تولە بي تۋرالى تىڭ دەرەكتەر
دۇيسەنبى, 10 قىركۇيەك 2012 12:48
“مادەني مۇرا” باعدارلاماسىندا ەرەكشە ەسكەرەتىن جاي, قازاقستاننان تىس جەرلەردەگى حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلدارى مەن قىزدارىنىڭ ماڭگىلىك جاي تاپقان جەرلەرى – مازارلارى مەن قابىر تاستارىن قامقورلىققا الىپ, جوندەپ كۇتۋ قاجەت. ولاردى اتاپ ايتار بولساق: تاشكەنتتەگى تولە بي ماۆزولەيى مەن ورال تاڭسىقباەۆتىڭ مۇراجايى, سامارقاندتاعى ءجالاڭتوس باتىر ساركوفاگى, بۇحاراداعى بازار جىراۋ مەن استراحانداعى قۇرمانعازى كەسەنەسى, چەليابىدەگى شەيبان اۋلەتتەرىنىڭ قابىرستانى ماسكەۋدەگى عاني مۇراتباەۆ پەن گەنەرال شاكىر جەكسەنباەۆتىڭ بەيىتتەرى, قىتايداعى جاكە بي مەن تاڭجارىقتىڭ زيراتتارى, رەسەيدىڭ نەۆەل مەن پسكوۆ قالالارىنداعى ءاليا مەن مانشۇكتىڭ ەسكەرتكىشتەرى. قازىرگى تمد ەلدەرىن قاراستىرسا بۇل ءتىزىمدى ءارى قاراي تولىقتىرا تۇسۋگە بولادى.
دۇيسەنبى, 10 قىركۇيەك 2012 12:48
“مادەني مۇرا” باعدارلاماسىندا ەرەكشە ەسكەرەتىن جاي, قازاقستاننان تىس جەرلەردەگى حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلدارى مەن قىزدارىنىڭ ماڭگىلىك جاي تاپقان جەرلەرى – مازارلارى مەن قابىر تاستارىن قامقورلىققا الىپ, جوندەپ كۇتۋ قاجەت. ولاردى اتاپ ايتار بولساق: تاشكەنتتەگى تولە بي ماۆزولەيى مەن ورال تاڭسىقباەۆتىڭ مۇراجايى, سامارقاندتاعى ءجالاڭتوس باتىر ساركوفاگى, بۇحاراداعى بازار جىراۋ مەن استراحانداعى قۇرمانعازى كەسەنەسى, چەليابىدەگى شەيبان اۋلەتتەرىنىڭ قابىرستانى ماسكەۋدەگى عاني مۇراتباەۆ پەن گەنەرال شاكىر جەكسەنباەۆتىڭ بەيىتتەرى, قىتايداعى جاكە بي مەن تاڭجارىقتىڭ زيراتتارى, رەسەيدىڭ نەۆەل مەن پسكوۆ قالالارىنداعى ءاليا مەن مانشۇكتىڭ ەسكەرتكىشتەرى. قازىرگى تمد ەلدەرىن قاراستىرسا بۇل ءتىزىمدى ءارى قاراي تولىقتىرا تۇسۋگە بولادى.
شەتتە قالعان مۇرالارىمىزدىڭ ءىشىندەگى ءاربىر قازاقتىڭ جۇرەگىنە جاقىن ەستىلەتىنى – تاشكەنتتەگى تولە بي ماۆزولەيى. بىراق “سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن ەسكى تاشكەنتتەگى قارلىعاش (وزبەكتەر قارلىعاش بي دەيدى – ا.ت.) ماۆزولەيىن تولە بيدىكى دەپ قازاقبايشىلاپ ايتا سالىپ ءجۇرمىز, ول مۇلدەم زەرتتەلمەگەن”, دەپ بۇقارالىق اقپاراتتا ء(“ۇيسىن تولە ءبيدىڭ بەيىتى قايدا؟”) (“قازاق ەلى”, 1996, 4 قاراشا) جانە اۋىزەكى اڭگىمەلەردە ايتىلىپ ءجۇر. بۇعان جاۋابىمىز كەزىندە بۇل تاريحي مۇرا ءبىرشاما زەرتتەلگەن. 1982 جىلى مامىر ايىندا مادەنيەت مينيسترلىگىنە قاراستى “كازپروەكترەستاۆراتسيا” ينستيتۋتىنىڭ تاپسىرماسىمەن تاشكەنتكە ارنايى بارىپ, ماۆزولەيدى ولشەپ, سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, عىلىمي پاسپورتىن جاساعان ەدىك. (ا.توقتاباەۆ “تولە بي ماۆزولەيىنىڭ پاسپورتى” ا., 1982.) (“كازپروەكترەستاۆراتسيا ينستيتۋتىنىڭ ءارحيۆى, “تاشكەنتتەگى شاتىرلى ماۆزولەي”) ء(بىلىم جانە ەڭبەك, 1988. № 12, تولە بي عيماراتى) (“ازامات”, 1990. № 3). سول 1982 جىلى ماۋسىم ايىندا ءبىز عيماراتتى ەڭ العاش زەرتتەگەن ورتا ازيا ساۋلەت ونەرىنىڭ ءىرى مامانى گالينا اناتولەۆنا پۋگاچەنكوۆامەن سويلەسىپ, ونىڭ ءمان-جايىن سۇراعان ەدىك. ول كىسى بىرىنشىدەن دەدى بۇل ەسكەرتكىش كوشپەندىلەردىكى ەكەنى داۋسىز, ورتاازيالىق وتىرىقشىلىق ارحيتەكتۋرا ستيلىنە مۇلدەم ۇقسامايدى. دالا توسىندە الىستان ايعايلاپ كورىنەتىن, ءبىر كامەرالى, كۇمبەزى اسپانمەن استاسىپ تۇراتىن بيىكتە, ءزاۋلىم شاتىرلى ماۆزولەيلەردى كوشپەندىلەر ويلاپ تاپقان. مۇنداي ماۆزولەيلەر ورتا ازيادا ءحى عاسىرلاردا پايدا بولادى دا (ايشا ءبيبى, بابادجا-حاتۋن, ماناس كۇمبەزى, ت.