ارقا توسىنە استانانىڭ اۋىسۋىنا دا سان قيلى پىكىر ايتۋشىلار از بولمادى. «ۋاقىت – ءادىل تورەشى» دەيدى دانا حالقىمىز. مىنە, بۇگىندە ورىندالىپ جاتقان باعدارلامالار, پرەزيدەنتىمىزدىڭ جىل سايىنعى جولداۋىنداعى باسىم باعىتتار مەن مەجەلى مىندەتتەردىڭ ىسكە اسۋى ىلگەرى دامىپ, ورەلى وركەندەۋدىڭ نەگىزى بولۋدا.
ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالا كيەلى تاريحىن قاستەرلەپ, ۇلى مۇراتتاردى بيىك قويىپ, ۇلتىن سۇيەتىن ءار ازامات ءۇشىن زور جاڭالىق بولدى.
قازاق تانىم-تۇسىنىگى مەن تابيعات قۇبىلىستارىن, اسپان دەنەلەرىن جەتى سانىمەن اتاپ, اتا زاڭدارىنا, سالت-داستۇرىنە ارقاۋ ەتىپ كەلگەن دانا داستۇرىمىزدە كوكتى «جەتى قات اسپان», تەكتى «جەتى اتا», بايلىعى مەن مۇراسىن «جەتى قازىنا», جاھاندى «جەتى جۇرتقا» تەڭەيدى.
«جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن ءبىل, جەتى ءتۇرلى ءىلىم ءبىل» دەگەن وسيەتپەن وسكەن قازاق حالقىنا, قازاقستان جۇرتىنا ەلباسىمىز ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىن سارالاپ ء تول تاريحىمىزدى تانىپ ءبىلۋ جولىندا تولاعاي تولعانىسىن, ايشىقتى باعىتتارىن ۇسىندى.
تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى «تاريح تولقىنىندا», «مادەني مۇرا», « ۇلى دالا», «رۋحاني جاڭعىرۋ» سىندى ىرگەلى باعدارلامالاردىڭ سوڭىنان جارىق كورگەن اتالعان ەڭبەكتە تاريحي سانامىزدى قالىپتاستىرۋدا باتىل كوزقاراستار مەن ماڭىزدى باعىتتار ورىن العان.
سانادا سىلكىنىس تۋعىزىپ, كوكىرەكتە ۇلى دالانىڭ ۇلىمىن, قايسار ساقتىڭ ۇرپاعىمىن دەگەن ماقتانىش سەزىمىن وياتىپ جۇرەگىڭدى اتشا تۋلاتاتىن ماقالانى وقىعاندا ءتۇپ تاريحىمىزدىڭ تەرەڭ تۇكپىرلەرىنە كەرەمەت ساياحات جاساعانداي بولامىز.
ءيا, ءبىز باتىل بابالاردىڭ, دانىشپان دانالاردىڭ, ارۋاقتى اتالاردىڭ, ءور نامىستى اكەلەردىڭ ۇرپاعىمىز. تۇلپارلارىنىڭ تۇياعى كولدەنەڭ جاتقان كوك تاستى ساز بالشىقتاي يلەپ, الداسپانى جاسىنداي جارقىلداپ, كوبە بۇزار سايگەز وعىن دۇشپانىنا جاڭبىرداي جاۋدىرعان جاۋىنگەر اتالارىمىزدىڭ قارقىنىنا شىداماعان, قايراتىنان جاسقانعان قىتاي ۇلى قورعان تۇرعىزعانىن وتكەن كۇن جىلناماسىن پارىقپەن پاراقتاعاندار جاقسى بىلەدى.
ەلباسى «جىلقىنى ەڭ العاش قازاق دالاسىندا قولعا ۇيرەتكەن بابالارىمىز ءوز داۋىرىندە وراسان ۇستەمدىككە يە بولدى, شارۋاشىلىق پەن اسكەري سالاداعى تەڭدەسىز رەۆوليۋتسياعا جول اشتى. بويىنا بەس قارۋىن اسىنعان سالت اتتى ساربازى بار ايبارلى كوشپەندىلەر ءداۋىردىڭ سيمۆولىنا اينالدى.
