– نۇرلان الدانىشباي ۇلى, قازاق حالىق مۋزىكاسىنىڭ تاريحى كونە تۇركى داۋىرىنەن باستاۋ الادى دەگەن تۇجىرىم بار. وسى سالانىڭ مامانى رەتىندە بۇعان ءسىز نە ايتار ەدىڭىز؟
– وتىراردان شىققان عۇلاما عالىم ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مۋزىكا زەرتتەۋ سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىندە مۋزىكانىڭ جاعىمدى اسەرىن جان-جاقتى دالەلدەدى, سونداي-اق ونىڭ ادامنىڭ جان-دۇنيەسىنە اسەر ەتەتىن تاربيەلىك مانىنە باسا كوڭىل ءبولدى. ول: «مۋزىكانىڭ ءۇش ءتۇرى كەزدەسەدى, ءبىرىنشىسى, جاي عانا راقات سەزىمىن تۋعىزسا, ەكىنشىسى قۇمارلىقتى, ىنتىقتىقتى بىلدىرەدى, ال ءۇشىنشىسى ءبىزدىڭ قيالىمىزعا باعىتتالادى» دەدى. جاعىمدى سەزىم وياتاتىن مۋزىكا دەمالىس ءۇشىن قولدانىلاتىنىن, بۇل ءبىزدى جاقسى تىنىقتىراتىنىن جازدى. بۇگىندە مۋزىكا ونەرىنىڭ الۋان تۇرىنە تاپ بولا تۇرىپ, وكىنىشكە قاراي, سونىڭ ۇلتتىق تاربيەگە جاعىمسىز كەرى اسەرى قاتتى الاڭداۋشىلىق تۋعىزۋدا. ال حح عاسىردىڭ 30-جىلدارى قازاق زيالىلارى مۋزىكانى – اۋەز دەپ, ال مەلوديانى اۋەن دەپ اۋدارعانى ءمالىم. سول اۋەزدىڭ ادام بالاسىنا تيگىزەر اسەرى اسا زور ەكەندىگى عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنىپ ايتىلىپ ءجۇر. ماماندار ءتىپتى مۋزىكاتەراپيانى ناۋقاستاردىڭ ەم-دومىنا پايدالاناتىن كورىنەدى. جالپى, جەر بەتىندەگى بارشا جۇرت ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۋزىكاسىمەن قاتار ءتۇرلى جانرداعى, اتاپ ايتقاندا, ەسترادالىق, كلاسسيكالىق شىعارمالاردى رۋحاني ازىق رەتىندە پايدالانىپ كەلەدى, ءالى دە بۇل ءۇردىس سولاي عاسىردان عاسىرعا ۇزدىكسىز جالعاسا بەرەرى ءسوزسىز. سول مۋزىكانى, ياعني اۋەزدى الەم حالقىنىڭ ىشىندە تۇرمىس-سالتىنا اسا كوپ پايدالانعان حالىقتىڭ ءبىرى – قازاق ەلى ەدى!
«تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ,
ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ.