ب.) حV عاسىردا جوعالادى, ال قازاق, قىرعىزداردا مۇنداي قۇرىلىستار سالۋ ءحىح-حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن جالعاسقان. مەن الدىما كۇمبەزدە كىم جەرلەنگەنىن انىقتاۋ جونىندە ماقسات قويماعان ەدىم. ءالى ەسىمدە, 1950 جىلدارى ەسكەرتكىشتى رەستاۆراتسيا جاساۋعا جوبا دايىنداپ جۇرگەندە, بەساعاش جاقتان قازاقتىڭ 2-3 اقساقالى كەلىپ (اتتارىن جازىپ العانمىن كۇندەلىگىمدە بولۋعا ءتيىس), بۇل جەردە ءبىزدىڭ بابامىز جەرلەنگەن, اتاقتى قولباسشى بولعان دەگەندەرى بار. ونى مەن ءوز ماقالامدا جازعانمىن. اڭگىمە يەسىنىڭ ول ماقالاسىندا مىناداي جولدار بار. “…پو درۋگوي نارودنوي ۆەرسي كالدىرگاش بي بىل كازاحسكيم ۆوەننوناچالنيكوم, كازاحي نەودناكراتنو ۆلادەلي تاشكەنتوم ۆ ءحVى–حVىى ۆ, نە يسكليۋچەنا ۆوزموجنوست, چتو دليا پوگرەبەنيا يح ۆيدنوگو پرەدستاۆيتەليا بىل ۆتوريچنو يسپولزوۆان پولۋزابىتىي ك ەتومۋ ۆرەمەني ماۆزولەي, ارحيتەكتۋرا كوتوروگو سۆويمي فورمامي بىلا وسوبەننو بليزكا ك پريۆىچنىم نادموگيلنىمي سوورۋجەنيامي پريشەدشيح يز سەۆەرو-تۋركەستانسكيح وبلاستەي (يز كازاحسكيح ستەپەي — ا.ت.) زاۆوەۆاتەلەي (پۋگاچەنكوۆا گ.ا. “ماۆزولەي كالدىرگاچ-بيا”) (يزۆەستيا ان كاز سسر, سەريا ارحيتەكتۋرنايا. ۆىپ. 2, 1950).
قازىرگى ساۋلەت ونەرى تەورەتيكتەرى عيمارات حV عاسىردا سالىنعان, سوندىقتان ءحVىىى عاسىردا ءومىر كەشكەن تولە بيگە قاتىستى ەمەس دەيدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بىراق وتكەن زامانداردىڭ ارحيتەكتۋرالىق پوشىمىن قايتالاۋ قازاقتاردا ەجەلدەن بار. مىسالى: سارىارقاداعى الاشا حان مازارىنىڭ فورماسىن ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا سالىنعان دۇزەن ساندىباي ۇلىنىڭ ماۆزولەيى تولىق قايتالايدى. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەردە قۇرىلىسشى الاشا حان مەن دۇزەننىڭ اراسىندا ءبىر ادامدى اتپەن شاپتىرتىپ قويىپ, قانداي كىرپىشتىڭ قالاي قالانعانىن ايتقىزىپ تۇرعان. تولە ءبيدىڭ 1756 جىلى تاشكەنتتە قايتىس بولعانىنا ەشقانداي ءشۇبا كەلتىرۋگە بولمايدى, وعان تاشكەنت, بوستاندىق اۋدانى قاريالارىنىڭ سوزدەرى دالەل. تۇتاس ءحVىىى عاسىردا ورتا ازيا مەن قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە قالا قۇرىلىسى مەن ساۋلەت ونەرىنىڭ قۇلدىراعان كەزى, مۇنداي قۇرىلىس سالىنا قويۋى دا قيىن. سول سەبەپتى قازاقتىڭ حاقنازار زامانىنان كەلە جاتقان مازارىنا تولە ءبيدى جەرلەۋى ابدەن ىقتيمال. “1920 جىلدارى بالا كەزىمدە, – دەپ ەسكە الادى تاشكەنت تۇرعىنى مارقۇم تويبازار اۋحاۋوۆ, (تاشكەنت ۋەزىندە اتاقتى بۇزاۋ بولىستىڭ تۇقىمىن, قازاقتار اتىن اتاماي قۇرمەتپەن “اۋحاۋ” – دەپ ايتاتىن بولعان – ا.ت.) مازاردا ەكى قابىر بولعانىن كوزىم كوردى”, – دەيدى.
