ينۆەستيتسيا − 1,2 ترلن تەڭگە
باسپانا – قاشاندا قوعام نازارىنداعى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ ورىندى شەشىلۋى الدىمەن حالىقتىڭ تۇرمىستىق دەڭگەيىن جاقسارتسا, ەكىنشىدەن مەملەكەت تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ ناتيجەلى ەكەنىن كورسەتەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسى جاندانىپ, جاڭا قارقىنمەن دامىدى.
تاياۋدا مەملەكەت باسشىسى جاستار جىلىنىڭ رەسمي اشىلۋىندا ەلىمىزدەگى جاس وتباسىلارعا ارنالعان باسپانا مəسەلەسى ءىرى قالالاردا ءالى تولىق شەشىلمەگەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, استانا, الماتى جəنە شىمكەنت سىندى مەگاپوليستەردە جۇمىس ىستەيتىن جاستار ءۇشىن جىلىنا كەمىندە 1 مىڭ پəتەردەن سالۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
جالپى, سوڭعى جىلدارى تۇرعىن ءۇي سالاسىنا قاتىستى مەملەكەتتىك باعدارلامالار ءبىرشاما ناتيجەلى جۇرگىزىلدى. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى قايىربەك وسكەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا 1,2 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلعان. بۇل قاراجات 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 8,1 پروتسەنتكە ارتىق. ينۆەستيتسيالاردىڭ نەگىزگى ۇلەسىن, ياعني, 86 پروتسەنتىن جەكە قۇرىلىس سالۋشىلار مەن حالىقتىڭ ينۆەستيتسيالارى قۇرايدى. جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا – 459 ملرد تەڭگە, كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا 702 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنىپتى.
ەسكەرەتىنى, جىل سوڭىندا باسپانا باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا قاراماستان تۇرعىن ءۇي ساتۋ, ءيا بولماسا ساتىپ الۋ بويىنشا جاسالعان كەلىسىمدەر سانى كۇرت ارتىپ, اتالعان نارىقتا 21,7 مىڭ مامىلە جاسالدى. بۇل كورسەتكىش الدىڭعى جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا
7,4 پروتسەنتكە ارتىق. باسپانا ساۋداسى قىزعان وڭىرلەردىڭ كوش باسىندا ماڭعىستاۋ وبلىسى تۇر. بۇل وڭىردەگى ءوسىم 32,4 پروتسەنتتى قۇرايدى. ودان كەيىنگى ورىندا اقتوبە وبلىسى − 23,2 پروتسەنت. ۇزدىك ۇشتىكتىڭ قاتارىنا جامبىل وبلىسى 12,3 پروتسەنت كورسەتكىشپەن ەنىپ وتىر.
باسپانا ساتۋ بويىنشا وڭىرلەر اراسىنداعى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش – 1,7 پروتسەنت. بۇل قىزىلوردا وبلىسىنا تيەسىلى.
ايتا كەتەرلىگى, بۇعان دەيىن «7-20-25» يپوتەكالىق باعدارلاماسى بويىنشا پايدالانۋعا بەرىلەتىن باسپانالار سانىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى تۋرالى اقپارات تاراعان بولاتىن. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ق.وسكەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە وڭىرلەردە ءۇي قۇرىلىسى جاقسى قارقىنمەن ءجۇرىپ جاتىر. ماسەلەن, 2017 جىلعا قاراعاندا ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, جامبىل جانە تۇركىستان وبلىستارىندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلگەن. ەڭ كوپ سالىنعان پاتەرلەر استانا قالاسىندا − 2,4 ملن, الماتى قالاسىندا − 2 ملن, ماڭعىستاۋدا − 1,2 ملن, اقتوبەدە − 980 مىڭ, اتىراۋدا – 793 مىڭ جانە الماتى وبلىسىندا 713 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايدى.
− بىلتىر بارلىق وبلىس العا قويعان جوسپارىن تولىق ورىندادى. 2019 جىلدىڭ ناتيجەسى وسى كورسەتكىشتەن كەم بولمايدى دەپ ەسەپتەيمىز. ياعني, 13 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانعان, – دەدى ق.وسكەنباەۆ.
باعا قالاي وزگەرەدى؟
قازاقستان جىلجىمايتىن م ۇلىك فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ەرمەك مۇسىرەپوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باستاپقى نارىقتا باعا 10-15 پروتسەنتكە, ودان كەيىن 20 پروتسەنتكە تومەندەگەن. بۇعان قوسا, باسپانا ساۋداسىنىڭ كەڭ ەتەك الۋىنا يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ ىسكە قوسىلۋى نەگىز بولىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە ساتىپ الۋ-ساتۋ بەلسەندىلىگى ايتارلىقتاي ءوسىپ, ساۋدالانعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمى بۇرىنعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 111 پروتسەنتكە جەتكەن.
