىڭ وتكەن جىلعى كورسەتكىشى 5,3 پايىزدى قۇرادى. سولاي دەپ جوسپارلاعان ەدىك. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار 17 پايىزدان استى. بۇل دا جاقسى كورسەتكىش دەپ ايتۋعا بولادى. اتالعان ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ بارلىعى حالىق تۇرمىسىن جاقسارتىپ, ناقتى تابىسىنىڭ ارتۋىنا ءوزىنىڭ ۇلەسىن تيگىزەدى, – دەدى پرەزيدەنت.
وتىرىستا ەلىمىزدىڭ وتكەن جىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىسى مەن بيىلعى جوسپارى جايىندا بايانداعان ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەربولات دوساەۆ ەلباسىنىڭ وتكەن جىلى جەلتوقساندا «سارىارقا» گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا رۇقسات بەرگەنىنە توقتالدى.
– بۇگىندە قۇرىلىستى قارجىلاندىرۋدىڭ ماسەلەلەرى شەشىلىپ, باس مەردىگەر انىقتالدى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ مەن گاز قۇبىرىن پايدالانۋ كەزەڭىندە 1 900-گە جۋىق جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلادى, – دەدى ە.دوساەۆ.
ول 2018 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن «7-20-25» يپوتەكالىق باعدارلاماسى باستالىپ, وسى باعدارلاما بويىنشا 43, 7 ملرد تەڭگە سوماسىنا 3 600 نەسيە بەرىلگەندىگىن, جالپى 92 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا وتىنىمدەر كەلىپ تۇسكەندىگىن ايتتى. سونىمەن قاتار ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان 2,7 ملن ادامنىڭ اراسىندا 1,8 ملن ادامنىڭ مارتەبەسى وزەكتەندىرىلگەنىن جەتكىزدى. قالعان 900 مىڭ ادام بويىنشا ءتيىستى جۇمىستار جالعاسۋدا جانە وسى باعىتتاعى شارالار جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالادى.
– كوردىڭىزدەر مە, بۇل پروبلەمانى شەشۋگە بولادى. كوپ جىلدان بەرى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار ماسەلەسى ايتىلىپ كەلگەن ەدى. ەندى بۇل جۇمىسپەن تىڭعىلىقتى اينالىسقاننان كەيىن, ماسەلەگە قاتىستى لايىقتى شەشىم شىعارۋعا بولادى, – دەدى ەلباسى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ە.دوساەۆقا قاراتا ايتقان سوزىندە.
– 90 ملن توننادان استام مۇناي مەن 55 ملرد تەكشە مەتردەن استام گاز ءوندىرىلدى. مۇناي وڭدەيتىن بارلىق ءۇش زاۋىتتى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى اياقتالدى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا نەگىزگى مۇناي ونىمدەرىنە بولشەك باعا ءوسىمى بايقالعان جوق. بيىلدان باستاپ بەنزين, ديزەل وتىنى, اۆياكەروسين مەن بيتۋمگە ىشكى قاجەتتىلىك قامتاماسىز ەتىلەدى, – دەدى ە.دوساەۆ.
وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اتالعان سەكتورداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى 4,1 پايىزدى قۇراپ, ونىڭ 70 پايىزى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردىڭ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
پرەمەر-مينيستر ورىنباسارىنىڭ سوزىنشە, تسيفرلاندىرۋعا قاتىستى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ءبىرشاما جەتىستىك بار. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەمحانالارداعى كەزەك كۇتۋ ازايعان.
– ەمحانالارداعى كەزەكتى تومەندەتۋ مەن قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن 1 142 جاڭا دارىگەرلىك ۋچاسكە, 97 باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك نىسانى قۇرىلدى. سونىمەن قاتار دارىگەر قابىلداۋىنا ونلاين رەجىمدە جازىلۋ ەنگىزىلدى. ناتيجەسىندە, بۇگىندە ەمحانالارداعى ادام كەزەگى ەكى ەسەگە تومەندەدى, – دەدى ە.دوساەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتاردىڭ 90 پايىزىندا ەلەكتروندى دەنساۋلىق پاسپورتتارى بار. سايكەسىنشە, ەلدەگى بارلىق مەديتسينالىق مەكەمەلەر ەلەكتروندى قۇجات اينالىمىنا تولىق كوشتى.
