1. تۋعان ەلدىڭ تۇلەگى رۋحانيات ابىزى ءپىر بەكەت اتا مىرزاعۇل ۇلى – عيبراتتى عۇمىر كەشكەن, ەل اراسىندا اۋليە اتانعان تاريحي تۇلعا.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ
(09.2010 جىل)
سول جىلى كوكتەم ەرتە شىقتى. جايساڭ جازعىتۇرىنىڭ جارقىن جىرىن, بارقىن نۇرىن, تالشىن سىرىن اۋەلى اق تاماق قارلىعاشتار جەتكىزگەن. جەم بويىنىڭ بالاپان تالدارى دا ەرتە كوكتەمنەن قالعىسى كەلمەي ءبۇرىن بالالاتىپ, جاس جۋساننىڭ جۇپارىن ارالاتىپ, بالدىرعان بايشەشەكتەرى «جاس جۇرەك جايىپ ساۋساعىن, تالپىنعان اناۋ كۇنگە الىس». «اسپان ك ۇلىمسىرەپ», جەر جىميىپ, سۋ جارقىلداپ, قاز قاڭقىلداپ, سامال سويلەگەن ءبىر ءساتتى كۇنى ءبىزدىڭ ءۇي امانباي توعايىنىڭ جەمگە ۇمسىنعان جەرىنە كەلىپ, باقان كوتەرگەن. سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلداعى ادەت وسى. قىر بويىن قوڭىراۋلاتقان قوزى-لاق – ءبىزدىڭ مەنشىگىمىز. جالاڭاياق جۇگىرىپ, الدىن قايىرىپ, ەنەلەرىنەن ايىرىپ, مىگىر تاپپايمىز. وسىندا كۇندەلىكتى كۇيبەڭنىڭ ۇلىجىڭگىر تىرلىگى قىزادى.
جەم جاعالاي تۇندىك اشقان اقشاڭقان ۇيلەر ايدىنعا ءتوسىن مالعان اققۋلارداي بولىپ قاز-قاتار قونادى. امانباي توعايىنىڭ ارقا جاعى شەڭگەلتوعاي, ونىڭ شىعىس بەتكەيىندە وردالى جىلاننىڭ وشاعى بولىپ جاتاتىن جىڭعىلتوعاي. كادىمگى, ەكىنشى «التىن ادام» تابىلعان جىڭعىلتوعاي, اتاقتى ارالتوبە. وسى ەكى ورتادا سارماتتىڭ ساردارى ماڭگىلىك قونىسقا جامباس تيگىزگەن. كيەلى, قاسيەتتى جەر. امانبايدىڭ اتىن بىلگەنمەن, زاتىن بىلمەيمىز ول كەزدە. بىلگىزبەگەن. جارىقتىق ول دا قاسيەت قونعان كورەگەن, ەمشى, اڭىز بويىنشا قاجەت كەزىندە شاپانىنىڭ ەكى ەتەگىن جايىپ جىبەرىپ, ۇشىپ كەتە بەرەتىن اۋليە بولىپتى. وسى توعايدا وتىرادى ەكەن. بەكەت اتانىڭ تۇستاسى. جاقىندىعى دا بار كورىنەدى.
بىراق ەسىمى ەلگە جايىلماي, توعايدا اتى قالعان. توعايدىڭ باتىس بەتىندە قۇلشان ارۋاقتىڭ بەيىتى. ءالى كۇنگە دەيىن ەل تۇنەپ, باتا تىلەپ جاتادى. ودان تۇستىككە قاراي ماڭداي تىرەسەڭ, قىرعىن ارۋاقتىڭ قورىمى. شىعىسقا قاراي مويىنۇسىنساڭ, ايگىلى اقمەشىت. دەمەك, وسى ءبىر بەرمۋد ۇشتاعانى سەكىلدى اۋماقتا تالاي اڭىز-ابىزدار دۇنيەگە كەلىپ, عيبراتتى عۇمىر كەشكەن. بۇلاردىڭ ءبارى قازىر «قازاقتىڭ قاسيەتتى جەرلەرى» كارتاسىنا تۇسكەن.
