كومينتەرن جولى
حح عاسىردىڭ باسىندا پايدا بولعان 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇرىنعى پاتشالىق رەسەي «كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى» دەگەن جاڭا اتپەن قۇرىلىپ, تاپتىق كوزقاراسقا نەگىزدەلگەن يدەولوگيالىق باعىت ۇستاندى دا, حالىقارالىق جاعداي ساياسي-ەكونوميكالىق تەكەتىرەسكە ۇشىراپ, الەم ەلدەرى ەكى جىككە (سوتسياليزم جانە كاپيتاليزم) ءبولىنۋ پروتسەسى باستالدى.
وسى ورايدا دۇنيە ءجۇزى حالىقتارىنا كەڭەستىك كوزقاراستى ناسيحاتتاۋ, تەرەڭدەپ ايتار بولساق مويىنداتۋ, بويۇسىندىرۋ ماقساتىندا حالىقارالىق دارگەيدە قىزمەت اتقاراتىن قۇرىلىمدار قاجەت بولدى. سونىڭ ءبىرى – كومينتەرن. 1919 جىلى العاش قۇرىلعان بۇل ۇيىم وزىنە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باس شتابى ىسپەتتەس مىندەت جۇكتەپ, دۇنيە جۇزىنە يدەيالىق ۇستەمدىك ورناتۋعا تالپىندى. ۋاقىت وتكەن سايىن ۇيىمنىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ, 1920 جىلى شىعىس جانە قيىر شىعىس حالىقتارىنىڭ اراسىنا رەۆوليۋتسيالىق جۇمىس جۇرگىزەتىن كومينتەرننىڭ جاڭا سەكتسياسى قۇرىلدى.
اتالعان سەكتسيانىڭ قىزمەت اتقارۋ اياسىنا قىتاي, جاپونيا, كورەيا, موڭعوليا ەلدەرى قامتىلىپ, اسىرەسە كەڭەس وداعىمەن ىرگەلەس ەل, ۇلكەن ساياساتقا شورقاق, كوشپەندى جۇرت, كەڭ قولتىق موڭعولداردىڭ بەتىن تەزىرەك قاراتىپ الۋ ءۇشىن سول حالىقتىڭ ءتىلى مەن ءداستۇرىن جاقسى بىلەتىن ءارى قانداس باۋىرى بۋريات زيالىلارى تس.جامسرانو مەن ە.رينچينونى «موڭعولدى كوممۋنيزمنىڭ كەڭ جولىنا باعىتتاڭدار» دەپ اتتاندىردى. ەلبەگدورج رينچينو پەتەربور ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن ءارى پانموڭعوليزم قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى بولسا, تسەبەن جامسرانو كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, عالىم ادام ەدى.
– وسى جىلدارى, – دەپ جازادى موڭعوليالىق زەرتتەۋشىلەر ي.سارۋل, چ.داشداۆاا وزدەرىنىڭ «كومينتەرن وكىلى ت.رىسقۇلوۆتىڭ موڭعولياداعى ءىس-ارەكەتى» اتتى 2016 جىلى ۇلان-باتىر قالاسىندا جارىق كورگەن مونوگرافياسىندا: «1924 جىلدىڭ 20 مامىر كۇنى ۇلىستىڭ بيلىگىن ۇستاپ وتىرعان ءدىني-اكىمشىلىك باسقارۋشى بوگدا حان ءولىپ, حالىق الماعايىپ كۇيگە ۇشىراپ, ەس جىيا الماي تۇرعان تۇستا, كەڭەستىك بيلىكتى قولىنا قوندىرعان بولشەۆيكتەر فەودالدىق-پاتريارحالدى موڭعوليانى سوتسياليزم جولىنا سالىپ جىبەرۋدى ويلاستىردى. ول ءۇشىن ەلدىڭ اكىمشىلىك قۇرىلىمىن وزگەرتىپ, سوتسياليستىك باعىت-باعدارعا ءجون سىلتەيتىن قۇقىقتىق زاڭ كونستيتۋتسياسىن قابىلداتۋ كەرەك بولدى» دەيدى.
جوعارىداعى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا كومينتەرنگە پانموڭعوليزمدى اڭساۋشى رينچينو ەمەس, باسقا قايراتكەر قاجەت بولعان سياقتى. ءسويتىپ كومينتەرننىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ باسقارما مۇشەلەرى جوعارىداعى ماقساتقا ساي كەلەتىن تۇلعا رەتىندە قازاق تۇرار رىسقۇلوۆتى تاڭداپ, ونى كومينتەرننىڭ وكىلى رەتىندە موڭعولياعا جىبەرۋدى ۇيعارادى. ناتيجەسىندە ت.رىسقۇلوۆقا كومينتەرننىڭ اتقارۋ كوميتەتى باسقارما ءماجىلىسىنىڭ قاۋلىسى بويىنشا موڭعولياعا كومينتەرننىڭ وكىلى رەتىندە موڭعول حالىق پارتياسى مەن جاستار وداعىنىڭ ءىسىن ۇيلەستىرۋ مىندەتى جۇكتەلىپ, كومينتەرننىڭ اتقارۋ كوميتەتى باسقارما مۇشەسى مانۋيلسكي مەن شىعىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۆويتينسكيلەردىڭ قولى قويىلعان №420 كۋالىك بەرىلەدى.