ومىردەگى قىزىعىڭ بارى ولەڭمەن,
ويلاساڭشى بوس قاقپاي ەلەڭ-سەلەڭ» – دەپ اباي حاكىم قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان تۇرمىس-سالت جىرلارىن اتاي كەلە, قازاقتىڭ بارلىق سالت-ءداستۇرى ولەڭسىز بىتپەيتىنىن ايرىقشا ايشىقتاعان بولاتىن. سوناۋ ەرتە زاماننان دانا حالقىمىز ءسابيدى اناسىنىڭ قۇرساعىندا جاتقاندا-اق, ياعني ول قانداي ءۇن تىڭداسا, سول ۇنمەن توعىز اي بويى سۋسىندايتىنىن ءبىلىپ, اسەم انمەن, عيبراتتى جىر-داستانمەن, وسيەت تولى تەرمە-تولعاۋلارمەن تاربيەلەگەن. دۇنيەگە كەلگەن ءسابي اناسىنىڭ الديىنە بالقىپ, كوز ىلگەن. سەبەبى الەمدەگى انا اتاۋلىنىڭ ءبارى ىشتەي ىڭىلداپ بولسا دا ءسابيىن اندەتىپ الديلەيتىنى – تابيعي زاڭدىلىق. ۇلى دالا حالقى جاتىرعا بىتكەن نارەستە اناسىنىڭ ۇنىنەن ءنار الىپ, سول ۇنمەن ءوسىپ جەتىلەتىندىگىن و باستا توپشىلاعاندىقتان بولاشاق ۇرپاعىنا ءتالىم-تاربيەنى اسەم اۋەزبەن, ۇلاعاتتى سوزبەن سىڭىرگەن. «قۇلاقتان كىرىپ بويدى الار, جاقسى ءان مەن ءتاتتى كۇي» دەگەن ابايدىڭ تىلىمەن ورنەكتەسەك, ادام بويىن اۋەن جاۋلاپ, سول اسەمدىك ارقىلى جۇرەككە نۇر تاراعان.
– ال قازىر بەسىك جىرى, ءالدي ءانى ايتىلا ما؟ جالپى قازىرگى ۇرپاق قانداي ءان تىڭداپ ءجۇر؟ جانە سول مۋزىكانىڭ ادامعا اسەرى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– بىرىنشىدەن, مۋزىكانىڭ ادامعا اسەرىنىڭ باستاۋ كوزىن كۇندەلىكتى ومىردەگى بولىپ جاتقان كورىنىستەن بايقاۋعا بولادى. مىسالى, ەكى-ءۇش جاستاعى اياقتانعان بالا تەلەديداردان, بولماسا اۋديو-تاسپالاردان مۋزىكا تىڭداسا, سول ءۇننىڭ ىرعاعىمەن بيلەپ كەتەدى, نەمەسە ەستىلەۋ ەرەسەكتەرى قوسىلىپ شىرقاپ جاتادى. مۇنى بالالارعا ەشكىم ۇيرەتىپ جاتقان جوق. بىراق جاس بالدىرعاننىڭ ىڭعايىنا قاراي قوزعالىپ بيلەۋى, داۋىسى كەلگەنشە ايعايلاپ ءان سالۋى, ادام بالاسىنىڭ بويىنداعى ءتۋابىتتى قاسيەتى, تىلسىم ءبىر كۇشتىڭ قۇدىرەتى سەكىلدى سەزىلەدى ماعان. بۇل قۇبىلىس بارلىق بالانىڭ باسىنان وتەدى. سوعان اتا-اناسىنىڭ ماقتانىپ: «مەنىڭ بالامدى قاراشى, ءاندى تاماشا ايتادى, بيلەيدى» دەپ مارە-سارە كۇي كەشۋى – بالاسى بار ۇيگە تاڭسىق جايت ەمەس. وسى جاعداي – جالپى جەر بەتىندەگى بۇكىل ادامزات بالاسىنا ءتان قۇبىلىس.
