بوتاعاي كەسەنەسى – اقمولا وبلىسى قورعالجىن اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان شىعىسقا قاراي نۇرا وزەنىنىڭ سول قاپتالىندا ەكى شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان. نىسان العاش رەت قازاق دالاسىن كوكتەي شولعان رەسەيلىك ەلشى-بارلاۋشىلار ف.سكيبين جانە م.ءتروشيننىڭ بەلگىلەۋىمەن, 1694 جىلى يمپەريالىق كارتاعا سىزباسى الىنعان. 20 پاراقتان تۇراتىن وسى قۇجاتتا بوتاعاي كەسەنەسى (بىتىعاي, تاتاعاي) «قازاق ورداسى» دەيتىن اتاۋمەن تاڭبالانىپ, وعان ء«حى-ءحىى عاسىرلارعا ءتان ساۋلەت ەسكەرتكىشى» دەگەن جوبالاۋ انىقتاماسى بەرىلگەن. راسىندا بۇل كەسەنە ەلىمىزدەگى ورتاعاسىرلىق جالعىز جادىگەر.
ودان كەيىن ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاق دالاسىن وتارلاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان «ورەنبۋرگسكايا پوگرانيچنايا كوميسسيا» دەيتىن مەكەمە قىزمەتكەرى توپوگراف يۆان شانگين 1816 جىلى جوعارىداعى كەسەنەگە زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ, سىزبا جوباسىن جاساسا, ورىس بارلاۋشىسى دەميدوۆتىڭ 1825 جىلى ء«سىبىر شەكارا شەبىن قازاق دالاسىنا قاراي ىلگەرىلەتۋ» تۋرالى ءى الەكساندر پاتشاعا جولداعان جازباسىندا, قورعالجىن ءوڭىرى جايلى كەشەندى تۇردە گەوگرافيالىق سيپاتتامالار كەلتىرىپ, بۇل جەردە كونە قالا قيراندىلارى دا كوپ ەكەنىن ەسكەرىپ, «قازاقتار قاڭعىپ جۇرگەن كوشپەندىلەر ەمەس» دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.
ءحىح عاسىردىڭ باسىندا ورىس وفيتسەرى كارل ميللەردىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كەسەنەگە ات باسىن بۇرعان گەوگراف مامان پەتر رىچكوۆ نىساننىڭ تولىق نوبايىن قاعازعا تۇسىرگەن ەكەن, بىراق بۇل سىزبا بىزگە جەتكەن جوق. ونى تاريحشى تاتيششەۆتىڭ ەڭبەگى ارقىلى بىلەمىز. ودان سوڭ 1830 جىلى پولكوۆنيك بروناۆسكيدىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن ينجەنەر سوتنيك شاحماتوۆ كەلىپ, نىسانعا كەزەكتى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ۇزىندىعىن, بيىكتىگىن, قابىرعاسىنىڭ قالىڭدىعىن ءبىرىن قالدىرماي جازىپ-سىزىپ حاتقا ءتۇسىرىپ, بۇل جۇمىسىن 1841 جىلى جارىققا شىعارعان.
بۇلاردان باسقا «بوتاعاي» كەسەنەسىن كوزىمەن كورىپ زەرتتەگەن ي.شانگين جانە ءسىبىر اسكەري وكرۋگىنىڭ ءتىلماشى نازاروۆ دەيتىن ادام. نازاروۆتىڭ ءوزىنىڭ جولجازباسىندا: «تاشكەنتكە بارا جاتقان جولدا «بوتاعاي» كەسەنەسىن كوردىم» دەيدى.
ال كەڭەس وداعى تۇسىندا قازاق عالىمى, اكادەميك الكەي مارعۇلان 1973 جىلى ارنايى ارحەولوگيالىق توپ قۇرىپ, نىسانعا كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ناتيجەسىندە, جادىگەرگە «ەلىمىزدەگى ساۋلەت-قۇرىلىس ونەرىنىڭ كورنەكتى ۇلگىسى» دەگەن باعا بەرىلىپ, بۇل نىسان كوشپەلى قازاق ورداسىنا ءتان مۇرا ەكەنى ناقتىلانعان.
دايىنداعان بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
