الدىمەن اتالعان وزگەرىستەرگە توقتالايىق. ماگيستراتۋراعا ۇمىتكەرلەر ەندى GMAT فورماتى بويىنشا بىرىڭعاي ەمتيحان تاپسىرادى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, تالاپكەردىڭ تاڭداۋىنا ءتۇسىپ تۇر, ياعني بۇدان بىلاي گرانت ماگيسترانتتىڭ سوڭىنان ەرەدى.
تارقاتايىق. GMAT – (Graduate Management Admission Test, تىكەلەي تارجىمالاساق, باسقارۋ بويىنشا قورىتىندى ەمتيحان دەگەن ماعىنانى بەرەدى – ا.ش.) نەگىزىنەن ەكونوميكا, بيزنەس, قارجى جانە اتى ايتىپ تۇرعانداي مەنەدجمەنت سالالارى بويىنشا ماگيستراتۋراعا تۇسۋگە نيەتتى تالاپكەرلەرگە ارنالعان اعىلشىن تىلىندەگى ستاندارتتالعان تەست. بۇل ەمتيحان ءسىزدىڭ ماتەماتيكالىق (Quantitative), اۋىزشا (Verbal) جانە جازباشا (Analytical Writing) دەڭگەيىڭىزدى انىقتايتىن بولىمدەردەن تۇرادى.
وسىعان دەيىن تالاپكەرلەر اعىلشىن تىلىنەن تەستتە وقىلىم, تىڭدالىم, گرامماتيكا بويىنشا بولىمدەردەن تەست تاپسىرعان, بىراق ماتەماتيكالىق قابىلەتتەرگە قاتىستى كريتەريلەر, ياعني ءبولىم بولماعان. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلدەرى GMAT تەستىنىڭ مەتەماتيكالىق ءبولىمى ايتارلىقتاي كۇردەلى بولاتىنىن ايتادى. سوندىقتان بۇل تەستتى الگەبرا مەن گەومەتريانى جاقسى بىلگەن جاعدايدا عانا تاپسىرعان ءجون ەكەنىن ەسكەرتەدى. ال گۋمانيتاريلەردىڭ ماتەماتيكالىق ءبىلىمى مەكتەپ باعدارلاماسىنان ءارى اسپايتىنىن ەسكەرسەك, وسى سالالارعا تاپسىراتىندار ءۇشىن (الەۋمەتتانۋشىلار, سۋرەتشىلەر, ەكولوگتار, جۋرناليستەر جانە ت.ب.) عىلىمنىڭ اۋىلى ءبىرشاما الىس بولادى دەگەن كۇدىك بار كوكەيدە. وسى ورايدا, مينيسترلىككە عىلىمنىڭ ەكى ءىرى, ياعني جاراتىلىستانۋ مەن گۋمانيتارلىق باعىتىنا قاراي, وزگە دە فورماتتى قوسا قاراستىرۋ قاجەت-اق.