ەندى ءسابيدىڭ قانداي مۋزىكا تىڭداعانى ءجون؟ ماسەلە سوندا. ەسترادا, روك, پوپ مۋزىكا, كلاسسيكالىق مۋزىكا, ۇلتتىق ءان-كۇيلەرىمىز, ت.ب. تۇرلەرى تولىپ جاتىر. عۇلاما اباي ء«اننىڭ دە ەستىسى بار, ەسەرى بار» دەمەكشى, ءار اۋەننىڭ وزىندىك دەڭگەيى بولادى. ياعني, مۋزىكا تىڭداۋشى ءسابيدىڭ سەزىمىنە, ساناسىنا, وي- ءورىسىنىڭ وسۋىنە, قالىپتاسۋىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. وسى ارادا اتا-انانىڭ مۋزىكانى قابىلداۋ تالعامى جوعارى بولعانى ابزال. الەم عالىمدارى كلاسسيكالىق مۋزىكانى قويعاندا گۇلدىڭ قالاي وسەتىنىن زەرتتەگەن. قۇلاققا جاعىمدى كلاسسيكالىق مۋزىكادان كۇش العان وسىمدىك جاپىراعىن جايىپ, جايقالىپ سالا بەرگەن. ال روك, پوپ سياقتى تارسىل-گۇرسىلى كوپ ەسترادالىق مۋزىكادان الگى گۇلدەر ءبىر ءتۇرلى سولعىن تارتىپ, قۋراي باستاعان. دەمەك جاقسى مۋزىكانىڭ جاس ساناعا قالاي اسەر ەتەتىنىن عالىمداردىڭ وسى تاجىريبەسىنەن-اق بايقاي بەرگەنىڭىز ابزال. مۋزىكانىڭ اسەرى جەر بەتىندەگى بارلىق تىرشىلىككە بەلگىلى ءبىر مەجەدە اسەرىن تيگىزبەي قويمايتىندىعى قازىرگى تاڭدا ەشكىمگە جاسىرىپ-جابار جاڭالىق ەمەس.
– ەندىگى كەزەكتە مۋزىكا ونەرى قازاق حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى دەپ ويلايسىز؟
– وسى تۇرعىدان كەلسەك, تۋمىسىمىزدان ونەرگە جاقىن ەكەنىمىزدى اسقاقتاتا اۋىزعا الىپ جاتامىز. اڭىز بولىپ تاراعان كۇي كيەسى – قورقىت بابامىزدىڭ قوبىزىن زارلاتىپ اجالمەن ارپالىسۋىنان-اق قازاق حالقىنىڭ ءۇندى, ياكي اۋەزدى جوعارى قوياتىنىن ايقىن اڭعاراسىز. بۇل تاقىرىپقا دا بولاشاقتا توقتالا جاتارمىز... ال قازاق ءۆالسىنىڭ كورولى اتانعان ءشامشى قالداياقوۆ ءبىر سوزىندە: «قازاق حالقى تۋمىسىنان ليريك حالىق قوي» دەگەنى بار ەدى. مۇنىسى قازاق اتاۋلىنىڭ ءبارى ادەمى اۋەنگە, اسەم سازعا جاقىن ەكەندىگىن مەڭزەپ وتىرعاندىعى عوي. راس, قازاق ەلى كونە زاماننان (ەلدەن جىراقتا جۇرگەن ەرى سازدى اۋەزبەن ساعىنىشىن باسقان) تۇرمىس-سالت ءداستۇرىن, ءومىر ءسۇرۋ عۇرپىن, ءبارىن اۋەزبەن بايلانىستىرعان. قاراپ تۇرساڭىز, تۇنىپ تۇرعان فولكلور. «بەسىك جىرى», «سىڭسۋ», «جوقتاۋ», «قىز ۇزاتۋ», «بەتاشار», «جار-جار» سەكىلدى تۇرمىس-سالت جىرلارى تۇگەلدەي ليريكالىق اۋەندەردەن قۇرىلعان. جانە تىڭدارمان قاۋىم اۋەزبەن اسپەتتەلگەن سوزىنە كوڭىل ءبولىپ, اسەم اۋەنىنە ءسۇيسىنىپ, راقاتقا بولەنگەن. ەجەلدەن كەلە