ە.مۇسىرەپوۆتىڭ پىكىرىنشە, يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ كوپتەپ ىسكە قوسىلۋى نارىقتا اتالعان سالانىڭ جاندانۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى. 2019 جىلى دا وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىلسە, سالادا ايتارلىقتاي دامۋ كۇتىلۋدە. بۇعان قوسا بۇل جىلى تۇرعىن ءۇي نارىعىن جانداندىرۋ مەگاپوليستەردەن وڭىرلەرگە اۋىسادى دەگەن بولجام بار.
– ەگەر بۇعان دەيىن ساتىپ الۋ-ساتۋ بويىنشا كەلىسىمدەر نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ باس قالالارى الماتى مەن استانادا جۇرگىزىلسە, بۇدان بىلاي جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنىڭ دامۋ كورسەتكىشى وڭىرلەردە جوعارىلاپ, نارىق ۇلعايا تۇسەدى, − دەدى قازاقستان جىلجىمايتىن م ۇلىك فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى.
ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا, 2019 جىلى ءۇي باعاسى ايتارلىقتاي قىمباتتامايدى. باسپانا قۇنىنا قاتىستى وزگەرىستەر ينفلياتسيالىق ۇدەرىس شەڭبەرىندە وزگەرىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن ىنتالاندىراتىن باعدارلامالاردى ەسەپكە الار بولساق, باعا شارىقتاپ كەتپەۋى ءتيىس.
ال ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلعى تۇرعىن ءۇي سالاسىنداعى كورسەتكىشتىڭ جوعارىلاۋىنا مەملەكەتتىك يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ تىكەلەي ىقپالى بولعان.
− ونىڭ ىشىندە, «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. «7-20-25» باعدارلاماسى جارتى جىل كولەمىندە عانا ىسكە قوسىلعاندىقتان قولدانىس اياسىن ەندى كەڭەيتىپ كەلەدى. بۇل رەتتە رەسپۋبليكا بويىنشا سالىنعان تۇرعىن ۇيلەردىڭ سانى دا ايتارلىقتاي كوبەيدى. بۇل ءوز كەزەگىندە باسپاناعا ءزارۋ جانداردىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋدە. ەكىنشى جاعىنان, «7-20-25» باعدارلاماسىنىڭ نارىققا كەلۋى وزگە باعدارلامالاردىڭ پروتسەنتتىك مولشەرلەمەسىن ازايتۋعا تۇرتكى بولدى. ەسكەرەتىنى, بۇعان دەيىنگى ەلىمىزدە قولدانىلىپ كەلگەن يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ بەلگىلەگەن مەجەسى اسا جوعارى ەدى. ءبىر ءۇي العان بورىشكەر ۇستىنە ەكىنشى ءبىر ءۇيدىڭ باعاسىن قوسىپ تولەيتىن, − دەدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2015 جىلى تەڭگەنى ەركىن اينالىمعا جىبەرگەن ۋاقىتتا ونىڭ بازالىق پروتسەنتتىك مولشەرلەمەسىن ۇلتتىق بانك 17 پروتسەنتكە دەيىن كوتەرگەن بولاتىن. وسى جاعدايدان كەيىن ەلدەگى كوپتەگەن بانكتەر يپوتەكالىق نەسيەدەن باس تارتتى. 2017 جىلدان بەرى بازالىق پروتسەنتتىك مولشەرلەمە تۇسۋدە. ناتيجەسىندە نەسيەلەردىڭ پروتسەنتتەرى دە تومەندەۋدە. بۇل − ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە يپوتەكالىق نەسيەلەر بەرۋ قولايلى بولا باستادى دەگەن ءسوز. ءسويتىپ بانكتەر وسى باعىتتا ءتۇرلى باعدارلامانى ىسكە قوستى.
2019 جىلى تۇرىن ءۇي باعاسىنا كوپشىلىكتىڭ الاڭداۋشىلىق بىلدىرەتىنى ءسوزسىز. ەكونوميستىڭ پايىمىنشا, قارجىلىق تۇرعىدان بىرقاتار فاكتورلاردى ەسەپكە الا وتىرىپ, يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ كوپتەپ ىسكە قوسىلۋى سۇرانىس ينفلياتسياسىنا اكەلىپ سوقتى. ياعني, نارىقتا سۇرانىسقا يە تاۋار قۇنى قىمباتتادى.