مۇنان كەيىن ءسوز العان ۇلتتىق بانك باسشىسى دانيار اقىشەۆ: – جولداۋدا بەلگىلەنگەن تاپسىرمالار اياسىندا ەكونوميكانىڭ باسىم باعىتتارىن قولداۋ ءۇشىن 600 ملرد تەڭگە نەسيە بەرۋ مەحانيزمى ىسكە قوسىلدى. جوبالاردى قارجىلاندىرۋ مەحانيزمدەرى بەكىتىلىپ, العاشقى بانك نەسيە بەرۋدى باستاپ كەتتى. الايدا 600 ملرد تەڭگەلىك بۇل باعدارلامادان بولەك, ۇلتتىق بانك اقشالاي نەسيە بەرۋ ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جۇمىسىن كۇشەيتەدى. ۇلتتىق بانك اتالعان سەكتوردى ءالسىز ءارى تيىمدىلىگى تومەن بانكتەردەن تازارتۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. بۇرىن ايتقانىمىزداي, ءبىز وتكەن جىلداردىڭ قاتەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭنامالىق تۇرعىدا جۇمىستىڭ قاتال ەرەجەسىن ەنگىزدىك, – دەدى.
ۇزاق مەرزىمدى بيزنەس-جوبالارعا 600 ملرد تەڭگە
ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ءسوزىن تىڭداعان مەملەكەت باسشىسى بيزنەستى دامىتۋعا باعىتتالعان 600 ملرد تەڭگە ۇزاقمەرزىمدى جوبالارعا جۇمسالۋى كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
– ناقتى وسى قاراجاتتى قانداي نىساندارعا جۇمسايتىنىمىزدى ايقىندادىڭىزدار ما؟, – دەپ سۇرادى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل سۇراعىنا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەربولات دوساەۆ جاۋاپ بەردى.
– ءبىز «اتامەكەن» ۇكپ جانە نەگىزگى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە تاۋارلى پوزيتسيالاردى دا ايقىندادىق. سوما بەلگىلەندى. قاتىسۋشىلار دايىن. اقپان ايىنان باستاپ بەلسەندى تۇردە نەسيە بەرۋگە دايىنبىز, – دەدى.
مەملەكەت باسشىسى ناقتى جۇمىس اتقارۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. – ەگەر كەزىندە نەسيە العان ءالسىز كومپانيالارعا بەرەتىن بولساڭىزدار, اقشا جوق بولىپ كەتەدى دە, بانكتەر قولايسىز جاعدايدا قالادى. تەك ءوز جۇمىسىن كورسەتە بىلگەن كومپانيالارعا عانا بەرۋ كەرەك. ءبىز بۇل تۋرالى ءالى سويلەسەمىز, – دەدى ن.نازارباەۆ.
د.اقىشەۆ وتكەن جىلى «7-20-25» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلعاندىعىن, ەندىگى كەزەكتە, نەسيە بەرۋ اۋقىمىن كەڭەيتۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندارىن, 2019 جىلى ۇلتتىق بانك قازاقستان ازاماتتارى وتاندىق كولىكتى ساتىپ الا الاتىنداي جەدەل تۇردە باعدارلاما ازىرلەپ, نەسيە بەرۋگە دايىن ەكەندىگىن جەتكىزدى.
– بۇل ءىس تە «7-20-25» باعدارلاماسىنىڭ ۇلگىسىنە سۇيەنە وتىرىپ جۇمىس ىستەيدى. اتالعان باستاما يمپورتتى الماستىرۋعا سەرپىن بەرىپ, يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ جاعىمسىز سيپاتتا ءوسۋىن توقتاتادى, – دەدى ول.
