اۋانىڭ لاستانۋى دامىعان مەملەكەتتەرگە دە ءتان. تۇماندى قالادا ءومىر ءسۇرۋ قانشالىقتى زيان؟ الەمنىڭ ءىرى مەگاپوليستەرى بۇل احۋالمەن قالاي كۇرەسەدى, قانداي شارالار قولدانادى؟
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, اسقازان, وكپە, باۋىر, ۇيقى بەزى وبىرىنان كوز جۇمۋشىلار قاتارى كۇن ساناپ ءوسىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى – ەكولوگيانىڭ ناشارلاۋى. ۇلكەن قالالارداعى لاس اۋانىڭ ادام اعزاسىنا زيانى كوپ. ويتكەنى وكپەنىڭ ولاردى رەتتەۋگە كۇشى جەتپەي, زياندى ەلەمەنتتەر قانعا ارالاسىپ كەتەدى. ددسۇ مالىمەتىنشە, 2016 جىلى اۋا ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىنان 4,2 ملن ادام قازا تاپقان. ونىڭ 3,8 ميلليونى – تۇرمىستىق جاعدايدا بولىنەتىن ۋلى مايلار سەبەبىنەن كوز جۇمعاندار. ۇيىم ساراپشىلارى 10 ادامنىڭ 9-ى لاستانعان اۋادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ايتادى. 2050 جىلى لاس اۋا 3,6 ميلليون ادامنىڭ ولىمىنە سەبەپ بولادى ەكەن. سونىمەن قاتار لاستانعان اۋا جاھاندىق جىلىنۋعا دا اسەر ەتەدى.
1952 جىلى جەلتوقساندا اۋا رايى كۇرت سالقىنداپ, لوندون تۇرعىندارى ۇيلەرىن كومىرمەن جىلىتۋعا كوشتى. انتيتسيكلون سالدارىنان سالقىن, بىراق جەلسىز اۋا رايى ورنادى. ناتيجەسىندە, سالقىن اۋا جىلى اۋانىڭ استىندا قالىپ, قالانى كومىر توزاڭى مەن تۇمان باسادى. «تۇماندى البيون» ءۇشىن تۇمان ۇيرەنشىكتى جاعداي بولعاندىقتان, بۇعان باسىندا ەشكىم كوڭىل بولمەگەن. بىراق بىرنەشە اپتادان كەيىن تۇرعىندار تىنىس الۋ جولدارى اۋرۋلارىنا شالدىعا باستايدى. سونىڭ سالدارىنان 4000-نان استام ادام كوز جۇمدى. كەيىن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى 12000 ادامنىڭ زياندى اۋادان زارداپ شەككەنىن كورسەتتى. بۇل وقيعا تاريحتا « ۇلى تۇمان» دەگەن اتپەن قالدى. بۇدان كەيىن قالا اكىمشىلىگى شارالار قولدانا باستادى.
زياندى گازداردى, وتىننىڭ قاۋىپتى ءتۇرىن قولدانۋعا تىيىم سالىندى. قالا اكىمشىلىگى حالىقتى گاز پليتاسىن ورناتۋعا شاقىردى. وسىلايشا گاز جارناسىن تومەندەتۋ, حالىقتى ەكولوگيانى قورعاۋعا شاقىرۋ ارقىلى اۋاعا زياندى گازداردىڭ ءبولىنۋىن ازايتتى. سودان بەرى بريتانيا استاناسىندا ەكولوگيانىڭ دامۋىنا اسا ءمان بەرىپ كەلەدى.
2015 جىلى كوكتەمدە پاريج تۇرعىندارى اۋانىڭ ناشارلاۋىنا نارازىلىق بىلدىرە باستادى. لاس اۋانىڭ قالانى باسقانى سونشا, ءتىپتى ەيفەل مۇناراسى دا كورىنبەي قالعان. ساراپتاما ناتيجەلەرىنە سۇيەنسەك, جىل سايىن پاريجدىكتەر مەن قالا قوناقتارىنىڭ اعزاسىنا تىنىس الۋ جولدارى ارقىلى 6 ملن قاتتى زات تۇسەتىنىن كورسەتكەن. بۇل – ءبىر ۋاقىتتا سەگىز تەمەكى شەگۋشىنىڭ ورتاسىندا وتىرۋمەن تەڭ.