– 2019 جىلى ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارىندا باسپاناعا سۇرانىس كەمىمەيدى. ەكىنشى ەسكەرەتىن جايت, بيىل اقش-تىڭ فەدەرالدىق رەزەرۆتەر جۇيەسى دوللاردىڭ بازالىق پروتسەنتىن كوتەرمەك. بۇل قادام – دوللار قۇنىنىڭ ارتۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى. ناتيجەسىندە دامۋشى ەلدەردەگى ورتالىق بانكتەر ءوز ۆاليۋتالارىنىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىن كوتەرۋگە مۇددەلى. ەگەر ۇلتتىق بانك تەڭگە باعامىن كوتەرۋدى جالعاستىراتىن بولسا, بىزدەگى نەسيەلەر قىمباتتاي باستايدى دا, ونىمگە سۇرانىس تومەندەيدى. ياعني, باسپاناعا جاپپاي سۇرانىس تومەندەسە, ءۇي باعاسى قىمباتتامايدى, − دەدى م.حالىق. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا سۇرانىستى ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى تولەمگە جەڭىلدىك قاراستىرىلۋى قاجەت. مىسالى, قۇنى 10 ملن تەڭگە تۇراتىن باسپانانى الۋ ءۇشىن 2 ملن تەڭگە باستاپقى جارنا تولەۋ قاجەت. ايلىعى تومەن ازاماتتاردىڭ قالتاسىندا مۇنداي قاراجات جوق. سوندىقتان باستاپقى تولەمنىڭ ءوزىن نەسيەگە الۋعا تۋرا كەلەدى. ال كوپتەگەن يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ تالابى بويىنشا, ءوتىنىم بەرۋشىنىڭ نەسيەسى بولماۋعا ءتيىس.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس 2019 جىلدان باستاپ «7-20-25» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا بولىنگەن قاراجات 80 ملرد تەڭگەدەن 100 ملرد تەڭگەگە دەيىن ارتپاق. «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا جالعا بەرىلەتىن جانە نەسيەلىك تۇرعىن ۇيلەردى قارجىلاندىرۋ 2019 جىلدان باستاپ 35 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل سالاعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ ارتۋى بيىلعى تۇرعىن ءۇي سالاسىنىڭ قارقىنمەن دامۋىنا ىقپال ەتپەك.
الەۋمەتتىك سالا ماماندارىنا جەڭىلدىك بار ما؟
جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەردە كەزەكتە تۇرعان, بيۋدجەتتىك سالادا جۇمىس ىستەيتىن جانە نارىق باعاسىمەن تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا قاراجاتى جەتپەيتىن تۇرعىندار ءۇشىن «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىندا مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان. اتالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا ورتاشا زايم سوماسى 7,3 ملن تەڭگەگە تەڭ كەلەدى. «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» ارقىلى الەۋمەتتىك سالالاردا جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ ءبىرسىپىراسى قاراجات جيناۋ ارقىلى باسپاناعا قول جەتكىزسە, ەندى ءبىرى ءوز كەزەگىن كۇتۋدە. «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» باسقارماسىنىڭ ءتورايىمى ءلاززات يبراگيموۆانىڭ ايتۋىنشا, «اسكەري باسپانا» باعدارلاماسى ارقىلى تۇرعىن ءۇي الۋعا 5500 قىزمەتشىنىڭ ءوتىنىمى ماقۇلداندى.
− 2018 جىلى ءبىزدىڭ بانكتەن اسكەري قىزمەتشىلەر 70 مىڭ ارنايى ەسەپشوت اشىپ, تۇرعىن ءۇي تولەمدەرىن سول جەرگە جيناپ جاتىر. سول جىلدىڭ شىلدە ايىندا «اسكەري باسپانا» دەگەن باعدارلامانى اشتىق. قارۋلى كۇشتەردىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى ارنايى ازىرلەنگەن سايت ارقىلى جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق نەسيەلەندىرۋگە قاتىسۋعا وتىنىمدەر قالدىرادى, − دەدى ول.