ەكىنشىدەن, ەندى گرانتتار ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ەمەس, ماگيسترانتتارعا بەرىلەدى. ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعى وتكىزەتىن كەشەندىك تەستىلەۋدىڭ ناتيجەسىندە جوعارى بالل جيناعان تالاپكەرلەر گرانت يەلەنەدى. سوعان سايكەس, جوو-نى ءوزى تاڭدايتىن بولادى. «وسىلايشا, «گرانت ماگيسترانتتىڭ سوڭىنان ەرەدى» دەگەن قاعيدا جۇزەگە اسىرىلادى», دەدى ا. ايماعامبەتوۆ. قۋانتارلىق جاڭالىق ءارى قۇپتارلىق قادام. الايدا بولاشاق عالىمدار جەتەكشىسىنە جەتە ءمان بەرە مە؟ وعان قانشالىقتى قابىلەتتى, بۇل تۋرالى اقپارات قولجەتىمدى مە؟ توقەتەرى, «تالاپكەرلەر ءوز تاڭداۋىن جاساردا بولاشاق باعىتىن ايقىنداۋعا جاردەمدەسەتىن جەتەكشىنى ەمەس, وقۋ ورنىنىڭ بەدەلىنە باسىمدىق بەرىپ كەتپەي مە؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. حالىقارالىق تاجىريبەدە, اسىرەسە امەريكادا ءوز ەركىمەن عىلىم جولىنا ءتۇسۋدى كوزدەيتىن كەز كەلگەن ۇمىتكەر دەڭگەيى جەتىپ ەمتيحاننان وتكەنىمەن, الەمنىڭ ءار قيىر شەتىنەن تاڭداعان ۋنيۆەرىنە تابانى تيۋدە سونداعى پروفەسسوردىڭ ارنايى شاقىرتۋ حاتى ەسكەرىلەدى. بۇل بىزدە جولعا قويىلماعان, تالاپكەرلەر كوبىنە وقۋ ورىندارى تۋرالى دەرەكتەردى بىلەدى, بىراق وزىنە قاجەتتى, بىلىكتى ماماننىڭ قاي ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىس وقيتىنىنان دەرلىگى حابارسىز. ماسەلەن, تۇركولوگيا نەمەسە ءدىنتانۋ اياسىندا ىزدەنگىسى كەلەتىن تالاپكەردىڭ الماتى, استانا جانە تۇركىستاننان تاڭداۋعا مۇمكىندىگى بار دەلىك, البەتتە ول جاستاردىڭ قالاسى دەپ ەلورداداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن تاڭدايدى. بىراق ونىڭ تۇسكەن جانە زەرتتەيتىن تاقىرىبىن تۇگەل تالداعان, مايىن ىشكەن مامان تۇركىستانداعى ياسساۋي ۋنيۆەرسيتەتىندە بولسا شە؟ پروفەسسوردىڭ دا, ماگيسترانتتىڭ دا مۇمكىندىگىن شەكتەمەيمىز بە؟ وسى تۇستا جاڭا وزگەرىستەرگە قاتىستى قيسىندى پىكىردى قوسا كەتەيىك. بەلگىلى تەولوگ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور دوساي كەنجەتاي: «ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرا – عىلىم جولى. ءار عىلىم جولى كافەدرانىڭ تسەحىنان ءوتۋى ءتيىس. ال ءار تسەحتى بەلگىلى ماماندار عانا ۇستايدى. سول ماماندار كىمنەن عالىم شىعىپ-شىقپايتىنىن شامالايدى. ءار مامان وزىنە, جولىنا, زەرتتەۋ سالاسىنا شاكىرت تاربيەلەۋى ءتيىس. ال مىنا ەرەجەدە ءبىر جاقتى كەتكەن. راس, جەمقورلىق قاۋىپتى. ال سالاعا قاتىسى جوقتار ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا وقىسا, ودان نە پايدا؟ بۇل عىلىمعا قاۋىپتى. بىزدە ءوزى ورتا جول بولا ما, جوق پا؟», دەگەن جانايقايىن جەتكىزدى.
ءۇشىنشى جايت, ء«بىلىم الۋعا دايىندىعى» جانە 2 سالالىق پاندەر بويىنشا بەرىلەتىن سۇراقتار مازمۇنى تۇبەگەيلى وزگەرىپ كەتپەسە, بۇل تالاپتار بۇرىن دا بولعان. جەمقورلىقتى جويۋدى ماقسات ەتكەن مينيسترلىككە لايىقتى ۇسىنىستار دا ايتىلىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – بارماق باستى, كوز قىستىعا جول بەرمەۋگە باعىتتالعان جۇمىستى جارىم جولدان قالدىرماي, ماماندىق بويىنشا سۇراقتاردى دايىنداۋدى دا جوو قۇزىرىنان الىپ تاستاۋ تۋرالى ۇسىنىس. سوندا ونداعى اككى ماماندار سۇراقتاردىڭ جاۋاپتارىن ءوز ادامدارىنا بەرمەيدى دەگەن سەنىم بار. ارينە, بۇل ۇسىنىس قابىلدانسا, اتالعان جۇمىس ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعىنا جۇكتەلەدى.