وسىلاردىڭ اتاقتىسى – اقمەشىت. اق بورىق الاسا تاۋدىڭ بەتكەيى كونە قورىم. اراب ارىپتەرىمەن ادىپتەلگەن, ەسكى, جەل مەن جاڭبىر مۇجىگەن قۇلپىتاستار, نارداي شوككەن قايراق تاستار مەن قيۋى كەتىپ, قۇلاپ جاتقان قوزىقۇيرىق تاستار. وسى جەردە, قاسيەتتى وزەن – جەم بويىندا, ءبىر كەزدەرى شات دەپ اتالىپ, تالاي ۇرپاققا قونىس, سۋسىن بولعان وزەن بويىندا, اق بورىق الاسا تاۋلاردىڭ ەتەگىندە بەكەت اتامىز 1750 جىلى دۇنيە ەسىگىن اشقان. 1813 جىلى 63 جاسىندا ومىردەن وتكەن. وسىندا بەكەت اتامنىڭ اتاسى جانالى, اناسى ءجانيا, اكەسى مىرزاعۇل, بالاسى توعاي ماڭگىلىك دامىلداپ جاتىر.
1867 جىلى وسى وڭىردە بولعان عىلىمي ەكسپەديتسيا مۇشەسى ا.و.ديۋگامەل بەكەت اتانىڭ وسى جەردەگى مەشىتى تۋرالى: «اقبور توبەنىڭ بەتىندەگى قاسقىردىڭ ۇڭگىرىندەي تەسىككە ءبىر ادام زورعا سيىپ, ۇڭگىرمەن ءۇش قۇلاشتاي جۇرگەندە ەنى ەكى جارىم قۇلاش, بيىكتىگى كىسى بويىنداي دوڭگەلەك كيىز ءۇي پىشىنىندەگى ساعانا تامعا كىرەدى. سىرتتا قۇدىق بار. ونىڭ وڭ قاپتالىندا تاعى ءبىر بولمە. وسىلاردىڭ اراسىندا سىرىق تۇر. جەمدەگى اقمەشىتتى بۇدان 50 جىل بۇرىن سالعان, بەكەت قايتىس بولعان سوڭ وعلاندىعا قويىلعان» دەپ جازىپ كەتكەن. (رۋسسكي ارحيۆ. 1885 جىل, №2, 184-187 بەتتەر).
باياعى بايانسىز كۇندەردە وسىناۋ جەتى جۇرت كەلىپ, جەتى جۇرت كوشكەن, باعزى زاماندا «جەمبويىلىق» دەگەن اتاۋعا يە بولعان التىۇل تايپالارى تاريحي تار كەزەڭدە بۇل مەكەننەن ىعىسىپ, 1622 جىلى قاجى تارحانعا قونىس اۋدارىپ, ول جاقتا دا جاعدايلارى بولماعان سوڭ ۇلكەن توبى 1626 جىلى قايتا ورالىپ, قونىس تەپكەن. بۇلار دا قاسيەتتى بابامىزدىڭ ارعى جۇراعاتتارى بولسا كەرەك. جورگەكتى جۇرتتان جىراق كەتكەن جەمبويىلىقتاردىڭ قازىرگى زاماندا قاي ەلدىڭ قۇرامىندا, قاي جۇرتتىڭ ۇرانىندا جۇرگەنى ءبىر اللاعا ايان. ەدىل بويىندا قالعان ەسكى جۇرتقا قايىرىلا قاراپ, قامىرىعا وكىنىپ, كوز جاستارىن بۇلاپ, ەسىل ەرلەرىمىز تالاي وكسىگەن عوي.جەم جەرىندە, تاريحتىڭ تورىندە قالدى. كەزىندە, كوكتەمدە تاسىعاندا, اتتىلىنى اعىسىمەن باتىرىپ, تۇيەلىنى تولقىنىمەن توڭكەرگەن, اسۋ بەرمەس اساۋ سۋ بۇل كۇندە, كەشەگى كەڭەستىك جۇيە كەزىندەگى قولدان بوگەن سالىپ, شىدەرلەگەن كەزدە, ابدەن جۋاسىپ, جازدا تىلەرسەكتەن اسپاي كەشىپ وتەر, تامىزدا تارتىلىپ ۇزىلە باستار, قىركۇيەكتە جىلاپ اققان جىلعا بولىپ قالار جاعدايعا جەتتى. سۇمىراي كەلسە سۋ قۇرىعان, نايساپ كەلسە نۋ قۇرىعان كەزەڭدە جەم بويىنداعى اقمەشىت تە كوزدەن قاعىس, نيەتتەن الىس قالدى. اۋلەكى ادىراڭ, «اپەرباقان بەس ءبورى» بىرەۋلەر مەشىتتى قيراتىپ, تالان-تاراجعا دا سالعان. قىزىل قىرعىننىڭ سول «ايدا-شاپ» اتجالماندارى ابىروي تاپپادى. وڭعانى جوق.