تولەنىڭ نەلىكتەن “قارلىعاش” دەپ اتالۋى جونىندە اڭىز كوپ, سولاردىڭ ىشىندەگى ايتۋعا تۇرارلىعى بايبولوۆ قازانقاپتىڭ عىلىم اكادەمياسى كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك قولجازبالار قورىندا ساقتالعان “تولە بي تاريحى” داستانى. اۋمالى-توكپەلى زاماندا تاشكەنت ماڭايىنداعى قازاقتار تۇتقيىلدان كەلگەن جاۋدان ۇركە كوشكەندە تولە بي اقبۇرقان جايلاۋىندا كوشپەي وتىرىپ قالادى. ءبىر كۇنى جوڭعار قونتايشىسىنىڭ جاۋشىلارى كەلىپ, تولەگە سەنى حان كوشسىن دەپ جاتىر دەيدى. سوندا تولە بي ايتىپتى: “اتا-بابامىزدىڭ ادەتى بويىشا شاڭىراققا ۇيا سالعان قارلىعاش بالاپاندارىن ۇشىرعانشا كوشپەي وتىرا بەرەدى. مەن ول سالتتى بۇزا المايمىن. حانىڭا سولاي ايتا بار” دەپتى. حاباردى ەستىگەن حان ويلانىپ: “ويپىراي-اي, ءا, مىناسى ءبىر جاقسى ءداستۇر ەكەن, جارايدى, تيمەي-اق قويىڭدار”, — دەسە كەرەك.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا وسى وقيعا شىن بولعانعا ۇقسايدى. 1723 جىلى جوڭعار شاپقىنشىلارى قازاق جەرىن تۇگەل باسىپ, قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى – تۇركىستاندى الىپ, قاسيەتتى قوجا احمەت ياساۋيدىڭ كوك كۇمبەزىندە گالدان-تسەرەننىڭ ستاۆكاسى تۇرعانى تاريحتان ءمالىم. ەندى قالىڭ جاۋ تاشكەنتكە بەتتەگەندە كۇشى بىرنەشە ەسە جاۋمەن قارسىلاسۋدىڭ ءمانسىز ەكەنىن تۇسىنگەن تولە بي جوڭعارلارمەن بىتىمگە كەلىپ, ءوزىنىڭ ۆاسسال ەكەنىن مويىندايدى. ءسويتىپ تاشكەنتتى قيراۋدان, ماڭايىنداعى ەلدى قۋعىن-سۇرگىننەن امان الىپ قالادى, تەك الىم-سالىق تولەپ تۇرادى. بۇل ورىس-قىتاي دەرەكتەرىندە بار تاريحي شىندىق. ال, جاڭاعى “قارلىعاشتىڭ ۇياسىن” مىسالعا كەلتىرۋى جوڭعارلارمەن مامىلەگە كەلۋدىڭ باستاماسى بولعان. ەجەلدەن اڭ-قۇسپەن, بەلگىلى ءبىر زاتتارمەن تۇسپالداپ, وسپاقتاپ مامىلەگە كەلۋ كوشپەندىلەردە بار ءداستۇر. مىسالى, گەرودوت جازاتىن سكيفتەردىڭ داري پاتشاعا جەبە, قۇس, تىشقان جىبەرۋىن الايىق. ال “شاڭىراقتاعى ۇيا” وقيعاcىنان كەيىن تولە ءبيدىڭ حالىق الدىنداعى ابىرويى ءوسىپ, “قارلىعاش” اتى قالىڭ قازاققا اڭىز بولىپ تاراعان, قازاقتان ءوزبەككە, تاجىككە اۋىسقان. حالىق ەندى سۇيىكتى ءبيىن “قارلىعاش بي” دەپ اتاي باستاعان.
تولە بي بابامىز تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەردى بىلاي قويعاندا تاريحي جازبا دەرەكتەردىڭ ءوزىن تولىق بىلمەيمىز. ماسكەۋدەگى ۆ.ي. لەنين اتىنداعى كىتاپحانادان الىنعان “رۋسسكي ارحيۆ” جۋرنالىنىڭ 1888 جىلعى 3-ءشى كىتابىندا 1741-1742 جىلدارى ورىس كوپەستەرى اراسلانوۆ پەن يۋسۋپوۆتىڭ تاشكەنتكە ساۋدا جاساي بارعانداعى ساپارنامالىق ەستەلىكتەرى جاريالانعان. كوپەستەردىڭ تولە ءبيدىڭ ۇيىندە قوناق بولعانى, ءبيدىڭ ەكى بالاسىنىڭ بۇلاردى تاشكەنتكە اپارعانى, اقىرى تاشكەنتتىڭ بەگى كوسەكبەكتىڭ (حالىق اراسىنداعى كوسەۋبەك دەپ ايتىلادى – ا.ت.), اجال تىرناعىنان تولەنىڭ قۇتقارعانى شىم-شىتىرىق رومانداعىداي جازىلعان. قولجازبادا تولە ءبيدىڭ اسقان ادامگەرشىلىگى, حالىق اراسىنداعى ابىرويى, بۇكىل تاشكەنت اتىرابىن بيلەپ تۇرعان جان-جاقتى, كورەگەن باسشى ەكەنى كورىنەدى.