بۇعان دەيىن «7-20-25» باعدارلاماسىن ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن-ءدى. «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا اكىمدىكتەر سالعان تۇرعىن ءۇيدى «7-20-25» باعدارلاماسىنىڭ قاتىسۋشىلارى مەن «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنىڭ» سالىمشىلارىنا قاتار بەرۋ قاراستىرىلدى. سونىمەن بىرگە «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىنىڭ قاتىسۋشىلارى ءۇشىن باستاپقى جارنانىڭ مولشەرى 30 پروتسەنتتەن 20 پروتسەنتكە دەيىن تومەندەتىلىپ, «تقجب»-دان نەسيە الۋ وڭايلادى. بۇعان قوسا, مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەر جانە اسكەري سالاداعى ماماندارعا ارنالعان ارنايى قاناتقاقتى جوبا استانا مەن شىمكەنت قالالارىندا ىسكە قوسىلدى. وندا باستاپقى جارنا ءۇشىن باسپانا كەزەگىندە تۇرعاندارعا قايتارىمسىز 1 ملن تەڭگە قاراجات بەرىلدى.
تاياۋدا باق وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ق.وسكەنباەۆتان الداعى ۋاقىتتا تۇرعىن ءۇي سالاسىنا قاتىستى باعدارلامالار بويىنشا تاعى قانداي جەڭىلدىكتەر قاراستىرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن سۇراعان ەدىك. ونىڭ ايتۋىنشا, ءدال قازىر الەۋمەتتىك سالاداعى ماماندار ءۇشىن «تقجب» ارقىلى قارجى جيناۋ ءتيىمدى ءادىس بولماق.
– ەگەر ناقتى وسى سالا ماماندارىنا باسپانا قولجەتىمسىز بولىپ, ناتيجە جوسپارداعىداي ورىندالماسا, باسقا دا باعىتتارىن قاراستىرىپ كورەمىز, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.
«ارزان تۇرعىن ءۇي نەسيەسىن قالاي الۋعا بولادى؟» دەگەن ساۋالىمىزعا «تقجب» اق باسقارما ءتورايىمى ءلاززات يبراگيموۆا:
– ءبىز تاياۋدا قولجەتىمدى نەسيە الۋعا بايلانىستى ساراپتاما جۇرگىزدىك. ەڭ الدىمەن ادامداردىڭ وزگە نەسيە جۇكتەمەسى بولماۋعا ءتيىس. سوندىقتان يپوتەكا الۋ ءۇشىن بانككە جۇگىنبەس بۇرىن ءوزىڭنىڭ بارلىق تۇتىنۋشىلىق نەسيەڭدى, وزگە بانكتەردەگى نەسيەلىك كارتالارىڭدى جابۋعا تۋرا كەلەدى, – دەپ جاۋاپ بەردى. بەلگىلى بولعانى, بۇگىندە ەلىمىزدە 6 ملن ادامنىڭ كەپىلسىز الىنعان تۇتىنۋشىلىق نەسيەسى بار. وعان نەسيەگە العان سمارتفون, تۇرمىستىق تەحنيكا جانە باسقا دا نەسيەلەر جاتاتىنى بەلگىلى.
−اتالعان ادامدار ءتۇرلى نەسيەلىك باعدارلاماعا قاتىسپاس بۇرىن سول قارىزدارىن جاۋىپ العانى ءجون. سەبەبى ەسەپتەۋ تەتىكتەرى مىناداي: وتباسىڭىزدىڭ ورتاشا تابىسى ەسەپتەلىپ, ول وتباسىنىڭ ءار مۇشەسىنە بولىنەدى. ءبىز ونىڭ نەسيەنى قالاي تولەي الاتىندىعىن قاراستىرامىز. بارلىق بانكتەردىڭ نورماتيۆتەرىنە سايكەس نەسيە تولەنگەننەن كەيىن ءسىزدىڭ تابىسىڭىزدىڭ 50 پروتسەنتى ءومىر سۇرۋىڭىزگە, بالالارىڭىزدى مەكتەپكە اپارۋعا, كيىندىرۋگە, تاماقتاندىرۋعا جەتۋى كەرەك, − دەدى بانك باسشىسى.
بۇگىنگى قوعامدا باسپانا ءار وتباسىنىڭ ء«وز ءۇيى, ولەڭ توسەگى» عانا ەمەس, قوناق قابىلدار قۇتحاناسى, قارا شاڭىراعى, ءتىپتى الەۋمەتتىك دارەجەسىن كورسەتەر ينديكاتورى, كاپيتالدى كوبەيتەر ينۆەستيتسياسى. سوندىقتان كەلەشەك ءۇشىن بۇل سالاعا مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قاراجاتتىڭ ءتيىمدى, ۋاقتىلى جۇمسالۋى اسا ماڭىزدى بولماق.
ەركەجان ايتقازى,
«Egemen Qazaqstan»