تاريح تاپجىلمايدى. قاسيەت قاسىرەتكە اينالمايدى. وسيەت ولمەيدى. تاريحتىڭ تالاي عاسىرلىق وسىناۋ كۇرە جولىندا اقمەشىت تە ساپار شەككەن جاندارعا مەدەت-سايا بولىپ, پەيىلى تازاعا جەبەۋشى, پاراساتى مولعا دەمەۋشى بولىپ جاتا بەردى. نار شوككەن, نارادۋ بولعان كونە مەكەننىڭ نازى دا, جازى دا تاۋەلسىزدىك كەلگەندە قايتا جاڭعىرىپ, كونەنىڭ كۇرە جولى كوڭىلدىڭ تورىنە, ىقىلاستىڭ بەلىنە, جاقسىلىقتىڭ جەرىنە اينالدى. جىمى جۇمباق جالعىزاياق جولدار ەندى ايدىندى داڭعىل بولىپ سايراپ جاتىر. سول داڭعىلدار نيەت ەتكەن جاندى اتانىڭ تۋعان جەرىنە الالاماي الىپ كەلىپ جاتادى.
بەكەت اتا جيىرما توعىز تاڭبالى كىشى ءجۇز ەلىنىڭ ىشىندەگى ون ەكى اتا باي ۇلىنىڭ اداي تايپاسىنىڭ مۇڭال تارماعىنان تارايدى. اتانىڭ اكەسى – مىرزاعۇل, اناسى – ءجانيا. ءجانيا انامىز, جارىقتىق, قاسيەتتى نازار قوجانىڭ قىزى ەكەن (نازار قوجا اتاقتى ءابىش كەكىلبايدىڭ باباسى جاڭايعا باتا بەرگەن ابىز. سول باتادان كەيىن تۋعان ۇلىنا جاڭاي بابا قوجانازار دەپ ات قويعان. ءابىش اعامىزدىڭ ۇرپاقتارى قازىر قوجانازار دەگەن تەكپەن ءجۇر). مۇڭالدان جاۋلى ءبولىمى, ودان اتامىزدىڭ قوسقۇلاعى شىعادى. بەكەت اتادان جايلاۋ, بايتەلى, توعاي, باينياز, قودار ەسىمدى بەس ۇل جانە ماڭدايلى, اقماڭداي دەگەن ەكى قىز تارايدى. ولاردان تاراعان ۇرپاقتار قازاق جەرىنىڭ تورتك ۇلىندە تىرلىك كەشىپ جاتىر.
مەنىڭ انام دا مۇڭال-جارىنىڭ قىزى, ياعني بەكەت اتا ماعان ۇلى ناعاشى بولىپ كەلەدى. مەنىڭ دە كىندىگىم وسى جەردە كەسىلگەن. جاز ايلارىندا وسى جەردە الاڭسىز ويناپ, قوي قايىرىپ, قوزى ايىرىپ, قارماق سالىپ ءوستىم. بۇرىن مۇنى ماقتان ەتىپ ايتۋشى ەدىم, ەندى «تاۋبە» دەپ نيەت ەتىپ, قاسيەتتى جەردىڭ, قاستەرلى ەردىڭ ەسىمىن ەلگە ۇلگى, ومىرگە ونەگە, پەيىلگە كەرەگە ەتەتىن جاسقا كەلدىم. بۇل ماقالانى دا سونداي شىنايى پەيىلدىڭ مىسالى رەتىندە جازىپ وتىرمىن. اتاعا ارناعان ارزۋ جىرلارىم – ءوز الدىنا ءبىر كوش.