اۆتورلار بىلاي دەپ كورسەتەدى: “…پرەجدە تاشكەنتوم ۆلادەل حان يۋلبارس, يز كيرگيز-كايساتسكوي وردى (جولبارىس حان – ا.ت.), “وبششە” س تيۋلە بيەم ۋ كوتوروگو ەست دوم ۆ تاشكەنتە وتكۋدا ي جەنا ەگو رودوم. توگدا تاشكەنت بىل پودچينەن بولشوي كيرگيز-كايساتسكوي وردە, تيۋلە بي س سۆويمي ستارشينامي برال س تاشكەنتا ەجەگودنۋيۋ دان. 40 تىسياچ “تەنەك” (تەڭگە سول كەزدەگى ورتا ازياداعى اقشا. 20 تەڭگە – 1 ورىس رۋبىلىنە تەڭ بولعان – ا.ت.). نەسكولكو لەت تومۋ نازاد يۋلبارسا “نە ستالو نە زناەم ۋبيت, نە زناەم ۆىگنان ۆون وت تۋتوشنيح سارتوۆ. ۆ ەتوم تەمنوم دەلە گلاۆنۋيۋ رول يگرال كۋسەك بەك, كوتورىي ي زاۆلادەل تاشكەنتوم… حوتيا كۋسەك ۆىجيل تيۋلە بيا يز گورودا, نو نە موگ ليشيت ەگو پرەجنيح پراۆ نا تاشكەنتسكوە حانستۆو, تاك چتو تيۋلە بي ي ستارشينى بولشوي وردى پو پرەجنەمۋ پولۋچايۋت س تاشكەنت دان…” (پۋتەشەستۆيە رۋسسكيح كۋپتسوۆ ۆ تاشكەنت ۆ 1741-1742 گوداح) (رۋسسكي ارحيۆ يزداۆاەمىي پەتروم بارتەنەۆىم. م., 1888. كنيگا 2. س. 413.) بۇل فاكتىلەردەن تولە بي مەن ۇلى ءجۇزدىڭ حانى جولبارىستىڭ 1739-1740 جىلدارعا دەيىن تاشكەنتتى بىرگە بيلەپ تۇرعانى ايدان انىق كورىنەدى.
جولبارىس حان 1739 جىلدان باستاپ ابىلاي حانمەن تىزە قوسا وتىرىپ, قازاق جەرىنىڭ وڭتۇستىگىن جوڭعارلاردان ازات ەتۋ ءۇشىن قارۋلى كۇرەس جۇرگىزدى, بىراق ماقساتىن اياقتاي المادى. 1740 جىلعى 5 ساۋىردە تاشكەنتتە مەشىتتە ناماز وقىپ وتىرعان جەرىندە وپاسىزدىقپەن باۋىزدالىپ ءولتىرىلدى. (ەروفەەۆا ي.ۆ. كازاحسكيە حانى ي حانسكيە ديناستي ۆ ءحVىىى – سەرەدينە ءحىح ۆۆ. // كۋلتۋرا ي يستوريا تسەنترالنوي ازي ي كازاحستانا: پروبلەمى ي پەرسپەكتيۆى يسسلەدوۆانيا. ا., 1979. س.111-112). جولبارىس حاننىڭ سۇيەگى, قوجا احمەت ياساۋي عيماراتىنىڭ ىشىنە جەرلەنگەن, قابىرىنىڭ باسىنا ارحاردىڭ ءمۇيىزى قويىلعان. جولبارىس حاننىڭ ءولىمى ءبىراز تاريحي زەرتتەۋلەردە باياندالادى, بىراق ونى ناقتى ولتىرگەندەردىڭ اتى بەلگىسىز بولاتىن. مۇندا سول سۇراققا جاۋاپ تابىلىپ تۇر, ياعني ول كوسەۋبەكتىڭ نۇسقاۋىمەن ورىندالعانى كورىنەدى. تولەنىڭ ايەلى تاشكەنتتىك بولعانى, وندا ونىڭ ءۇيى بارى ايتىلادى. ال, اۋىزەكى اڭگىمەلەردە تولەنىڭ تاشكەنتتە ەكى ءۇيى بولعان, بىرەۋى بەساعاشتا, بىرەۋى قاراقامىستا (سول كەزدەگى قالانىڭ بولىكتەرى – ا.ت.). سونىمەن قاتار, تولە تاشكەنتتەن بەكتىكتەن كەتكەنىمەن, بۇكىل تاشكەنت اتىرابىن بيلەپ, قالادان الىم-سالىق الىپ تۇرعانى كورسەتىلەدى. مۇنىڭ ەكى سەبەبى بار ەدى دەيدى ورىس كوپەستەرى, قالانى قالىڭ قازاق قورشاپ العان, شاھاردىڭ ەگىستىكتەرى مەن اعاش دايىندايتىن جەرلەرى ءبارى قازاقتىڭ قولىندا دەپ جازادى. ەڭ باستىسى تولە بي شىرشىق وزەنىنىڭ تاشكەنتكە بۇرىلاتىن توعاندارىنا ەكىنشى قالا سالىپ, تاشكەنتتەن كوسەۋبەكتەن قاشقانداردى سول جەرگە قونىستاندىرىپ, وزىنە ەگىن ەككىزگەن. “تولە ءبيدىڭ قۇدىرەتى سوندا – دەپ جازادى ساياحاتشىلار, ول كەز كەلگەن ۋاقىتتا كانالداردى جاۋىپ قالانى ءشول مەن اشتىقتا قالدىرا الادى” (كورسەتىلگەن ەڭبەك, 414-بەت).
“… تيۋلە بي, كوتوروگو كۋسەك ۆىجيل يز تاشكەنتا, پيتاەت ك سۆوەمۋ ۆراگۋ بولشۋيۋ نەناۆيست. ون منوگو راز “ۆوينويۋ” ناستۋپال نا تاشكەنت, ۋبيل نەسكولكيح روديچەي كۋسەكا ي زامىشليال ۋبيت ساموگو پولزۋياس ۋسلۋگامي تاشكەنتسكيح سارتوۆ…
… تيۋلە بي نە پروچ ي سەيچاس ناچات ۆوينۋ س كۋسەكوم, نو بويتسيا يدتي پروتيۆ زيۋنگارسكوگو ۆلادەلتسا گالدان-تسەرەنا, كوتورومۋ پودچينەنى تەپەر كاك تاشكەنت, تاك ي بولشايا كيرگيزسكايا وردا…”.