ءوز كەزەگىندە پرەزيدەنت بۇل اۆتوموبيل ونەركاسىبىنە وڭ اسەرىن تيگىزەتىنىن اتاپ ءوتىپ, باستاماعا قولداۋ بىلدىرەتىنىن ايتتى.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەكتىڭ مالىمدەۋىنشە, بازالىق مەتالدارعا قاتىستى الەمدىك باعانىڭ تومەندەۋىنە, نەگىزگى ساۋدا ارىپتەستەرگە قاتىستى سانكتسيالارعا جانە باسقا دا سىرتقى فاكتورلارعا قاراماستان, 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەل ونەركاسىبى 4,1 پايىزعا ءوستى. بۇل تاۋ-كەن سەكتورىنىڭ 4,6 جانە وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ 4 پايىزعا وزىق قارقىنمەن ءوسۋى ەسەبىنەن ورىندالدى. ونەركاسىپ سالاسى بويىنشا وڭىرلەر اراسىندا اتىراۋ, شىعىس قازاقستان, قوستاناي, اقمولا وبلىستارى مەن استانا قالاسى كوش باستاپ كەلەدى.
– يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ كەزەڭىندە جالپى قۇنى 7,9 ترلن تەڭگە بولاتىن 1 250-دەن استام جوبا ىسكە قوسىلىپ, 120 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى. ال 2018 جىلى قۇنى 1,3 ترلن تەڭگە بولاتىن 100 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 13 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلدى, – دەدى ج.قاسىمبەك. ونىڭ ايتۋىنشا, 2019 جىلى جالپى سوماسى 1,1 ترلن تەڭگە بولاتىن 120-عا جۋىق جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان, بۇل جوبالار بويىنشا 20 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلماق.
ءمينيستردىڭ دەرەگىنشە, 2018 جىلى ءبىر تۇرعىنعا تۇرعىن ءۇيدى بەرۋ 0,68 شارشى مەتردى قۇرادى. بۇل تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە ەڭ جوعارى كورسەتكىش. 113 مىڭنان استام وتباسىنىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايى جاقساردى, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قاراجات ەسەبىنەن 14 مىڭنان استام وتباسى جالعا بەرىلەتىن جانە كرەديتتىك تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلدى. بارلىق وڭىردە تۇرعىن ءۇيدى بەرۋ بويىنشا وڭ سەرپىن بايقالادى.
ەلباسى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىندا وتاندىق ماتەريالداردى پايدالانۋ ەل ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆى بولىپ سانالاتىندىعىن باسا ايتتى.
– وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قۇرىلىستاعى قازاقستاندىق قامتۋ ۇلەسى 77 پايىزدى قۇرادى. وسىعان بايلانىستى دەڭگەي 2017 جىلى 5 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى بويىنشا 86 پايىزعا ارتتى, – دەدى مينيستر.
ونىڭ ايتۋىنشا, اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا العاشقى ۇلتتىق تومەن بيۋدجەتتى Fly Arystan اۆياكومپانياسىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان. – العاشقى جىلى 1 ملن جولاۋشىعا دەيىن تاسىمالداۋ جوسپارلانۋدا, بۇل «ەير استانانىڭ» باعاسىنان 2 ەسە تومەن, – دەدى ج.قاسىمبەك.
ەلباسى «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياقتالعاننان كەيىن بىردەن وبلىسىشىلىك, اۋدانىشىلىك جولداردى سالۋعا ويىسۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى.
– 2025 جىلعا قاراي جەرگىلىكتى جولداردىڭ 85 پايىزى جاقسى جانە قاناعاتتانارلىق جاعدايدا بولادى دەپ كۇتىلۋدە, – دەدى مينيستر وسى بويىنشا اتقارىلاتىن جۇمىستاردى بايانداي كەلە.
اوك الەمدىك سۇرانىسقا دايىندالۋى كەرەك
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ومىرزاق شوكەەۆ ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىن سالا جۇمىسىنا توقتالدى.
2018 جىلى اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى ءبىر جۇمىسپەن قامتىلعان ادامعا شاققاندا 2 ملن 5 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى, بۇل 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا 23 پايىزعا جوعارى» دەگەن ول وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بيدايدىڭ ءار گەكتارىنان – 12,5 مىڭ تەڭگە, راپستان – 57 مىڭ تەڭگە, كۇنباعىس پەن زىعىردان – 22 مىڭ تەڭگە, سۋارمالى جەرلەردە دە ماقتانىڭ ءار گەكتارىنان – 300 مىڭ تەڭگە, كارتوپ پەن كوكونىستەن – 1 ملن تەڭگە, باقشا داقىلدارىنان – 1 ملن تەڭگە جانە جەمىس-جيدەكتەن 10-11 ملن تەڭگە تابىس الىنعاندىعىن ايتا كەلە, وسىنىڭ مىسالىندا تيىمدىلىكتى ەسكەرە وتىرىپ, قازىردىڭ وزىندە ەگىستەردىڭ قۇرىلىمى وزگەرگەندىگىن, 2018 جىلى مايلى تۇقىمداردىڭ جالپى جينالىمى 2,7 ملن توننانى قۇراعاندىعىن ايتتى. قازاقستان زىعىر ءوندىرۋ بويىنشا العاش رەت الەمدە 1-ورىنعا يە بولدى, ونىڭ كولەمى 930 مىڭ تونناعا دەيىن جەتتى.
وسىعان وراي ەلباسى مىنا ماسەلەنى ەسكەرتتى: – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بولاشاقتا ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى درايۆەرى بولاتىنىن ۇنەمى ايتىپ ءجۇرمىز. بارلىق ەلدەر وزدەرىنىڭ جەرلەرىن يگەرىپ بولدى. دۇنيە جۇزىندە ءالى يگەرۋگە بولاتىن جەر قازاقستان, رەسەي, ۋكراينادا قالدى, – دەگەن ەلباسى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
– ەگەر دە بارلىق ەلدەر اقش-تاعى سەكىلدى ازىق-ت ۇلىكتى كوبىرەك تۇتىناتىن بولسا, الەمدەگى ازىق-ت ۇلىك 2,5 ملرد ادامعا عانا جەتەدى. 2040 جىلى جەر بەتىندە 8,9 ملرد حالىق بولادى. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنە سۇرانىستىڭ ارتۋىنا بايلانىستى بارلىعى بىزگە كەلەدى. وسى ۇردىستەرگە دايىندالۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ الەۋەتىنە جەكەلەي قاراۋ قاجەت. قانشا قارجى كەرەك بولسا, سونى بەرەيىك. بىراق ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ كەرەك, – دەدى مەملەكەت باسشىسى پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆقا قاراتا ايتقان سوزىندە.
ءو.شوكەەۆ ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندە سۋارمالى جەرلەردى كوبەيتۋگە قاتىستى شارالار ىسكە اسىرىلاتىنىن باياندادى.
– ءىرى جەكەمەنشىك كومپانيالار مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك نەگىزىندە جەرلەردى مەليوراتسيالاۋعا قاتىسۋعا دايىن. وتكەن 10 جىلدا ەلدە جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 2-3 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر اينالىمعا ەنگىزىلگەن بولسا, 2018 جىلدىڭ وزىندە 65 مىڭ گەكتار جەر پايدالانۋعا بەرىلدى, – دەدى ءو.شوكەەۆ.
وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جايىندا جامبىل مەن باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ اكىمدەرى اسقار مىرزاحمەتوۆ پەن التاي كولگىنوۆ ءسوز الدى.