تۋ ۇستاعان سالت اتتى جاۋىنگەردىڭ بەينەسى – باتىرلار زامانىنىڭ ەڭ تانىمال ەمبلەماسى. اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى سالت اتتى جاۋىنگەردىڭ ىقشام ۇلگىسىن ومىرگە اكەلدى. جۇمساق وكشەلى ساپتاما ەتىك, شالباردىڭ العاشقى نۇسقاسىنىڭ بىزدە پايدا بولۋى, ەر-تۇرمان مەن ۇزەڭگىنى ويلاپ تابۋى ات ۇستىندە مىعىم وتىرىپ, قارۋىن ەش قيىندىقسىز جانە نەعۇرلىم ءتيىمدى قولدانۋىنا مۇمكىندىك بەردى, ساداق تارتۋدى جەتىلدىردى, ماساعىنا قاۋىرسىن قادالىپ مەتالمەن ۇشتالعان جەبە, بەرەن ساۋىتتى تەسەتىن كوبە بۇزارعا اينالدى» دەيدى.
«تاريحتى حالىق جاسايدى» دەگەنمەن, تاريح تۇلعاسىز تۇل. ەلىمىز بەن جەرىمىزدى قورعاۋدا ەرلىك كورسەتكەن باتىرلارىمىزدى, حالقىنا سۇيەۋ بولعان اقىلمان ابىزدارىمىزدى, رۋح جىرشىسى اقىن-جىراۋلارىمىزدى, قايراتكەر حاندارىمىزدى, تۋعان حالقىن دامۋدىڭ بيىگىنە سۇيرەگەن ءبىرتۋار تۇلعالارىمىزدى ۇلىقتاۋ, ولاردىڭ قىزمەتىن ناسيحاتتاۋ, بولاشاق ۇرپاق جادىندا جاڭعىرتۋدىڭ ءتيىمدى جولى مەن كەرەمەت ۇلگىسىن وسى ەڭبەكتەن كورەمىز.
پرەزيدەنتىمىز ماقالاسى ارقىلى تاريحشىلارعا قازاق ەلىنىڭ كونەدەن بۇگىنگە دەيىنگى تاريحىنىڭ كوپتومدىعىن شىعارۋدى مىندەتتەيدى. جان-جاقتى ساراپتالىپ جازىلعان ەڭبەكتى ءتۇسىندىرۋ مەن ناسيحاتتاۋدىڭ جۇيەلى جولىن ىسكە اسىرۋ بىزگە زور مىندەت.
دۇنيە ءجۇزى تاريحىنا كوز جۇگىرتىپ وتىرساق, بىرنەشە ءجۇز جىلعا سوزىلعان كەسكىلەسكەن ايقاس, قاندى قىرعىن, سۇراپىل سوعىس جۇرگىزگەن ساناۋلى عانا ەل بار.
سونىڭ ءبىرى ويرات – قازاق اراسىنداعى ەكى ءجۇز جىلدىق قىرعىننىڭ ەڭ سوڭعى جاڭعىرىعى – الاش جۇرتىنىڭ ساناسىندا «شاڭدى جورىق» دەگەن اتپەن قالدى. سەگىز-توعىز اتاعا سوزىلعان سوعىستىڭ جۇرتشىلىققا قانشاما اۋىرتپالىق اكەلگەنى ءوز الدىنا, جەڭىس شەرۋىنە اينالعان «شاڭدى جورىقتىڭ» ءوزى ولشەۋسىز شىعىنعا ءتۇستى. ات جالىندا مىڭداعان الامان قازا تاپتى.