جىلعالاردان باستالىپ, جايىلىپ اعاتىن جەم وزەنى اقتوبە جەرىندەگى مۇڭال-جارى تاۋلارىنان باستاۋ الادى. دەمەك, ەجەلدەن بۇل ءوڭىر مۇڭال-جارىلاردىڭ اتاقونىسى بولسا كەرەك. اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين اۋدانىندا كوپتەپ تۇراتىن اداي جۇرتىنىڭ: «بۇل ءبىزدىڭ اتاجۇرتىمىز» دەپ ايبىندانىپ وتىراتىنى وسىدان بولار. كەزىندە قازاق جەرىنىڭ اتاۋلارىن اۋدارىپ جازىپ, قۋلىق ۇستانعان ورىس جاراتىلىس تانۋ عىلىمى سالاسىنىڭ تىمىسكى ماماندارى كارتاعا مۋگادجار (مۇعادجار) دەپ جازىپ جىبەرىپ, بايىرعى ىزدەن اداستىرعان. ەلىمىزدىڭ كارتاسىندا دا وسى جازۋ ءالى تاپجىلماي تۇر. بەكەت اتانىڭ ناعاشىسى, «ەردىڭ سوڭى – ەسەت» اتانعان ءباھادۇر باتىر بابامىز ەسەت كوكى ۇلىنىڭ جەممەن توركىندەس ەلەك وزەنى بويىنداعى دوڭدە ءوز وسيەتى بويىنشا: «اياعىمدى قۇبىلاعا بەرىپ جەرلەڭدەر, جاۋلارىمدى جەرىمە جىبەرمەي تىرەپ جاتايىن» دەپ, اماناتىنىڭ ورىندالۋىندا دا تالاي تىلسىم جاتىر. قازاسى قاھارماندىقپەن ۇشتاسقان, ءولىمى دە ومىرشەڭ بولعان قايران, بابالارىم-اي. ولاردىڭ ەرلىك جولىندا ەتىگىمەن سۋ كەشكەن, بەلىندە بەس قارۋى دايىن تۇرعان, قازاناتتارى تۇرەگەلىپ تۇرىپ ۇيىقتاعان زاماننان تارتقان ۇلى جولى ازاتتىققا الىپ كەلدى عوي, تاۋبە! سونىڭ ءبىرى جۇرەكتەن شىققان – سوپىلىق جول.
قازاق دالاسىنا كەڭ تاراعان سوپىلىق جولدى اۋقىمدى كولەمدە تاراتۋدا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن اۋليە, ابىز اقىن قوجا احمەتتىڭ ءىلىمىن جالعاستىرعان بەكەت اتانىڭ سوپىلىق جولى ءبىزدىڭ اتا-بابانىڭ ءدىني داستۇرىمەن رۋحاني-يماني جاعىنان تەرەڭ تامىرلاسادى. كەزىندە مۇحاممەد پايعامبارىمىز (س.ا.س.): «يسلام ءدىنى كەيىن 73 تارماققا ءبولىنىپ, ءارتۇرلى تەرىس اعىمداردىڭ جەتەگىنە تۇسەدى. سونىڭ بىرەۋى عانا – اقيقات. بىراق كەيىن ولاردىڭ ءبارى جويىلىپ, مەن ۇستانعان مازھاب قايتادان ورنايدى» دەپ كەتكەن. ءدىني ساۋاتسىزدىق دۇمشەلىكتى, ءدىني اسىرەلىك اۋلەكىلىكتى, ءدىني ەلىكتەۋشىلىك رۋحاني سوقىرلىقتى كورسەتىپ جاتقان قازىرگى كەزەڭدە سوپىلىق جولدىڭ سىندارلى دا, ءسارۋار باعىتى سانالىق جاڭعىرۋعا ۇلاسسا دەگەن ءۇمىت پەن ارمان بار. ۇلى ۇستازدىڭ ۇلاعاتتى ءسوزى ۇرانىمىز دا, قۇرالىمىز دا بولسىن دەپ قىزمەت جاسايتىن ءدىن ماماندارىنىڭ الدىندا تۇرعان پارىز بەن قارىز وسى.