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مينيسترلەردىڭ باياندامالارى تىڭدالعان سوڭ, ەلباسى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنداعى ينديكاتورلاردى اتاپ كورسەتىپ, قاي باعىتقا باسىمدىق بەرۋ كەرەكتىگىن, قانداي كەم-كەتىك تۇستاردىڭ ورىن العاندىعىن جىپكە ءتىزدى. الدىمەن مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك جانە وبلىس اكىمدەرى وتكەن جىلى ايتارلىقتاي جۇمىس جۇرگىزگەنىن, وڭ ناتيجە دامۋدىڭ وڭتايلى كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىن اتاپ ءوتتى.
– ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى 1,5 ەسەگە ءوستى. 500 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى, 113 مىڭ وتباسى جاڭا باسپانا الدى. كاسىپكەرلىك ءۇشىن بارىنشا قولايلى جاعداي جاسالدى, − دەدى پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار الەمدىك ەكونوميكاداعى ۇردىستەرگە نازار اۋدارىپ, ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنىن ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
− وتكەن جىلى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساياساتتى جۇيەلى تۇردە قايتا قاراۋ باستالدى. بەس الەۋمەتتىك باستاما, جاقىندا قازاقستان حالقىنا جولداۋ جانە جاستار ءۇشىن قابىلدانعان الەۋمەتتىك پاكەت شەڭبەرىندە بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىن قامتاماسىز ەتۋگە زور قاراجات جۇمسالادى. بۇگىندە بارلىق ەلدەر الەۋمەتتىك شىعىستاردىڭ ۇلعايۋىنا مۇمكىندىك بەرە المايدى, − دەدى ن.نازارباەۆ.
شوب-تىڭ دامۋىنا اكىمدەر جاۋاپتى
ەلباسى بۇدان بىلاي حالىقتىڭ تابىسى مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەملەكەت تيىمدىلىگىنىڭ باستى ولشەمىنە اينالاتىنىن جانە ءار مينيستر مەن اكىمنىڭ جۇمىسى وسى بويىنشا باعالاناتىنىن اتاپ ءوتتى. وتىرىس بارىسىندا پرەزيدەنت بارلىق باعدارلامالىق قۇجاتتاردىڭ ورىندالۋ بارىسى مەن ناتيجەلەرىنە جەكە توقتالدى.
−ۇلت جوسپارىندا مەملەكەتتىڭ ءرولىن تومەندەتۋگە, جەكە بيزنەستى دامىتۋعا, باسەكەلەستىك پەن زاڭنىڭ ۇستەمدىگىنە نەگىزدەلگەن ەكونوميكانىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋ مىندەتى قويىلعان. ءىجو-ءنىڭ ءوسۋى, ەڭ الدىمەن, تيىمدىلىكتى, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى كۇشەيتۋ ەسەبىنەن جۇرگىزىلۋى ءتيىس. سوڭعى جىلدارى ەكونوميكاداعى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسى 25-27% دەڭگەيىندە قالىپ وتىر. بۇل كورسەتكىشتى 2025 جىلعا قاراي 35%-عا جانە 2050 جىلعا قاراي كەمىندە 50%-عا جەتكىزۋ كوزدەلگەن, − دەدى ن.نازارباەۆ.
ەلباسى بيزنەستىڭ جول كارتاسى اياسىندا مەملەكەتتەن 385 ميلليارد تەڭگە بولىنگەنىن, 20 مىڭنان استام جوباعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلگەنىن, 180 مىڭعا جۋىق كاسىپكەر ءتيىستى وقۋدان وتكەنىن اتاپ ءوتتى. دەسە دە وسى سالاداعى بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تاپپاي وتىرعانىن, كەي وڭىرلەردىڭ كورسەتكىشى تومەن ەكەنىن دە باسا ايتتى.