بۇل فاكتىدەن ءبىز گالدان-تسەرەننىڭ وزىندىك ەركىن ساياسات ۇستاعان تولە ءبيدى بيلىكتەن تايدىرىپ, ءوزىنىڭ قارا باسىن عانا ويلايتىن كوسەۋبەكپەن اۋىستىرعانىن كورەمىز. سونىمەن, بۇل قۇجاتتا تولە ءبيدىڭ جەتى اعايىندى ەكەنى, ءبىر ءىنىسىنىڭ اتى ابدۋللا, ەكى ەر جەتكەن, بيلىككە ارالاسا باستاعان بالالارى بار ەكەنى ايتىلادى. قورىتا ايتقاندا بۇل جولجازبا تولە ءبيدىڭ ءتىرى كەزىندە كوز كورگەندەردىڭ قولىمەن جازىلعاندىقتان داڭقتى بابامىزدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن زەرتتەۋگە باعا جەتپەس مۇرا بولىپ تابىلادى.
تولە ءبيدىڭ تاشكەنت بيلەۋشىسىنەن كەتكەنى 1740 جىلدان بۇرىنىراق ءبىر نەمەسە ءارى كەتكەندە ەكى جىل سياقتى. سەبەبى, ورىس كوپەستەرى تاشكەنتكە كەلگەندە كوسەۋبەكتىڭ قالانى بيلەگەنى ءۇش جىلدان اسىپ بارا جاتقانى ايتىلادى, ياعني ۇلى ءجۇزدىڭ حانى جولبارىس گالدان-تسەرەنگە 1739 جىلى قارسى شىقسا, تولە بي دە بەيجاي وتىرا الماعان. سوندىقتان گالدان-تسەرەن وڭتۇستىك ولكەسىن ۇستاپ تۇرا الماسا دا, تاشكەنتتى ۋىسىنان شىعارماس ءۇشىن تولەنى كوسەۋبەكپەن اۋىستىرعان. قىتاي دەرەكتەرى الىبەك ۇلى تولە بي جاساقتارىنىڭ تاشكەنتتى قورشاپ تۇرعانىن ايتادى. (حافيزوۆا ك.ش. كيتايسكايا ديپلوماتيا ۆ تسەنترالنوي ازي ء(حىV-ءحىح ۆۆ.) ا., 1995. س.179). بۇل 1744-1745 جىلدارى گالدان-تسەرەن ولگەن كەزدە بولعانعا ۇقسايدى. سوڭىنان ورىس دەرەكتەرى, اتاپ ايتقاندا ورىنبور كوپەسىنىڭ پريكازچيگى تولە ءبيدىڭ تاشكەنتتىڭ تولىق بيلەۋشىسى ەكەنىن, بالاسىن قىتايعا اماناتقا بەرگەنىن باياندايدى (بۇل دا سوندا. 179-ب.). ال بۇل وقيعا 1750 جىلدارعا سايادى.
ءسويتىپ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا تولە بي ءوزىنىڭ تاشكەنتتىڭ بيلەۋشىسى ەكەنىن قىتايعا دا, ورىسقا دا تانىتا ءبىلدى. بۇعان حالىقارالىق جاعدايلار دا اسەر ەتتى. ەڭ باستى سەبەبى 1845 جىلى گالدان-تسەرەن ءولدى.1750 جىلدارى ابىلاي باستاعان قازاق جاساقتارى جوڭعارلاردان ەلدى تولىق تازارتىپ, 1755 جىلدارى قازىرگى قىتايداعى شاۋەشەك قامالىن قورشاعانىن كورەمىز. سوندىقتان دا1744-1745 جىلداردان 1756 جىلعى ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن تولە بي تاشكەنتتىڭ بيلەۋشىسى بولدى دەپ ايتا الامىز.
ال, 1756 جىلى تولە بي قايتىس بولعاننان كەيىن قازاقتاردىڭ بيلىگى تاشكەنتكە جۇرە قويماعان, ونى ورىس دەرەكتەرى دە راستايدى.
“… ۆو ۆتوروي پولوۆينە ءحVىىى ۆەكا كيرگيز-كايساكي (كازاحي ا.ت.) پوتەريالي ۆلاست ناد تاشكەنتوم; سۋلتانى دۆينۋليس نا ۆوستوك … پوپالي ۆ سەميرەچەنسكۋيۋ وبلاست س نيمي پريشلا چاست رودا كانلى, وستالنىە ي پونىنە جيۆۋت نا سۆويح ستارىح مەستاح, گدە-تو ۆ تاشكەنتسكوم ۋەزدە…”. (ماتەريالى پو وبسلەدوۆانيۋ تۋزەمنوگو ي رۋسسكوگو ستوروجيلچەسكوگو حوزيايستۆا ي زەملەپولزوۆانيا ۆ سەميرەچەنسكوي وبلاستي سپب., 1913. ت.2. كوپالسكي ۋەزد. س.62). قازىرگى الماتى, تالدىقورعان ماڭىندا تۇراتىن قاڭلى رۋلارى سول زاماندا تاشكەنت جاقتان كوشىپ كەلگەن. بۇل فاكتىنى اكادەميك ءابدۋالي قايداري دا راستادى. ال قاڭلىلاردىڭ نەگىزگى بولىگى ءالى كۇنگە دەيىن بوستاندىق اۋدانىندا تۇرىپ جاتىر.
تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جاي تاشكەنت بيلەۋشىلەرىنىڭ بارلىعى دا قازاق باتىرلارىنا سۇيەنگەن. تولە ءبيدىڭ قارسىلاسى كوسەۋبەك قازاقتان شىققان شۇكىر باتىردى ارقا تۇتقان. ءتىپتى شۇكىر باتىردىڭ كوسەۋبەككە قارسى استىرتىن ءسوز بايلاسقانداردى تالقانداپ, ونى ولىمنەن الىپ قالعانى ءسوز بولادى (رۋسسكي ارحيۆ, 1888. كنيگا ۆتورايا. س.414).تولە بيدەن كەيىنىرەك تاشكەنتتى بيلەگەن ءجۇنىس قوجا دا قازاق باتىرلارىنا سۇيەنگەن “… ءوز ءاسكەرلەرىن, سونداي-اق جىگىتتەرىن ءجۇنىس قوجا تەك قازاقتاردان عانا سايلاي الدى. بۇعان قاڭلى, شانىشقىلى, سول سياقتى باعىس ءجانە رامادان ءبولىمدەرىنىڭ قازاقتارى ەندى. ءجۇنىس قوجا اسكەرلەرىنە مىنا ادامدار باسشىلىق ەتتى… ء(ار رۋدان شىققان بارلىعى 24 باتىردىڭ ەسىمدەرى ايتىلادى – ا.ت.) ء(ا,ديۆاەۆ. ازيالىق تاشكەنت قالاسىنىڭ پايدا بولۋى ءجونىندە اڭىز // تارتۋ. ا., 1992. 216-217-بەتتەر). ورىس پەن قىتاي اراسىندا تاماشا ماملەگەرلىك جۇرگىزگەن ابىلاي حان ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى وڭتۇستىك ساياساتىن قايتادان باستادى. 1773-1775 جىلدارى ءوڭتۇستىككە بىرنەشە ءساتتى جورىقتار جاسادى. ءاۋليەاتا بەكىنىسىن قالپىنا كەلتىردى. شىمكەنت, سايرام, مەركە, تاشكەنت قالالارىنا ءوز ادامدارىن قويدى. بۇدان كەيىن تاشكەنت م.تىنىشپاەۆتىڭ جازۋىنشا 1798 جىلعا دەيىن قازاقتاردىڭ بيلىگىندە بولعان. [م.تىنىشپاەۆ. ماتەريالى ك يستوري كيرگيز-كازاحسكوگو نارودا // ۆەليكيە بەدستۆيا... ا., 1992. س.66].
1741-1742 جىلدارى تولە بي كوسەۋبەككە ەرەگىسىپ, شىرشىق وزەنىن تاشكەنتكە بۇراتىن جەرىنە ەكىنشى قالا سالىپ, جازدا شىرشىقتىڭ بويىن ورلەپ كوشىپ-قونىپ جۇرگەن. شەجىرەلەردە تولە ءبيدىڭ جازعىتۇرىم جايلاۋعا شىققاندا شىرشىق وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى ۇلكەن الىپ بايتەرەكتىڭ جانىندا كيىز ءۇيىن تىگىپ وتىراتىنى, ءبايتەرەكتىڭ استىنا جۇزدەگەن ادام ەركىن سىيىپ قىمىز ىشەتىنى اڭگىمە بولادى. بىردە ءبيدىڭ جىلقىسىن جاۋ قۋىپ الا جونەلىپتى. ەل: “ەندى نە ىستەيمىز”, دەپ اڭتارىلىپ تۇرعاندا: “انا شىناردىڭ تۇبىندە بايلاۋلى تۇرعان قاسقا ايعىردى قىل بۇراۋ سالىپ شىڭعىرتىڭدار, سوندا جىلقى ءوزى-اق قايتادى”, دەپتى بي. جىگىتتەر اياعى تاسىرقاپ تابىنعا ىلەسە الماي قالعان قاسقا ايعىردى قىل ارقان سالىپ شىڭعىرتادى. قاسقا ايعىردىڭ ارقىراعان اششى داۋىسىن ەستىسىمەن, قارجانتاۋدان اسىپ بارا جاتقان قالىڭ جىلقى ءنوپىر بولىپ قايتا كەرى شاۋىپتى. ال, ۇرىلار جىلقى تۇياعىنىڭ استىندا تاپتالىپ ولگەن كورىنەدى (ت.ومىربەكوۆ. بوستاندىق اۋدانى قازاقتارىنىڭ شەجىرەسى, 1960 ج. تاپسىرىلعان) (ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ شەجىرە قورى).