اۋليە – ءۋالي ء(ۋالى) اراب ءسوزى ەكەنى بەلگىلى. قۇراننىڭ اراب تىلىندە ءتۇسۋىنىڭ وزىندە تىلسىم قۇپيا مەن ەرەكشە قاسيەت بار. ونىڭ نەگىزىن سالعان مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ا.س) ۇستانعان ۇلى باعىتى – سۋفيزم. سوپىلىق ءىلىمنىڭ العاشقى كەزەڭىندە ء(ىح ع.) بۇل اتاۋ تەوسوفيالىق مازمۇندا قولدانىلدى. وسى رەتتە ونى ەرەكشە مەڭگەرگەن جاندى اۋليە دەپ باعالاۋ ورىن الدى. اللانىڭ نۇر ديدارىن كورگەن ۇلىق پايعامباردىڭ (س.ا.س.) دا سەنىمدى وكىلى – اۋليەلەر دەگەن ۇعىم وسى اۋليە اتانعاندارعا بەرىلگەن ءدىني باعا ەدى. حاكيم تەرمەزيدىڭ پايىمداۋى بويىنشا: «پايعامبار اللاعا عانا ەمەس, اۋليەنىڭ دە دەمەۋىنە سۇيەنەدى». قازىرگى ۇعىمعا سالعاندا, اۋليە – پايعامباردىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى وكىلى, حاكىم. ح عاسىردا سوپىلىق ىلىمدەگى اۋليە يەرارحياسى بەلگىلى جۇيەگە ءتۇسىپ, ولاردىڭ سوپى اتالۋى وسىنى دالەلدەيدى. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكەن «ماڭعىستاۋدا 360 اۋليە» دەگەن تىركەس وسىدان كەلىپ شىققان. وسىلار ارقىلى ءحىىى عاسىردا سوپىلىق ءىلىم يسلام دۇنيەتانىمىنىڭ تىرەكشى ۇستىنىنا اينالعان.
قازاق دالاسىنا يسلام ءدىنىن تاراتۋشى قوجا اۋلەتىنىڭ تۇلعالارى: بابا تۇكتى شاشتى ءازيز, ارىستان باب, ىسقاق باب, سايرامداعى سانسىز بابتار, شايحى يبراھيم, قوجا احمەت ياساۋي, شوپان اتا, ماسات اتا, ت.ب. بولسا, حالىققا يسلام ءدىنىنىڭ سوپىلىق جولىن تاراتقان جەرگىلىكتى حالىقتان شىققان بەكەت اتا, بۇعرا قارا حان, باحاۋيددين ناقىشباند, ناۋان حازىرەت, مارال يشان, قالجان احۋن, ءماشھۇر ءجۇسىپ, وڭاي اتا سەكىلدى تۇلعالار اۋليەلىك جولدى جالعاستىرىپ, حالقىنىڭ قادىر-قۇرمەتىنە بولەنگەن. ۇلتتىق ورتادا ەتنيكالىق بولمىسقا اينالىپ, يسلام اگيولوگياسىندا ەسىمدەرى تۇزىلگەن, اڭىز-افساناعا, ميفوپوەتيكالىق بەينەگە بەيىمدەلگەن ولار جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سيىنار تىرەگىنە, زيارات ەتەر ورنىنا اينالعان. سوپىلىق ءىلىم, سوپىلىق جول وسىلاي ورنىققان. ويتكەنى سوپىلىق جول قازاق حالقىنىڭ كوشپەلى ءومىر سالتىنا, ادەت-عۇرپىنا, سالت-داستۇرىنە رۋحاني جاعىنان ەتەنە جاقىن. ونىڭ باستى تۇسىنىگى – انيميزم, ياعني ادامنىڭ جان مەن رۋحقا سەنىمى. ورتودوكسيالىق ۇستانىم ءدىني اۋقىمدا ءداستۇردىڭ تۇراقتىلىعىن بىلدىرەدى. يمام اعزامنىڭ جولى – سوندا «حاق, تۋرا جول» دەگەن ءسوز.