جاتقان ءداستۇر بويىنشا ۇزاتىلعان قىز اتا-اناسىمەن, تۋعاندارىمەن قوشتاسىپ «سىڭسۋ» ايتقان. سوندا وسى كەڭ بايتاق دالانىڭ مادەنيەتىمەن سۋسىنداعان قازاق ارۋىنىڭ اۋەندەتىپ ءان سالۋى ادەتتەگى سالت-ءداستۇر بولىپ قالىپتاسقان. سەبەبى ول زاماندا ۇزاتىلعان قىز توعىز جىلعا دەيىن تۋعان ءۇيىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاماعان. تەك توركىنىنە كەستە, سىرماق, كورپەشە جىبەرىپ, ءوزىنىڭ جاعدايىن كەستەدەگى ويۋ-ورنەگىمەن بايانداعان. حالقىمىزدا ويۋدىڭ ءوزى كەزىندە حاتتىڭ ءرولىن اتقارعان. بۇل تۋرالى ەلىمىزگە تانىمال اسا كورنەكتى ديريجەر, كۇيشى, پروفەسسور ايتقالي جايىموۆ اعامىزدىڭ: «ەرتەدە جۇرت ۇزاتىلعان قىزبالانىڭ كوڭىل كۇيىن سəلەمدەمە رەتىندە جىبەرگەن ويۋ-ورنەگى ارقىلى ءبىلىپ وتىرعان ەكەن. ءساندى جىبەكپەن اسەم بەزەندىرىلىپ, بىراق شەت جاعى «قۇستۇمسىق» ويۋمەن كومكەرىلىپ جەتكەن كورپەشەدەگى كەستەگە قاراپ اجەلەرىمىز: «قىزىمىزدىڭ جاعدايى تورعاي قۇرلى بولماي, قينالىپ ءجۇر ەكەن-اۋ» دەپ كۇرسىنىپ وتىراتىن» دەگەن اڭگىمەسى كىسىنى وتكەننىڭ تاعىلىمىنا تابىندىرا تارتادى. مىنەكي, حالقىمىز ءۇشىن مۋزىكا تۇگىل قولونەردىڭ ءوزى دە ەرەكشە مانگە يە ەكەنىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى.
– وسى تۇرعىدا قايمانا قازاق بالاسى مۋزىكامەن ىشكى شەر-مۇڭىن قالاي تارقاتا الدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
– بۇرىنعى كوپتى كورگەن كونەكوز اقساقالدارىمىز بەن اق سامايلى اجەلەرىمىز, ءتىپتى الىسقا بارماي-اق ءوزىمىز كۋا كەشەگى قاريالارىمىز كۇي تارتىلىپ, ءان شىرقالعاندا: «بەۋ, شىركىن!», «پاي-پاي, شىركىن!», «جاسا! بارەكەلدى!» دەگەن سوزدەرمەن قوشەمەتىن ءبىلدىرىپ وتىراتىن. مۇڭلى, ويلى, تولعامدى ءان-كۇي بولسا, «قايران, دۇنيە-اي!», «ەسىل ءومىر-اي!» دەپ, وتكەن ءومىرىن ساعىنىشپەن ەسكە العانداي ىشىندەگى كۇرسىنىسىن شىعارىپ الاتىن ەدى. شىنىمەن دە, ەرتەدەگى دانا قارتتار ناعىز ەستى تىڭداۋشى ەدى عوي, ونەردەن قۇرالاقاندىعىنا قاراماستان ولاردىڭ دومبىرا شەرتپەي-اق, ءان سالماي-اق, جاي تىڭداۋشى رەتىندە «جالعان دۇنيە-اي!» دەگەن جالعىز اۋىز سوزبەن-اق ىشتەگى بار شەر-مۇڭىن, وكسىك-وكىنىشىن باسىپ الاتىنىن قايتەرسىڭ! ال اجەلەرىمىز ۇرشىقتارىن ءيىرىپ وتىرعاندا اۋىلدىڭ التى اۋىزىن اۋەلەتە سالاتىن, ءبىر جاعى ءىسىن دە تاپ-تۇيناقتاي ورىنداپ, شەرىن دە ەلجىرەي تارقاتىپ الاتىندىعىنا قالاي تاڭداي قاقپايسىڭ. بۇل كورىنىس ورتا جاستاعى تالاي ازاماتتىڭ كوز الدىندا شىعار. وسى كۇنگە دەيىن كەي اجەلەرىمىز «احاۋ, سەمەي», «دۋداراي», «اققۇم» سەكىلدى حالىق اندەرىن شىرقاعاندا, وزدەرى دە ءبىر راقات سەزىمدى باستان كەشەتىنىن بايقايسىڭ. مۇنداي اندەردى ورىنداعان بۇرىنعى اجەلەرىمىزدىڭ وي-ورەسى تۋرالى ءسوز ءوز الدىنا بولەك اڭگىمەگە ارقاۋ-اۋ. ال قازىر شە؟ «استانادا جوق, جوق, اقتوبەدە جوق, جوق», بولماسا «تىرلىك بولسىن ومىردە, بىرلىك بولسىن ەلىمدە» دەپ وتىز رەت قايتالانىپ اياقتالاتىن اندەرگە قۇشتارلىعىمىزدىڭ ارتىپ كەتكەنى سوراقىلىق ەمەي, نەمەنە. وسىنداي ارزان اندەردى حالىق كادىمگىدەي تىڭدايدى, ال بەس-التى جاستاعى ويىن بالاسى ونى جاتتاپ الىپ ايتادى, وعان اتا-اناسى ءماز. ءسويتىپ وتىزدان اسقان ازاماتتىڭ رۋحاني ازىعى بەس-التى جاستاعى ءسابيدىڭ دەڭگەيىمەن تەڭەسىپ قالعانىن بايقاماي قالدىق. سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ ءبىر سوزىندە «...ءبىزدىڭ حالىق انقۇمار حالىق...بىرەۋ قولىنا دومبىرا ۇستاپ ءان سالا باستاسا, ويداعى-قىرداعىسى جينالىپ, سەگىزدەگى بالا, سەكسەندەگى شالىنا دەيىن قالماي قاۋمالاپ, ايتشى-ايتشىلاپ جانىن جاعاسىنا كەلتىرەدى. بارا-بارا نە بولسا دا سول اندەگى رۋح سۇيەگىنە سىڭەدى, قۇلاعىندا قالادى» دەيدى. ال, بۇگىنگى تاڭدا رۋحسىز, جاعىمسىز, ءسوزى ارزان, ءانى ءبىر سارىندى اۋەندەردى سۇيەگىمىزگە سىڭدىرۋدەمىز, بۇل دەگەن بولاشاقتى جارىمجان جارمامەن الداپ, اۋرۋ ەتۋمەن تەڭ.
– قازىر ءوزى اۋلەكى اۋەز بەن اۋمەسەر اۋەن قاپتاپ كەتكەن جوق پا؟
– تاعى ءبىر ايتاتىن جايت, رۋحى مىقتى مۋزىكانى تىڭداي الماۋدىڭ سالدارىنان, ادامنىڭ ىشكى جان-دۇنيەسى, سەزىم الەمى قاناعاتتانباعاندىقتان ىندەتكە شالدىعۋ كوبەيدى. ەلدىڭ ىشىندە, ورتا جانە ەگدە جاستاعى ادامداردا ينسۋلت, ينفاركت سەكىلدى باس, جۇرەك, قان تامىرلارى تۇيىندەلەتىن اۋرۋلار بەلەڭ الىپ بارادى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى قوعامنىڭ قيىندىعى, ەكولوگيانىڭ بۇزىلۋى دا شىعار, بىراق ۋاقىتتىڭ قيىنشىلىعى باعزى زاماندا دا بۇدان سوراقى بولماسا, كەم بولعان جوق-اۋ. ال ەكولوگيانىڭ زاردابى باسقا دا ءتۇرلى اۋرۋلارمەن سيپاتتالادى. مەنىڭشە سول قيىنشىلىققا توتەپ بەرەتىن رۋح, رۋحاني ازىقتىڭ جەتىسپەۋىنەن تۋىندايتىن جانە سول رۋحتى كوتەرەتىن, ىشكى جارانى جازاتىن ەستى اۋەز, تازا