وسى اڭگىمە ءبىزدى وتە قىزىقتىردى. تولە ءبيدىڭ بايتەرەگى ءالى كۇنگە دەيىن بار ما ەكەن دەپ شىرشىق وزەنىن جوعارى ورلەي ەلدەن سۇراستىرا كەلە, وزەننىڭ جوعارى اعىسىنداعى, شارباق گەس-ءنىڭ تۇسىنداعى الىپ شىنار اعاشىنا توقتادىق. سەبەبى شەجىرەدە “بايتەرەك” دەپ اتاعانىمەن, تولەنىڭ سوزىندە “شىنار” دەپ ايتىلادى. سونىمەن بىرگە, قازاقتا كەز كەلگەن دارا تۇرعان, كوپ جاساعان اعاشتى تۇرىنە قاراماي “بايتەرەك” دەپ پوەتيكالىق اتاۋمەن بەينەلەۋ قالىپتاسقان, بۇل سوناۋ تۇركى-موڭعول زامانىنان قالىپتاسقان اعاشقا تابىنۋ, اعاشتىڭ كۋلتىن كورسەتەدى. مىسالى, قازىرگى استانانى ەلباسىمىزدىڭ جوباسىمەن جاساعان “بايتەرەكسىز” ەلەستەتۋ قيىن عوي. “قوزى-كورپەش-بايان-سۇلۋ” جىرىنداعى شوقتەرەكتى الايىق, شىن مانىندە دارا تۇرعان كوپ جاساعان كارى اعاشتاردىڭ ساياسىندا كوشپەندىلەر جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا دەم العان, جاۋىن-شاشىننان قورعانعان, سول سەبەپتى قادىرلەپ-قاسيەتتەگەن.
1872 جىلى تاشكەنت گەنەرال-گۋبەرناتورى فون كاۋفمان پەتەربۋرگ پەن ماسكەۋدەن كەلگەن ۇلى كنيازدار مەن گەنەرالدار باستاعان جۇزدەن استام ادامدى شىرشىق وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى ايدىك شىنار اعاشىنىڭ ساياسىندا بانكەت جاساپ قارسى الدى دەپ جازىلعان “تۇركىستان ۆەدومستۆوسى” گازەتىندە. قالانىڭ ءسان-سالتاناتتى سارايلارىن كورىپ جۇرگەن قوناقتارعا كاۋفمان وزىنشە ەرەكشە ەكزوتيكا كورسەتكەن عوي. وسى اقپاردان كەيىن بۇل شىنار اعاشىنىڭ تولە ءبيدىڭ بايتەرەگى ەكەنىنە كۇمانىمىز بولمادى. تولە ءبيدىڭ زامانىندا جۇزدەگەن ادام قىمىز ىشەتىن, كاۋفماننىڭ زامانىندا جۇزدەگەن ادام بانكەتكە وتىراتىن بۇل ماڭدا مۇنداي اعاش جوق. (ا.توقتاباي, “600 جىل جاساعان شىنار”) (“اڭىزعا اينالعان جەرلەر” ا: “ارۋنا” 2002. 8-9 بەتتەر).
تولە بيگە بايلانىستى جەر اتتارىنىڭ جانە اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ كومەسكى تارتىپ, ۇمىتىلا باستاۋى اۋمالى-توكپەلى زامان بولدى, بۇرىن قازاق-وزبەك دەپ بولىنبەي تەك مۇسىلمانبىز دەپ جۇرەتىن حالىقتار جەكە مەملەكەت بولدى, ول مەملەكەتتە تولە بي ناسيحاتتالمادى.
تولە بي ماۆزولەيىن “قارلىعاش بي” دەپ نەگە اتالدى دەسەك, فولكلورشى ۆ.يا. پروپپتىڭ مىنا سوزدەرى ەسكە تۇسەدى. حالىقتىڭ جادىندا وقيعانىڭ بارلىق ءمان-جايى ساقتالمايدى, حالىقتىڭ ساناسىنا ەرەكشە اسەر ەتكەن ەپيزودتار, بەلگىلەر, شتريحتار قالادى. قازاق دالاسىندا حالىقتىڭ اتاۋىمەن اتالعان ەسكەرتكىشتەردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. مىسالى: قىزىلوردا وبلىسىنداعى ىڭكاردارياداعى بارشىن قىز مازارىن حالىق – سىرلىتام, سارىارقاداعى تولەك مازارىن – سۇلۋتام, تارازداعى داۋىتبەك مازارىن تەكتۇرماس (سىڭعىرلاعان كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن قالانعان, بيىك توبەنىڭ باسىندا اكۋستيكاسى جوعارى بولعان, جەلمەن گۋىلدەپ تەك تۇرماي دىبىس شىعارىپ تۇرعان), ورتا عاسىرداعى تۇركى بيلەۋشىلەرىنىڭ ساراي-زاموگىن – اقىرتاس (كولوننالاردىڭ باسىنا كيگىزىلەتىن تاس بىلىكتەر, جەم سالاتىن اقىرعا ۇقساس), شىعىس قازاقستان وبلىسى, زايسان اۋدانىنداعى نوعايبايدىڭ بەيىتىن – دوڭگەلەك بەيىت, سەگىزباي ءبيدىڭ بەيىتىن – شوشاق بەيىت, سارىارقاداعى سۇلتان احمەت حاننىڭ مازارىن – الاشاحان (قازاقتا الاشا حان دەگەن حان بولماعان, سۇلتان احمەتحان قالماقتاردى جەڭىپ, مالىن, جانىن العاندىقتان الاش, الاشا حان دەپ اتاعان, ەكىنشى ۆەرسيا بويىنشا مازاردىڭ سىرتىنداعى الاشاعا ۇقساس ويۋ-ورنەككە بايلانىستى دەلىنىپ ءجۇر). دەمەك, كوپ ەسكەرتكىشتەردە حالىقتىڭ فانتازياسىنا بايلانىستى جاناما, ەكىنشى اتى بولعان.