سوپىلىق جولدىڭ ءپىرى, اۋليەلىك قاسيەتى جۇرتىنىڭ كوز الدىندا كورىنگەن, ابىز اباي ايتقان «كەمەل ادام» دارەجەسىنە جەتكەن بەكەت اتانىڭ ءومىرى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە عانا ەمەس, مارتەبەلى مەكتەپ, ءمىناجاتتى ءدارىس بولسا, قازاق جاستارىنىڭ اداسىپ, اۋا جايىلىپ, اتا-بابانىڭ ءدىني داستۇرىنە كەرەعار كەلۋى اقىرىندا اقىلعا جۇگىنىپ, ءوز سۇرلەۋىنە قايتا تۇسۋىنە كومەكشى بولار. «شىندىق سوندا» دەپ شىعانداپ شامعا كەتىپ, جات جەردە پۇشايمان بولىپ جۇرگەن باۋىرلارىمىزدىڭ تۋعان ەل جاققا تەلمىرە قاراپ جانارىنان تامعان كوز جاستارى اقيقات پەن تاريحاتتىڭ ۇستەمدىك قۇرۋىندا عانا قۇرعايدى. اباي تاسپىرلەپ كەتكەن «كەمەل ادام» ءىلىمىن تولىق مەڭگەرگەن بەكەت اتا ءبىر مەزگىلدە بىرنەشە ولشەمدە ءومىر سۇرگەن. بىزگە جەتكەن اڭىزداردا بەكەت اتانىڭ موينى قارا اققۋ بولىپ ۇشۋى, شىن مانىندە, ونىڭ وسى ولشەمدەر دارگەيىنە جەتكەنىن بىلدىرەدى.
قازاق تاريحىندا توسىن دا توسقاۋىل پىكىرلەرىمەن كورىنىپ جۇرگەن قالامگەر-تاريحشى مۇحامبەتكارىم قوجىرباي ۇلى ءبىر دەرەگىندە ايگىلى اكادەميك ا.د.ساحاروۆتىڭ: «مەن اتوم ەنەرگياسىمەن بەكەر اينالىسىپپىن. مەن سوپىلىقتىڭ «كراتوۆىي نارا» تەورياسىمەن شۇعىلدانۋىم كەرەك ەدى. ونى مەڭگەرگەندەر ءبىر قۇرلىقتان ەكىنشى قۇرلىققا, ءبىر پلانەتادان ەكىنشى پلانەتاعا كوزدى اشىپ-جۇمعانشا بارا الادى. قۇرلىقتىڭ ءار جەرىندە ءبىر مەزگىلدە كورىنۋگە بولادى. ومىردەگى وكىنىشىم وسى» دەگەن ءسوزىن كەلتىرەدى. بەكەت اتا سوناۋ قيىردا جاتقان ماڭعىستاۋدىڭ ويىنان بۇقاراداعى تاڭعى نامازعا اققۋ بولىپ ۇشىپ كەلىپ قاتىسىپ, جۇرتتىڭ بارىنە كورىنىپ, قايتادان ۇشىپ كەتىپ وتىرعان. دەمەك, اكادەميك ايتقان تەوريا بويىنشا «كەمەل ادام», قازاق ايتاتىن «اۋليە» ءبىر مەزگىلدە بىرنەشە جەردە بوي كورسەتە الادى. مۇنداي مىسالدار تاۋلى تيبەتتىڭ ايگىلى موناقتارىندا دا بولعان. ەل اراسىندا «قارا سۋدى تەرىس اعىزعان», نەمەسە «اسپاندا ۇشقان قۇستى قولعا قوندىرعان» دەگەن اڭىز-ءافسانالار كوپتەپ ايتىلادى. بەكەت اتانىڭ جايىلىپ جۇرگەن كيىكتەردى قولىمەن يشارا جاساپ قايىرىپ اكەلىپ, ساۋىپ الىپ, ساۋىرىنان سيپاپ قايتا جىبەرۋى تۋرالى اڭىزداردىڭ دا استارىندا اقيقات جاتپاسىنا كىم كەپىل؟