– دامۋ ءۇشىن ۇلكەن الەۋەت بار. مىسالى, تەك رەتتەلەتىن ساتىپ الۋ كولەمى 11 تريلليون تەڭگەدەن اسادى. ساراپشىلار قۇنى 1 تريلليون تەڭگە بولاتىن يمپورتتالاتىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ىشكى وندىرىسپەن الماستىرۋ مۇمكىندىگىن باعالايدى. سونىمەن قاتار پاۆلودار جانە تۇركىستان وبلىستارىندا شىعارىلعان شوب ءونىمىنىڭ كولەمى تومەندەدى. ۇكىمەتكە اكىمدەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, تالقىلاۋدى تاپسىرامىن. ءار اكىم شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا جەكە جاۋاپ بەرەدى. ۇكىمەتتە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەربولات دوساەۆ جەكە جاۋاپ بەرەدى, − دەدى پرەزيدەنت.
وسى رەتتە ەكونوميكاعا مەملەكەتتىڭ قاتىسۋ جانە باسەكەلەستىك نارىقتاردى كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىنە جەكە توقتالىپ, مونوپولياعا قارسى قىزمەتتىڭ جۇمىسى باسەكەلەستىك نارىقتى قالىپتاستىرىپ, بيزنەستى كەڭەيتۋ ەكەنىن جەتكىزدى.
− جەكە سەكتور ەكونوميكا ءوسۋىنىڭ جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ نەگىزگى درايۆەرى بولۋى ءتيىس. ءاربىر اكىم ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ قانداي قۇرىلىمى بولاتىنىن, دامۋ قانداي سالانىڭ ەسەبىنەن ەكەنىن, قانداي باعىتتار جۇمىس ورىندارىن جانە حالىقتىڭ تابىسىن قامتاماسىز ەتەتىنىن ناقتى كورسەتۋى ءتيىس, − دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وسىعان وراي وبلىس اكىمدەرىنە «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسىپ, ءوڭىردى دامىتۋ پەرسپەكتيۆاسى اياسىندا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا باعىتتالعان ءاربىر وبلىستىڭ دامۋ جوسپارىن قالىپتاستىرۋ تاپسىرىلدى. ەكسپورت قۇرىلىمىنداعى قايتا وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋدىڭ جانە حالىق ءۇشىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلارعا تاريفتەر مەن باعالاردى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتىپ, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە ىشكى نارىقتى وتاندىق ءوندىرىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. ەلباسى سونداي-اق يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ قورىتىندىلارى مەن نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيا تارتۋ پروتسەسىنە توقتالدى.
– يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى اياقتالۋدا. ونەركاسىپتى دامىتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارعان 1250 جوبا ىسكە اسىرىلدى. ەلدى ءۇشىنشى جاڭعىرتۋ ءۇشىن نەگىزگى كاپيتالعا جىلىنا ءىجو-گە 30%-دان استام دەڭگەيدە ينۆەستيتسيالار تارتۋ قاجەت. سوڭعى جىلدارى بۇل كورسەتكىش 20%-دان كەم. ءىجو-گە قاتىستى كرەديتتەردىڭ ۇلەسى دە تومەن بولىپ قالۋدا − 25% دەڭگەيىندە. اڭگىمە ناقتى سەكتورعا ينۆەستيتسيالاردىڭ جەتىسپەۋى تۋرالى بولىپ وتىر. ۇلتتىق بانك بەلسەندىلىك تانىتىپ, ەكونوميكالىق وسۋگە جاردەمدەسۋى كەرەك, – دەدى ەلباسى.
بۇل رەتتە, مەملەكەت باسشىسى ناقتى سەكتور مەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ بويىنشا جۇيەلى شەشىمدەر ازىرلەۋدى, سونداي-اق دامىعان ەلدەردىڭ ينۆەستورلارىنا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدىڭ كەشەندى ەكوجۇيەسىن قۇرۋدى تاپسىردى.