ەندى عىلىمنىڭ داڭعىل جولى – دوكتورانتۋرعا كەلەيىك. مۇنداعى ەمتيحان فورماتىندا وزگەرىستەر جوق. الايدا اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىنى تۋرالى حالىقارالىق سەرتيفيكات (IELTS, TOEFL جانە ت.ب.) تالاپ ەتىلەدى. «دوكتورانتۋرا بويىنشا شەت تىلىنەن تەست ەندى ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعى ارقىلى وتكىزىلمەيدى. سوندىقتان دوكتورانتۋراعا تۇسەمىن دەپ نيەت بىلدىرۋشىلەر وسى باعىت بويىنشا دايىندالۋلارى ءتيىس», دەدى مينيسترلىك وكىلى.
بۇعان دەيىن اتالعان حالىقارالىق سەرتيفيكاتتار بار بولعان جاعدايدا قۇجاتتارمەن بىرگە وتكىزسە, تالاپكەر اعىلشىن تىلىنەن اۆتوماتتى تۇردە وتەتىن, ەگەر بولماسا, ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعى دايىنداعان ەمتيحاندى تاپسىراتىن. ال ەندى بۇل – دوكتورانتۋرادا مىندەتتى. سەرتيفيكاتىڭ جوق پا, عىلىمنىڭ دا ەسىگى جابىق. ماسەلەنىڭ ءمانىسى سەرتيفيكاتتاعى شەكتىك بالدا بولىپ تۇر. دوكتارانتۋراعا تاپسىرۋ ءۇشىن IELTS 6.0 بولۋ كەرەك. ونان تومەنى جارامايدى. ەندى ءبىر مىسال, قولىندا 6 بالدىق IELTS سەرتيفيكاتى بار تالاپكەر قاي ۋنيۆەرسيتەتتى تاڭدايدى: شەتەلدىك پە, الدە وتاندىق پا؟ البەتتە شەكارا اسادى. مۇمكىندىگى بار ما؟ بولعاندا قانداي! سەبەبى الەمنىڭ كوپتەگەن بەلدى ءارى بەدەلدى وقۋ ورىندارى 6 بالدى قاناعات تۇتادى. ءتىپتى التىعا جەتكىزبەي-اق شەتەلگە كەتۋگە بولادى. ويتكەنى «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ, ايتالىق, جۋرناليستيكاعا ءتۇسۋ تالابىندا 5,5 بالل كورسەتىلگەن. سوندا ەلىمىزدە دوكتورانتۋرانىڭ بولا ما؟ بۇل – ءبىرىنشى ماسەلە. ەكىنشىسى ونان دا سالماقتى. نولدەن باستاعان ادامعا كەتەتىن كەمى 4-5 جىل ۋاقىت تا, جۇمىستان كەيىن كەلىپ دايىندالۋعا قاجەت قاجىر-قايرات تا, ايىنا بولماعاندا 20 مىڭنان 4-5 جىل جۇمسالاتىن قاراجات تا, تەستتى تاپسىرۋعا بەرىلەتىن 50 مىڭ تەڭگە دە تۇك ەمەس, اسا الاڭداتاتىنى – ءتىلدى مىقتى مەڭگەرگەن مامان عىلىمنان اقساپ تۇرسا دا مۇمكىندىگى بار, كەرىسىنشە ءوز سالاسىن شەمىشكەشە شاققان ادام شەت تىلىنە شورقاق بولسا, عالىم اتانا المايتىنى. ماسەلە... بۇل دا – ءبىر جولعا قويۋدى تالاپ ەتەتىن تۇيتكىل.
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