1982 جىلى تولە بي ماۆزولەيى جايىندا ماسەلە كوتەرىلگەندە اكادەميك الكەي مارعۇلان ءوزىنىڭ دوسى م.ە. ماسسونعا جازعان حاتىندا بىلاي دەيدى: “…ك نيم ۆ چاستنوستي وتنوسياتسيا ستاريننىە ماۆزولەي, گدە حرانياتسيا وستانكي ۆىدايۋششيحسيا دەياتەلەي كازاحستانا. يمي وسوبەننو وتليچايۋتسيا درەۆنيە پانتەونى تاشكەنتا. اكادەميك ۆ.بارتولد وتمەچاەت, چتو تاشكەنت ي منوگيە گورودا سرەدنەي ي نيجنەي سىرداري نا پروتياجەني زناچيتەلنوگو ۆرەمەني ناحوديليس ۆو ۆلادەني كازاحسكوگو حانستۆا (بارتولد. ت.V. س.220). پو وپيسانيام دجەنكينسونا تاشكەنتوم ۆلادەل كازاحسكي حان حاكنازار, سىن كاسىم حانا ي ەگو پوتومكي, مۋدرەيشيم بيەم حاكنازارا ي ەگو سىنوۆەي بىل كالدىرگاش بي. ۆ ءحVى ۆەكە ۆاجنەيشۋيۋ رول ۆ تاشكەنتە سىگرال كازاحسكي تۋرسۋن حان س كاتاگانامي, ۆ ءحVىىى ۆەكە زنامەنيتىي بي تاۋكە حانا تولە بي ودين يز سوزداتەلەي كازاحسكوگو كودەكسا “جەتى جارگى”.
وستاتكي ماۆزولەيا تولە بيا ناحودياتسيا ۆ پانتەونە شايحانتاۋر. ستارىە تاشكەنتسكيە جيتەلي (ۋزبەكي, كازاحي) ەتو حوروشو زناەت, بىلو بى زامەچاتەلنو, ەسلي ۆى ناپيسالي نەبولشۋيۋ زامەتكۋ و تولە بي دليا پۋبليكاتسي ۆ كازاحستانسكوي پەچاتي. س گلۋبوكيم ۋۆاجەنيەم ا.ح. مارگۋلان. 20 اپرەليا 1982 (وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى. ف. 2773. وپ. 1, دەلو №741. 17-18 بەتتەر). ەندى وسى حاتقا م.ە. ماسسوننىڭ جاۋابى بولۋعا ءتيىس, ونى ا.مارعۇلاننىڭ ارحيۆىنەن قاراسا تابىلىپ قالۋى مۇمكىن.
1985 جىلى مايدىڭ اياعىندا تاشكەنتكە بارعانىمىزدا, ماۆزولەيدىڭ شىراقشىسى جاقىندا د.ا.قوناەۆ سول كەزدەگى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ۋسمانحودجاەۆپەن بىرگە كەلىپ تولە بيگە ءتاۋ ەتىپ كەتتى دەپ وتىردى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ 1995 جىلى 20 مامىرداعى وزبەكستان كۇندەرىنىڭ قازاقستانداعى اشىلۋىنا وراي بارعان ساپارىندا كىلەم سىيعا تارتىپ, ەسكەرتكىشتى تۇبەگەيلى زەرتتەۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتكەن ەكەن. پرەزيدەنت يسلام كاريموۆ ءوزىنىڭ ءبىر سوزىندە تولە بيگە جوعارى باعا بەرە وتىرىپ, بىلاي دەگەن ەدى: “…يستيننىم پروۆيدتسەم بىل تۋلا-بي, كوتوروگو ۆى, ناشي كازاحسكيە براتيا, نازىۆاەتە ەششە ي كارلىگاش بيەم, كوتورىي پريزىۆال پەرەسەليۆشيحسيا نا ۋزبەكسكيە زەملي كازاحوۆ جيت ۆ ميرە ي درۋجبە س ۋزبەكامي, سوبليۋدات زاكونى ۋزبەكوۆ.
پوسلەدنيايا ۆوليا تۋلا-بيا بىلا تاكوۆا: ون زاۆەششال سەبيا پوحورونيت ۆ تاشكەنتسكوي سۆياتىنە شەيحانتوحۋر, سدەلاۆ تەم سامىم ناشۋ ستوليتسۋ مەستوم پالومنيچەستۆا ي دليا ۋزبەكوۆ, ي دليا ناشيح كازاحسكيح براتەۆ…” (ي.كاريموۆ. رودينا سۆياششەننا دليا كاجدوگو. تاشكەنت: “ۋزبەكيستون”, 1995. س.258.).
پرەزيدەنت يسلام ابدىعاني ۇلىنىڭ وسى ءسوزىن وزبەكستاننىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى جانە تاشكەنت اكىمشىلىگىنىڭ شەنەۋنىكتەرى ورىنداماي وتىر. تولە بي بابامىزدىڭ باسى حالىقتىڭ ءتاۋ ەتەتىن, عيبادات ورنىنا اينالماي كەلەدى. قاشان بارساڭ دا قارا ق ۇلىپ قارسى الادى. شىراقشى جوق, مەموريالدىق تاقتا الىنىپ تاستالعان. تولە بي ۇرپاعى قالىموۆتار سالعان ءۇي جابىق تۇر. وسى ورايدا “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنا سايكەس بۇل ماسەلەنى ەڭ جوعارعى دەڭگەيدە شەشۋ قاجەت. سونداي-اق تولە بي ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى دەرەكتەردى ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, تاشكەنت قالالارىنا ارنايى بارىپ زەرتتەۋ قاجەت.
احمەت توقتاباي,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى
تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ
اعا عىلىمي قىزمەتكەرى.
31 جەلتوقسان 2003 جىل.