– ءاربىر سالالىق مينيسترلىكتە, اكىمدىكتەردە, ۇلتتىق كومپانيالاردا ينۆەستيتسيالىق جۇمىس پەن ەكسپورتقا جەكە جاۋاپ بەرەتىن ناقتى ورىنباساردى بەكىتۋ قاجەت. ۇيلەسىمدى جۇمىس ءۇشىن ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىلدى قۇرۋ قاجەت. ءبىز 500-دەن استام جاڭا ءونىم ءتۇرىن شىعارامىز, ەكسپورت الەمنىڭ 110 ەلىندە جۇزەگە اسىرىلۋدا. الايدا, ەكونوميكا قۇرىلىمىنا ناقتى اسەر ەتە الاتىن جوبالار از. جوعارى وڭدەلگەن ءونىم ەكسپورتىنىڭ كولەمى ءىس جۇزىندە وزگەرىسسىز قالادى, − دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وڭىرارالىق جولدارعا باسىمدىق بەرىلەدى
ەلباسى ەرەكشە اتاپ وتكەن سالالاردىڭ ءبىرى – قارجى سەكتورى. ەلدىڭ قارجىلىق جانە بانك جۇيەسىندەگى جاعداي كۇردەلەنىپ, سوڭعى 3 جىلدا بانكروتقا ۇشىراعان كاسىپورىندار سانى 2 ەسەگە, ياعني 3,7 مىڭعا دەيىن وسكەن. قازىر ولاردىڭ قارىزى 4 تريلليون تەڭگەدەن اسادى. ەلىمىزدە بەرىلگەن نەسيەلەردىڭ باسىم بولىگى شاعىن كاسىپكەرلىككە تيەسىلى. مەملەكەتتەن نەسيە العان كاسىپكەرلەردىڭ قارىزدى قايتارۋ ءۇشىن مەنشىك كاپيتالدارى جەتپەيتىندىگى انىقتالىپ, بورىشكەرلەر ءتىزىمى ارتىپ وتىر. وسى رەتتە, مەملەكەت باسشىسى بانكروتتىق راسىمدەردى وڭايلاتۋدىڭ جانە ولاردىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
− 5 جىل ىشىندە زاڭناماعا 30-عا جۋىق وزگەرىستەر ەنگىزىلسە دە جاعداي جاقسارماي وتىر. بانكروتتىق ءراسىمى قارجىلىق ساۋىقتىرۋ مۇمكىن بولماعان كەزدە قولدانىلادى. وسى ماسەلەلەردى ناقتى جانە جۇيەلى تۇردە شەشۋ پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆقا تاپسىرىلادى, − دەدى پرەزيدەنت.
بۇل رەتتە, كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەس شارالارى دا نازاردان تىس قالعان جوق. ەلباسى 3 جىل ىشىندە كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ۇلەسىن كەمىندە 40%-عا قىسقارتۋ مىندەتى قويىلعانىن ەسكە سالدى.
− زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن بانكتەر ارقىلى قولما-قول اقشا الۋدىڭ شەكتى كولەمىن بەلگىلەۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەۋ قاجەت. ۇكىمەت جەكە تۇلعالار ءۇشىن نەگىزگى قارىزدى تولەگەن جاعدايدا ايىپپۇلدان بوساتىپ, سالىق امنيستياسىن جۇرگىزۋى كەرەك, − دەدى مەملەكەت باسشىسى.
حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولە وتىرىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى ۇكىمەت پەن اكىمدىكتەر الدىنا بىرقاتار مىندەتتەر قويدى.ونىڭ ىشىندە وبلىستىق جانە اۋداندىق جولداردى سالۋعا نازار اۋدارىپ, وڭىرلەردى ينفراقۇرىلىمدىق دامىتۋ شارالارىن جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتتى.
− مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى نەگىزىندە ەلدىڭ پروبلەمالىق ماسەلەلەرىنىڭ كارتاسىن جاسادى, وندا ءاربىر ايماق بويىنشا جۇيەلى جانە ينفراقۇرىلىمدىق پروبلەمالار بەلگىلەنگەن. جولداردىڭ, اۋىلدى سۋمەن جابدىقتاۋ, اۋرۋحانالاردىڭ, مەكتەپتەردىڭ, تكش مەن جەلىلەردىڭ جاعدايىن شەشۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋ قاجەت, – دەدى ەلباسى.