شۇرشىتكە قارسى شايقاستاردا بەتى قايتپاي سوعىسقان جاناتاي باتىردىڭ قازاسىن ەستىگەن ابىلاي حان «قايراۋ بەرمەگەن قارا-قانجارىم-اي», دەپ ەڭىرەپ جىلاپتى دەيدى. قاشقان قالماقتىڭ جۇقاناسىن جوڭعارعا اسىرىپ قايتار جولدا كولدەنەڭ ىندەتتەن باتىر بايان قايتىس بولادى. بايان ەسىمى شوقان جازبالارىنان جانە ماعجان داستانىنىنان بەلگىلى. ال جاناتاي باتىردىڭ ەرلىك تۇلعاسىن الاش جۇرتى ءالى تولىق تانىعان جوق دەيدى مۇحتار ماعاۋين.
ەلباسىمىزدىڭ «ارحيۆتەردىڭ شاڭ توزاڭدارىنىڭ استىندا كومىلىپ قالعان كوپ تاريح, ۇمىت قالعان ۇلىلار ەسىمدەرى تۋرالى ايتقاندا ۇزاق جىلدار بويى تاريح ساحناسىنان ءوز ورنىن الا الماي كەلگەن قوجابەرگەن جىراۋدى ايتپاساق بولماس.
قازاقتىڭ قوس بىردەي حانى تاۋكە مەن ابىلايدىڭ تۇسىندا باتىرلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, «ساردار», «ەلشى», «قولباسشى», «ورداباسى» ءتىپتى حان كەڭەسشىسى اتانعان. ول ايگىلى بۇقار جىراۋعا, قاراكەرەي قابانباي مەن قانجىعالى بوگەنبايعا ۇستاز بولعان, ولارعا باعىت-باعدار بەرىپ وتىرعان. وعان بۇقار جىراۋدىڭ «عادىلەت ەر», «ۇستازىما» اتتى ولەڭدەرى ايعاق.
داۋىلپاز بابامىزدىڭ 350 جىلدىعىنا وراي ارنايى عىلىمي پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, سونىڭ ناتيجەسىنەدە كوپتەگەن بەلگىلى عالىمداردىڭ ەڭبەگىن جيناقتاپ كىتاپ شىعاردىق.
دالانىڭ قوس ءبورىسى اراسىنداعى سوعىستىڭ سوڭى جەر بەتىنەن جوڭعار ۇلىسىنىڭ جوعالىپ, قازاق حالقىنىڭ السىرەۋىنە اكەلىپ سوقتى. بۇدان سوڭ باسىمىزعا كيىلگەن بوداندىق بۇعاۋى, ەركىن ەلدىڭ ەگەمەندىك اڭساعان بىرنەشە بۇلقىنىستارى, باس كوتەرۋلەرى, اياۋسىز جانىشتالۋى, تەمىر قۇرساۋلى كەڭەستىك جۇيەنىڭ كۇيرەۋىنە جول اشقان «جەلتوقسان» كوتەرىلىسى, وداقتىڭ ىدىراۋى تاۋەلسىز تاريحىمىزبەن ۇشتاستى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر سوزىندە ءبىز ۇيالاتىن تاريحىمىز جوق دەيدى. ءيا, ءتۇپ تاريحىمىزدا ءبىز ماقتاناتىن, ماقتان تۇتاتىن جەڭىستەر مەن جەتىستىكتەر جەتەرلىك. بىرنەشە جۇزدىكتەرمەن-اق سان مىڭداعان جاۋدىڭ قۇتىن قاشىرعان جاۋىنگەرلىك ەرلىكتەر قانشاما.
كونەدەن بۇگىنگە دەيىنگى تاريحىمىزدى زەردەلەگەندە تاريحشىلارىمىز ۇلى دالا قولباسشىلارىنىڭ ەرەكشە سوعىس تاكتيكالارىنا دا تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ ناسيحاتتاۋ مىندەتىن دە ۇمىتپاعانىمىز ءجون.
سونداي-اق « ۇلى دالا» ويىندارىن ءار ايماق, ءار وڭىرلەردە ءوتۋىن جانداندىرىپ, ۇلتتىق سپورتتىق جانە جاۋىنگەرلىك ويىنداردى كەڭ كولەمدە ناسيحاتتاساق جاس ۇرپاقتىڭ جۇرەگىندە وتانسۇيگىشتىك سەزىمدى دامىتادى دەگەن ويدامىن.