وتكەن جىلى تامىزدا بارعان كەزەكتى مىناجاتتىق ساپارىمدا اتانىڭ مەشىتىنەن شىققان كەزدە وڭ جاعىمنان كورىنىپ, شىڭنىڭ ۇشار باسىنا شىققانشا قاپتالىمنان ەرىپ ءجۇرىپ وتىرىپ, جيىرما مەتردەي جەرگە ءۇش رەت كەلىپ الدىمدا قاراپ تۇرىپ, شىعارىپ سالعان بەس ارقاردى اتانىڭ مالى دەپ جاقسىلىققا جورىپ, جانىمنىڭ جۇپار شاشقانى بار. اتامىزدىڭ ماڭگىلىك مەكەنى – وعلاندى تاۋى گەوگرافيالىق-تەكتونيكالىق جاعىنان دا جۇمباققا تولى. مۇنداعى اۋا رايى دا, تاستى جارىپ شىعىپ جاتقان بۇلاق تا, سان الۋان ءتۇستى جارتاستار دا, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن وسىمدىكتەر الەمى دە تىلسىم تىرشىلىكتىڭ ەرەكشە بولمىسى بولىپ سەزىلەدى.
وسىنداي عاجايىپ سەزىمدى 2011 جىلى اللا ءساتىن سالىپ, مەككەدە بولعان كەزىمدە, ۇلىق پايعامبارىمىزعا (س.ا.س.) قۇراننىڭ العاشقى اياتتارى تۇسكەن نۇر تاۋىنداعى حيرا ۇڭگىرى جانىندا بولعان شاقتا باستان كەشكەن ەدىم. ادامدار سەكىلدى تاۋلار دا ۇقساس بولادى عوي. وعلاندى تاۋى مەن نۇر تاۋىنىڭ ءپىشىنى مەن ءپىشىمى, ءتۇسى مەن ءتۇرى ءبىر-ءبىرىن قايتالايدى. حيرا ۇڭگىرىندە جاراتقاننىڭ جارلىعىمەن تۇسكەن ايان اياتتار «وقى» دەگەن سوزدەن باستالسا, وعلاندى تاۋىنداعى بەكەت اتانىڭ يماني تىرلىگى «وقىتۋدان» باستالعان. «وقى» مەن «وقىتۋ» دەگەن توركىندەس سوزدەرىنىڭ اراسىندا «كراتوۆىي نارا» تەورياسىنىڭ ومىردە جۇزەگە اسۋىنىڭ تىلسىم قۇپياسى بار سەكىلدى. تەگى ءبىر تەل سوزدەر «اۋەلى ءسوز بولعان» دەگەن ۇلى كىتاپتاعى تۇجىرىمعا تياناق ەمەس پە؟
قاجىلىق ساپاردان ورالعان سوڭ, 2012 جىلى, «قاعبانىڭ قارلىعاشتارى» دەگەن اتپەن مىناجاتتىق جىر جيناعىن شىعاردىم. سول جيناقتا ايگىلى نۇر تاۋى مەن حيرا ۇڭگىرى تۋرالى:
جاقپار تاستىڭ اجىمىنەن سىرعاناپ,
نۇر تاۋىنان تاراپ جاتقان نۇر عاجاپ.
كۇللى الەمدىك مۇسىلماننىڭ ءبىرى بوپ,
تاۋعا قاراپ تەلمىرەدى ءبىر قازاق.
حيرا-ۇڭگىرگە كوپ قارادىم ءۇڭىلىپ,
ءمىناجات قىپ, ايات وقىپ, بۇگىلىپ.
قۇلاعىما قۇران ءۇنى كەلگەندەي,
جۇرەك سوقتى اسىققانداي جۇگىرىپ...
قۇران ءبىزدى وڭدىرادى وڭدىرسا,
جىلىتادى كاپىر دەمى توڭدىرسا.