وسىعان بايلانىستى پاريج اكىمشىلىگى شارا قابىلداپ قالا ورتالىعى مەن شەتكى اۋداندارعا كولىكتە ءۇش ادامنان كوپ بولعان جاعدايدا عانا كىرە الاتىن تالاپ قويادى. جۇرگىزۋشىلەر جىلدامدىقتى 20 كم/ساعاتتان اسىرماۋى ءتيىس. ەرەجە بۇزۋشىلارعا سول جەردە ايىپپۇل سالىنعان.
جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن قوعامدىق كولىكتەردەگى جول ءجۇرۋ اقىسىز بولدى. ءۇي ماڭايىنداعى كولىك تۇراقتارى ەكولوگياعا قاۋىپسىز جانارمايمەن جۇرەتىن كولىكتەرگە تەگىن قىزمەت كورسەتتى.
سونداي-اق ەرەجەگە ساي, كولىك ءنومىرى جۇپ جانە تاق ساندار بولۋىنا بايلانىستى, ولار سايكەسىنشە اپتانىڭ جۇپ جانە تاق كۇندەرى جۇرۋگە مىندەتتەلدى. پاريج اكىمى انن يدالگو 2020 جىلدان باستاپ ديزەلمەن جۇرەتىن كولىكتەرگە تىيىم سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. ودان بولەك 2016 جىلدان باستاپ ۇيدەن وت جاعۋعا رۇقسات جوق.
دۇنيەجۇزىلىك بانك جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, لاستانعان اۋا يندەكسى بويىنشا امەريكا قۇراما شتاتتارى جەتىنشى ورىندا. ساراپشىلاردىڭ باقىلاۋ ناتيجەسى بۇل ەلدە 2010 جىلى لاستانعان اۋا سالدارىنان 71 مىڭ ادامنىڭ كوز جۇمعانىن كورسەتتى. ياعني اقش-تاعى جول اپاتىنان قازا تاپقاندار سانىمەن تەڭ.
اقش-تا اۋا, سۋ ساپاسىنا ادەيى زارار كەلتىرگەن ازاماتتارعا 25 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە ايىپپۇل نەمەسە 1 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى كەسىلەدى ەكەن. ەگەر بۇل زاڭدى بۇزۋ قايتالانسا, بوستاندىعىنان ايىرۋ مەرزىمى 2 جىلعا ۇزارادى.
اقش جىلىنا 5414 ميلليون توننا سو2 گازىن اۋاعا بولەدى ەكەن. جاسىل ەكونوميكا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جوبالارىنا قاراماستان, امەريكا لاستانعان اۋا يندەكسى بويىنشا ءالى دە الدىڭعى قاتاردا تۇر. امەريكانىڭ وكپە اۋرۋلارىنا قارسى قاۋىمداستىعىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, 2016 جىلى حالىقتىڭ جارتىسى قاۋىپتى ورتادا تۇرعان. باسقاشا ايتقاندا, 166 ميلليون امەريكالىق كۇن سايىن دەمىكپەگە, جۇرەك اۋرۋىنا, وبىرعا شالدىعۋ قاۋپى جوعارى ورتادا ءومىر سۇرگەن. بۇگىندە ەكولوگيانى قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن كولىكتەردىڭ جانارمايىنا قاراي بولەك تالوندار الۋدان باستاپ, زاۋىت ءتۇتىنىن رەتتەيتىن شارالار جۇزەگە اسىپ جاتىر.
لاستانعان اۋادان زارداپ شەگۋشى مەملەكەتتەر ءتىزىمىن قىتاي باستاپ تۇر. قىتاي استاناسى – تۇتىننەن كوز اشپاعان كوڭىلسىز قالالاردىڭ ءبىرى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قىتاي بيلىگى بارىن سالۋدا. ال ينجەنەرلەر بەيجىڭدەگى بيىك عيماراتتارعا جەلدەتكىشتەر ورناتۋدى ۇسىندى. بۇل ۇزدىك تەحنولوگيالىق ءادىس بولماسا دا, اسەر ەتۋ ىقتيمالدىعى جوعارى. ولار بىرنەشە ساعاتتا تۇماندى سەيىلتىپ, قاۋىپتى ەلەمەنتتەر سانىن تومەندەتە الادى ەكەن. سۋدى وزەن مەن كولدەردەن الىپ, كەيىن ولاردى قايتا قولدانۋ ءۇشىن وڭدەۋ دە قاراستىرىلعان. قىسقاشا ايتقاندا, جاساندى جاڭبىر تەحنولوگياسى ەكولوگيانى قورعاۋدا ءتيىمدى ادىسكە اينالادى.