ءۇننىڭ ءنارى جەتپەگەندىكتەن بولىپ جاتقان زارداپ سەكىلدى. بىردە ايتقالي جايىموۆ اعامىز: «بۇگىنگى تاڭدا ويلى مۋزىكانى تىڭداي المايتىن حالگە جەتتىك, مۋزىكا اتاۋلى وزىندىك وبراز جاسايتىنداي ويلى بولۋى كەرەك, وكىنىشكە قاراي, تارسىلداعان ەسترادانى تىڭداعان حالىق قانداي وي ءتۇيسىن...» دەپ ەدى. ءدوپ تۇسكەندەي, فيلوسوفيالىق كۇيلەردى, اسەم ءان مەن تەرمە-جىرلاردى ىسىرىپ قويعانىمىز راس قوي. ال القا-قوتان جيىندا ىشتەگى شەردى اقتارىپ تاستاپ, «بەۋ, شىركىن!» دەپ ەزەۋرەپ, ەستى دۇنيەنىڭ ەركىن ەسىلۋىنە ەمەۋرىن تانىتىپ وتىراتىن قايران, بۇرىنعى حالىقتىڭ جۇرناعى دا قالماي بارادى. بايىرعى وي-ورەسىنەن, قۇلاق تۇرىسىنەن ايىرىلعان قارا توبىر قاراسىنىڭ قالىڭداپ بارا جاتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى دا بولار. توقەتەرىن ايتقاندا, الپىس ەكى تامىردى يدىرەتىن ۇلتتىق مۋزىكامىزعا كوڭىل بولمەي جۇرە بەرسەك, جانىمىز دا, ءتانىمىز دە جازىلمايتىن دەرتكە شالدىعارى حاق. مەملەكەت تاراپىنان قۇدايعا شۇكىر, شىلدەنىڭ 1-ءى «دومبىرا كۇنى» بولىپ جاريالاندى, ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى, ودان كەيىنگى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى سالاعا ايتارلىقتاي سەرپىلىس الىپ كەلگەنى راس. دەي تۇرعانمەن بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ءالى دە ۇلتتىق تاربيە, ۇلتتىق مۋزىكامىزدىڭ ءحالى ءبىر سارىندا كەلەدى.
مىنە, وسى تۇرعىدا كوزى اشىق, زيالىمىن دەگەن بارلىق ۇلت جاناشىرلارى ۇرپاق ءۇشىن دابىل قاعاتىن كەز كەلدى. ويتكەنى قازىر حالىقي اۋەنىمىزدەن, ۇلتتىق كولوريتىمىزدەن, اۋەزدىك ناقىشىمىزدان ايىرىلۋعا جاقىنبىز. سونىڭ سالدارىنان ۇلتتىق سانا-سەزىم مەن تالعامنان كوز جازىپ, ۇرداجىق قالىپقا ءتۇسۋىمىز عاجاپ ەمەس!
– شىعارماشىلىق ادامى ءۇشىن ونەر جولى ينەمەن قۇدىق قازعانداي مەحناتى مول قيىن سوقپاق دەپ جاتادى. ونەر سوقپاعىنان ءوزىڭىز قانداي ساباق ءتۇيدىڭىز؟
– تۇركيانىڭ ىستامبۇل قالاسىندا 2014 جىلى ەكى ەلدىڭ دوستىق قارىم-قاتىناسىنا ارنالعان مادەني شارا ءوتتى. سوندا مىرجاقىپتىڭ «اۋەز» كۇيىن تاۋىپ, استاناعا الىپ كەلدىم. الاش قايراتكەرىنىڭ كۇيىن رەداكتسيالاپ, وڭدەپ, العاش رەت وركەسترگە ءتۇسىردىم. بۇل كۇي تۇركيا ساپارىنان كەيىن بەلگىلى عالىم ابدۋاقاپ قارامەن بىرىگىپ جازىلعان «تۇركيا قازاقتارىنىڭ ءان-كۇيلەرى» اتتى كىتاپقا ەندى.