جاستار باسپانامەن قامتىلۋى ءتيىس
نازارعا ىلىككەن ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ. مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا تۇرعىن ءۇيدىڭ رەكوردتىق كولەمى – 12,5 ميلليون شارشى مەتر ەكەنىن, بۇرىن-سوڭدى مۇنداي كورسەتكىشكە قول جەتكىزىلمەگەندىگىن اتاپ ءوتتى.
− «7-20-25» باعدارلاماسى بويىنشا 3,7 مىڭنان استام قازاقستاندىق جاڭا باسپاناعا قول جەتكىزدى. دەگەنمەن, حالىقتىڭ بارلىق ساناتىنا بىردەي تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىنىڭ قىزىعىن كورۋ بۇيىرماي وتىر. وعان جەتكىلىكتى تابىستىڭ بولماۋى, سالىنىپ جاتقان ۇيلەردىڭ تاپشىلىعى سىندى فاكتورلار اسەر ەتتى, دەدى ن.نازارباەۆ. سونىمەن قاتار ميلليوننان اسا تۇرعىنى بار قالالاردا جاستارعا ارنالعان جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جالعاستىرۋدى تاپسىردى.
− مەن «كىمدە باسپانا جوق, سوعان بەر» دەسەم, اكىمدەر «باسپانا جاعدايىن جاقسارتقىسى كەلگەندەرگە بەرەيىك» دەيدى. ارينە, ولارعا بەرۋگە بولادى. الايدا ولاردىڭ سانى ارتىپ كەتەدى. ودان دا باسپاناسى جوقتارعا بەرەيىك. ءۇيى بارلار ونى ارزان باعامەن الادى دا جالعا بەرىپ قويىپ اقشا تابادى. ال ءبىز بۇگىندە باسپاناسى جوقتاردى قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت. ال ولار ەڭ الدىمەن جاس وتباسىلار. سوندىقتان حالىقارالىق الدىڭعى قاتارلى تاجىريبەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, حالىقتىڭ بارىنشا مول ساناتىنا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىن قايتادان ءبىر تالداۋدى تاپسىرامىن, – دەدى ن.نازارباەۆ.
جيىندا ەلباسى حالىقتى ساپالى بىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جالعاستىرۋدى تاپسىرىپ, ەلىمىزدەگى بارلىق مەكتەپتى تولىعىمەن ينتەرنەتپەن, مەكتەپ كولىگىمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى وڭ كورسەتكىشتەرگە, وڭىرلەردەگى مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىك ماسەلەسىنە توقتالىپ, «سالاماتتى قازاقستان» ارنايى پويىزدارىن ىسكە قوسۋ جوباسىنىڭ تيىمدىلىگىن جەتكىزدى.
جيىندى قورىتىندىلاعان مەملەكەت باسشىسى ەڭ الدىمەن حالىق ۇكىمەت اتقارىپ وتىرعان جۇمىستى سەزىنۋى ءتيىس ەكەنىن باسا ايتتى.
– ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسىمىن 4 پايىزدان كەم ەمەس دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن بولاشاقتا 5 پايىزدىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ قاجەت. ىشكى جالپى ونىمدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىن 28,2 پايىزعا دەيىن جەتكىزگەن ءجون. شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلار مەن قىزمەتتەر كولەمىنىڭ ءوسىمىن 24,7 ميلليارد دوللارعا دەيىن, ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ءوسىمىن 2016 جىلعى مولشەردەن 12,3 پايىزعا, ينۆەستيتسيا ءوسىمىن ىشكى جالپى ونىمنەن 16,8 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ءوسىمنىڭ ينكليۋزيۆتى مودەلى اياسىندا تۇرعىنداردىڭ ورتاشا جان باسىنا شاققانداعى ناقتى كىرىسىن 2016 جىلعى كورسەتكىشتەن 6 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ كەرەك, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سۇڭعات ءالىپباي,
ەركەجان ايتقازى,
«Egemen Qazaqstan»