ينجەنەرلەر ەلدەگى كەي ايماقتاردا اتموسفەراعا سۇيىق ازوت بولۋگە كەڭەس بەرەدى. وسىلايشا زيان ەلەمەنتتەر قاتىپ, جەرگە تۇسەدى. مۇنىڭ ءبىر قيىنى ازوت تەمپەراتۋراسىنىڭ تومەندىگى قورشاعان ورتاعا اجەپتاۋىر زيان كەلتىرۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, كوپ مولشەردەگى سۇيىق ازوت جوعارى تەمپەراتۋرا ماسەلەسىن دە شەشەدى. ينجەنەرلەر سەربيا ونەرتاپقىشى نيكولا تەسلا ويلاپ تاپقان ەلەكتروستاتيكالىق ءورىس تۇمانمەن كۇرەستە پايداعا جارايتىنىن ايتادى. گوللانديالىق ساراپشى دان روسگاردە تەسلا ترانسفورماتورىن جەرگە كومىپ, سونىڭ كومەگىمەن اۋادان زياندى گازدى ءبولىپ شىعۋدى ۇسىندى. بۇل زەرتحانالىق جاعدايدا جاقسى ناتيجە بەرگەن. جوبانى قىتايلىقتار قولداپ, بەيجىڭدەگى پاركتىڭ بىرىندە وسى ءتاسىل ىسكە قوسىلعان. لاستانعان اۋادان قورعانۋ ءۇشىن قىتايلىقتار باسقا دا ادىستەر ىزدەپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى – ۇلكەن بيوشاتىرلار. بيوشاتىرلار اكىمشىلىك عيماراتتار مەن وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستىنە سالىنباق. بۇل تەك الاسا عيماراتتارعا عانا قاراستىرىلعان. قورعاننىڭ ءار شارشى مەترى 950 اقش دوللارىن قاجەت ەتەدى.
كومىردى گازعا اينالدىرۋ تەحنولوگياسى – تۇماننان قۇتقاراتىن ءادىس. سول ءتاسىل ارقىلى كومىر سياقتى ورگانيكالىق جانارمايلاردان تابيعي گاز جاساۋعا مۇمكىندىك بار. ءدال وسى تەحنولوگيا قىتايلىقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىققان. 2020 جىلعا دەيىن جالپى گاز مولشەرىنىڭ 12,5%-ءىن كومىردەن كوگىلدىر وتىن سينتەزىمەن اينالىساتىن زاۋىتتار جاساپ شىعارۋى ءتيىس. بىراق بۇل ءادىستىڭ دە كەرى اسەرى بار. ەنەرگيا كوزىن جاساۋ بارىسىندا پارنيك گازدارى بولىنەدى. جالپى قىتايدا 300 ەكوقالا سالىنىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا قحر-داعى مۋنيتسيپاليتەتتەردىڭ جارتىسىنا ەكو دارەجەسى بەرىلمەك.
اۋانىڭ لاستانۋى – كليماتتىڭ وزگەرىپ, جاھاندىق جىلىنۋدىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى. 2016 جىلدىڭ 4 قاراشاسىندا كۇشىنە ەنگەن «پاريج كەلىسىمى» ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان جاھاندىق كەلىسىم بولىپ سانالادى. 118 مەملەكەت قولداعان كەلىسىم بويىنشا كومىرتەگىنىڭ, پارنيك گازداردىڭ ءبولىنۋى سەكىلدى اۋانىڭ لاستانۋىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى ازايتۋعا كۇش جۇمىلدىرىلىپ جاتىر. قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرگەندەرگە ءتۇرلى جازا قولدانىپ, ايىپپۇل سالىپ جاتقان ەلدەر دە بار. الايدا, بۇلار اۋانىڭ لاستانۋىن توقتاتۋعا جەتكىلىكسىز. ويتكەنى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى ۇيدە جاعىلعان پەشتىڭ ءتۇتىنى بۇل احۋالدى ۇدەتپەسە, شەشەر ەمەس. وسى تۇستا الەمدى تولعاتقان ماسەلەنىڭ شەشىم تابۋى ءار ازاماتتىڭ قولىندا ەكەنىن ۇمىتپاعان ابزال.
سۆەتلانا عالىمجانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