ۇلى دالاداعى ۇلكەن تاريحي وقيعالار مەن قازاق باتىرلارىنىڭ ەرلىك پەن باتىرلىق جولىن ناسيحاتتاۋ جولىندا ەلباسى تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋدا «قازاق بارىستارىن» ءبىر-ءبىر باتىردىڭ وبرازىن اشاتىنداي ەتىپ كيىندىرىپ, جاساندىرىپ, دەرەكتى جانە كينو فيلمدەر تۇسىرىلگەنى ۇلكەن ناتيجە بەرەدى.
رۋحى كۇشتى ەلدى ىشكى دە سىرتقى دا جاۋ الا المايدى. جۇرەگىندە جىگەرى, كوزىندە وت, كوكىرەگىندە نامىسى, باسىندا اقىلى بار ەلگە قانداي باسقىنشىنىڭ دا باتىلى جەتپەيدى. ءبىز ەلباسى ماقالاسىنان تۋىنداعان مىندەتتەردى جۇيەلى ىسكە اسىرۋ ارقىلى ۇلكەن يدەولوگيالىق شارالاردى ىسكە اسىراتىن بولامىز.
ەلباسى ماقالاسىن وقىپ وتىرىپ كوپشىلىك قاۋىم ايتارلىقتاي ءمان بەرە بەرمەيتىن تاريح بەتتەرىنىڭ دە ايتارلىقتاي قۇندىلىقتارىن وقىپ كوز جەتكىزەسىز. ءتول تاريحىمىز تەك قاندى ۇرىستار مەن كەسكىلەسكەن شايقاستاردان عانا تۇرمايتىنىن, اقىل-پاراساتىنىڭ بيىكتىگىمەن, جالپى وركەنيەتتىڭ قارىشتاپ دامۋىنا ىقپال ەتكەن جاڭالىقتارىمەن, شارۋاشىلىق سالتى, تۇرمىس ساپاسىمەن دە داڭقتى ەكەنىن تۇسىنەسىز.
ءبىزدىڭ بابالارىمىز سوناۋ باعزى زامانداردىڭ وزىندە مەتالل وڭدەۋدىڭ دە قىر-سىرىن تەرەڭ مەڭگەرىپتى. قىزعالداق پەن المانىڭ دا وتانى ءبىزدىڭ قازاقستان. الەم جۇرتىن تاڭداي قاقتىراتىن وركەنيەتتەر ورتالىعىن جاساقتاپ « ۇلى دالانىڭ ەجەلگى ونەر جانە تەحنولوگيالار» مۇراجايىن اشۋ تۋرالى باستامانىڭ دا ماڭىزى زور.
ەلباسىمىز ء«بىز تاۋەلسىزدىككە اڭساپ, زارىعىپ جەتتىك. ەندى سول تاۋەلسىزدىكتىڭ قاسيەتتى بەلگىلەرىن دە ەرەكشە قادىرلەۋىمىز, قاستەرلەۋىمىز كەرەك. ءاربىر ازامات قازاقستاننىڭ تۋىن, ەلتاڭباسىن, ءانۇرانىن تۇمارداي قاسيەت تۇتۋى قاجەت.ەلدىگىمىزدىڭ سىنالاتىن ءبىر تۇسى وسى» دەگەن پىكىر ايتىپ ەدى.
اڭساپ جەتكەن ازاتتىعىمىزدىڭ باياندى بولۋىن, پرەزيدەنتىمىزدىڭ العا قويعان ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋ جولىندا بار كۇش جىگەرىمىزدى جۇمىلدىرۋىمىز كەرەك. بۇل ەلباسى الدىنداعى دا, ەل الدىنداعى دا باستى پارىزىمىز.
اباي تاسبولاتوۆ,
گەنەرال-لەيتەنانت,ء ماجىلىس دەپۋتاتى