قۇران ەمەس, ەڭ بولماسا جىر تۇسەر,
نۇر تاۋىنا قونار ەدىم قوندىرسا,–دەپ جازدىم. ارينە, ءاربىر مۇسىلمان نۇر تاۋىنا تۇنەۋگە قۇشتار ەكەن, بىراق قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا وعان رۇقسات بەرىلمەيدى. ءبىز دە مۇنداي مۇمكىندىككە يە بولا المادىق. بىراق جىرىمدى قالدىرعانداي كۇي كەشكەنىم ايان.
«شاريعات بازارىندا سايرانداعام, ماعريپات باقشاسىندا جايراڭداعام, تاريحات سارايىندا تايراڭداعام, حاقيقات ەسىگىن اشتىم, مىنە» دەپ قوجا احمەت ياساۋي بابامىز جازىپ كەتكەندەي, (قوجا احمەت ياساۋي, «حيكمەتتەر», 41-ءشى حيكمەت, 102-ءشى بەت. اقىن ەسەنباي دۇيسەنباەۆتىڭ اۋدارماسى) دۇنيە تورتتىگىنىڭ تورىنە شىققان بەكەت اتانىڭ سوپىلىق جولداعى قاسيەتتى قىزمەتى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولسا كەرەك-ءتى. حورەزمدە اتاقتى ءدىندار, عۇلاما باقىرجان قاجىنىڭ (فاحراددين) ءدارىسىن الىپ, ۇزدىك شاكىرتى بولعان, ونىڭ الىسقا لاقتىرعاندا ۇشىپ كەلىپ وعلاندى تاۋىنا شانشىلعان كوك اساتاياعىنا ەرەكشە قاسيەتىمەن يە بولعان بەكەت اتانىڭ اتى اڭىز بەن اقيقاتتىڭ اراسىنداعى التىن كوپىر سياقتى. اڭىزدىڭ استارىندا اقيقات جاتاتىنى داۋسىز. اققۋ بولىپ ۇشىپ, اقيدانى ۇستانىپ, اقيقاتتى سوپىلىق جولمەن جالعاعان بەكەت اتانىڭ وسى كيەلى قۇستى تاڭداۋىندا دا تاريحي ءمان بار.
ەجەلگى ەللادا ەلىندە «سۆان» اتتى قۇداي ءمۇسىنى بولىپتى. ورىسشا «سۆان», اعىلشىن تىلىندە «swan» (قازاقشا ايتىلۋى «سۋان») «اققۋ» دەگەن ءسوز ەكەن. قازاق شەجىرەسىندەگى «سۋان» رۋىن ەسكە سالاتىن وسى ءسوزدىڭ اققۋ سوزىنە قاتىسى بار شىعار دەگەن قىزىق وي كەلىپ تە قالادى. ات قويعىش قازاق سان قۇستىڭ اتىن قويعان عوي ۇرپاقتارىنا. ەللادا جەرىندە دە بايىرعى بابالاردىڭ ءىزى بار. اناۋ ەۋروپا قۇرلىعىنىڭ تەرىستىگىندە تەبىندەپ جاتقان سكانديناۆيا ەلىندە, اسىرەسە نورۆەگيادا اققۋ كيەلى قۇس سانالادى. ونى اتپايدى, ەتىن جەمەيدى, ۇيلەرىندە تۇمار ەتىپ تاعادى. ونىڭ استاناسى وسلوداعى ەڭ ۇلكەن, سالتاناتتى الاڭ «اققۋلار الاڭى» دەپ اتالادى. وسى اققۋلار مەن ءبىزدىڭ بايتاق دالامىزدىڭ وزەن-كولدەرىنە كوكتەمدە كەلىپ, قاناتىن جايىپ, بالاپان ورگىزەتىن اققۋلاردىڭ اراسىندا كوزگە كورىنبەس, بىراق كوڭىلگە تۇبىرلەس ءبىر بايلانىس جاتقان شىعار دەگەن وي بار.
وتەگەن ورالباي ۇلى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
(جالعاسى بار)