مۇنان باسقا «كۇي سارىن» اتتى جيناعىم جارىق كوردى.
قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان كونتسەرتتە «حاق-نازار» كۇي-پوەمام, «شىڭعىسحان» تەاترلاندىرىلعان كونتسەرتىندە «مۇقالي» كۇي-پوەمام ورىندالدى. ء«ۇش əۋليە», «بايباراق باتىر», وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن جەكە دومبىراعا ارنالعان «تالپىنىس», «قىزعىش قۇس» كۇيلەرىم, سونىمەن قاتار قابيلاسا جىراۋدىڭ سوزىنە ارناپ بىرنەشە ماقامىم (əن) جازىلدى. «اقسەلەۋدى اڭساۋ», «اقبار», «قىسقا عۇمىر», «اقجارقىن اقجەلەڭ» كۇيلەرىم جəنە دە «تۋعان جەر» ء(سوزىن جازعان ن.قالقا) , «مəنشۇك ەرلىگى» ء(سوزىن جازعان ا.سەيتاق) əندەرىم بار.
الماتىداعى پ.ي.چايكوۆسكي اتىنداعى كوللەدجدىڭ 4-كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە XIX رەسپۋبليكالىق كوللەدجارالىق بايقاۋدان جۇلدە الدىم. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, حالىق كۇيى «اقساق قۇلاندى» وقىپ جۇرگەن كەزىمدە ءبىر كۇندە جاتتاپ الىپ, ۇلكەن ءبىر كەشتە ورىندادىم. كونتسەرتتەن سوڭ مەنى قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ باس قوبىزشىسى, ۇستازىمىز نۇرلىباي سۇلتانوۆ اعا شاقىرىپ الدى. بىرنەشە وقىتۋشى اڭگىمەلەسىپ تۇر ەكەن. اعامىز ماعان ادەيىلەپ بۇرىلىپ: «نۇرلانجان, «اقساق قۇلان» كۇيىن قازاقستاندا ءۇش-اق ادام جاقسى ورىندايدى, ءبىرىنشىسى ايسا ءشəرىپوۆ, ەكىنشىسى نۇرعيسا تىلەنديەۆ بولاتىن, ال ءۇشىنشىسى..., – دەپ ءسال كىدىرىپ تۇردى دا, – سەنسىڭ» دەمەسى بار ما. مەن ابدىراپ قالدىم. ساسقانىمنان: «وي, اعا شىن ايتىپ تۇرسىز با؟» دەدىم. «Əي, بالام-اي, ەگدە ادامنىڭ جاس بالاعا جالعان سويلەپ, جالپىلداعان كەزى جوق. شىنى سولاي. كۇيدى بابىنا كەلتىرىپ, مۇلتىكسىز ورىندادىڭ» دەدى. سول كۇنى كوز ىلمەي, تاڭ اتىردىم. سودان كەيىن 1998-2002 جىلدارى قازاق ۇلتتىق مۋزىكا اكادەمياسىندا وقىدىم. رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردا تالاي رەت لاۋرەات اتاندىم. 2011 جىلى ء«وز ەلىم» حالىقارالىق فەستيۆالىندە ديريجەرلەۋ اتالىمى بويىنشا 1-ورىن الدىم. سول جىلى تالدىقورعاندا وتكەن «ەلگە ارناۋ» رەسپۋبليكالىق كومپوزيتورلار بايقاۋىندا «وراقتى باتىر» كۇيىم 3-ورىندى يەلەندى. بىراق ۇستازىمنىڭ الگى ءبىر اۋىز ءسوزى, سەنىمى مەن ءۇشىن ءومىر بويى ساباق بولىپ قالدى. ءوز-وزىمە «سول سەنىمدى اقتاي الدىم با؟» دەگەن سۇراقتى ءجيى قويامىن.
– «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ەلوردانىڭ 20 جىلدىعى قۇرمەتىنە «شاتتان, ەلىم» اتتى جەكە كونتسەرتىڭىز وتكەنى ءمالىم. الدا تاعى قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟
– 2008 جىلعى شىعارماشىلىق كەشىمنەن كەيىن اراعا ون جىل سالىپ جيعان-تەرگەن بايلىعىممەن ءبولىسۋدىڭ ءساتى تاعى ءتۇستى. جۇرتتىڭ ايتۋىنشا, جامان وتپەگەن سياقتى. مۇنىمەن ونەر-داريا سارقىلمايدى, ءالى دە الدا جوسپارلاعان جوبالارىم بار. «ارىق سويلەپ, سەمىز شىق» دەيتىن قازاقپىز عوي. سوندىقتان ازىرگە ول تۋرالى سىرىمدى ىشكە بۇگە تۇرۋعا تۋرا كەلەدى... ءبىر اتتەگەن-ايى, الگى كەشتى تۇسىرۋگە الدىن الا كەلىسكەن قازاقستاندىق تەلەارنالاردىڭ تۋرا كونتسەرت وتەتىن كۇنى كەلمەي قالماسى بار ما؟ جالپى ەلىمىزدەگى ارنالارعا ايتار داتىم بار. ولار تازا ۇلتتىق سارىنداعى مۋزىكاعا ونشا كوڭىل اۋدارا قويمايدى, بۇلارعا كوبىنە ارزان شوۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, بۇل شارا ەلوردامىزدىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالىپ ءوتتى. ەكىنشىدەن, «دومبىرا كۇنى» ۇلىقتالعان جىلى ۇلتتىق ونەرىمىز بارىنشا دارىپتەلىپ جاتسا نەسى ايىپ ەدى؟! ء مان بەرسەك, مادەني مۇرانىڭ كەنى ۇلتتىق مۋزىكالىق شىعارمالار ەمەس پە؟ سونى تۇسىنبەيتىن بۇلار نەعىلعان جاندار ءوزى. الدە قازاقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان حالىقتىق ءان-جىرىنا ىشتەي جاۋلىعى بار ما؟ ۇلتتىق مۋزىكالىق مۇرانى تاباندارى توزعانشا ىزدەپ ءجۇرىپ تۇسىرمەي مە جازعاندار.
«اڭقاۋ ەلگە – ارامزا مولدا» دەگەندەي, كەيدە توي مەن ساحنانى شاتاستىرىپ الدىق-اۋ دەگەن ويعا تىرەلەسىڭ. تويدا دا, ساحنادا دا سول ءبىر كورىنىس بوپ كەتتى. ەندى ءبىز ۇلتتىق مۋزىكامىزدى قالىپقا كەلتىرمەسەك بولمايدى. حالىققا ۇسىنىلاتىن كونتسەرتتىك باعدارلامالاردى, تەلەارنالار مەن راديودان بەرىلەتىن əندەردى سۇرىپتايتىن كوميسسيا قۇرىلۋى كەرەك. ياعني, سانالى تۇردە ساراپتاما جاسايتىن, بارلىق مəدەني ءىس-شارالاردى قاداعالايتىن ورتالىق ورنىعۋى كەرەك. ال ەگەر مىنا بەتىمىزبەن كەتە بەرسەك, جاقسى مەن جاماندى ايىرا المايتىن قالىپقا تۇسەمىز. سەبەبى جاس سانا ويلى مۋزىكا تىڭداسا عانا ەستى ادامعا اينالادى. Əيتپەسە «ويلى ادامعا ورىن جوقتىڭ» كەبىن كيەمىز.
اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي,
«Egemen Qazaqstan»