قازاق قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆ بۇعان دەيىن كەڭەس وداعىنىڭ تۇركىستان اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى كەڭەستەرى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانە حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, كوممۋنيستىك پارتيانىڭ مۇسىلمان بيۋروسىنىڭ توراعاسى, كەڭەس وداعىنىڭ ۇلت ىستەرى حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى, كومينتەرننىڭ ورتالىق اپپاراتىندا جوعارى لاۋازىمدى قىزمەت اتقارىپ, مەملەكەت جانە پارتيا سالاسىندا ۇيىمداستىرۋ قىزمەتىنىڭ باي تاجىريبەسىن جيناقتاعان كورنەكتى قايراتكەر دارەجەسىنە كوتەرىلگەن تۇلعا ەدى. ياعني, موڭعوليانى كومينتەرن جولىنا باعىتتاۋعا تاجىريبەسى دە, ءبىلىمى دە جەتەرلىك بولاتىن.
كۇرەدەگى قۇرىلتاي
تۇرار رىسقۇلوۆ موڭعوليا ەلىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى كۇرە قالاسىنا 1924 جىلدىڭ قازان ايىندا كەلەدى. بۇل شامادا كۇرە (حۇرەە) شاھارى قالا دەۋدەن گورى ءبۋدديزمنىڭ ءدىني عۇرىپتىق راسىمدەرىن اتقاراتىن, شامامەن 15 مىڭداي تۇرعىنى بار ساۋدا-ساتتىعى دامىعان شاعىن كەنت ىسپەتتەس ورتالىق ەكەن. جاڭا جەر, جات ەلگە تابان تىرەگەن تۇرار وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى جەدەل تۇردە اتقارۋعا كىرىسەدى. ەڭ اۋەلى ەلدى ءسوتسياليزمنىڭ سارا جولىنا ءتۇسىرۋ ءۇشىن «موڭعول مەملەكەتىنىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىن جاساپ, ونى جەدەل قابىلداتۋ قاجەت» دەگەن توقتامعا كەلەدى.
ت.رىسقۇلوۆتىڭ موڭعول ەلىندە اتقارعان قىزمەتى مەن ساياسي بەلسەندىلىگىن ۇزاق جىل زەرتتەپ, وسى تاقىرىپتا بىرنەشە ەڭبەك جازعان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تۇرارتانۋشى ءمىنىس ءابىلتاي ءوزىنىڭ ««تۇرار رىسقۇلوۆ: ارحيۆ قۇجاتتارى» اتتى 2004 جىلى تۇركىستان قالاسىندا جارىق كورگەن ەڭبەگىندە: «ت.رىسقۇلوۆ ەل باسقارۋ ءۇشىن اتا زاڭنىڭ اۋاداي قاجەت ەكەنىن موڭعوليانىڭ پارتيا جانە وكىمەت قايراتكەرلەرىنە ءتۇسىندىرىپ, ولاردى سەندىرە الدى. ناتيجەسىندە وكىمەت باسشىسى تسەرەندورجي باسقاراتىن كونستيتۋتسيالىق تالقىلاۋ كەڭەسىن قۇرىپ, ولارعا توتەنشە قۇقىق بەرۋگە قول جەتكىزدى» دەپ جازادى.
رىسقۇلوۆ وسى جىلدارى كومينتەرن باسشىلارى مانيۋلسكي مەن ۆويتينسكيگە جولداعان العاشقى بايانداماسىندا: «كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىن مەن جولداس ۆسەسۆياتسكيمەن بىرىگىپ جاسادىم. كسرو مەن دۆر-دىڭ كونستيتۋتسياسىن جانە باسقا دا كونستيتۋتسيالاردى پايدالاندىم. جوبانى ۇكىمەتتىڭ توتەنشە كوميسسياسى تالقىلادى. كوميسسيا ۇساق-تۇيەك تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ, جوبانى ماقۇلدادى», دەپ جازادى ء(ابىلتاي ۇلى م. تۇرار رىسقۇلوۆ موڭعول ەلىندە. 3 تومدىق شىع/جيعاعى. 1-توم. 74-ب).
ءسويتىپ جوعارىدا ايتىلعانداي توتەنشە قۇقىقتى كوميسسيا ماقۇلداعان كونستيتۋتسيانى جالپىحالىقتىق قۇرىلتاي اشىپ, بۇكىلەلدىك تالقىلاۋ وتكىزىپ, اتا زاڭ رەتىندە قابىلداتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. ناتيجەسىندە 1924 جىلى 8 قاراشا كۇنى ەلدەگى بارلىق اكىمشىلىك قۇرىلىمداردان سايلانعان 77 وكىلدىڭ باس قوسۋىمەن 20 كۇنگە سوزىلعان العاشقى قۇرىلتاي باستالدى.
قۇرىلتاي بارىسىندا ءبىز ءۇشىن ايتا جۇرەرلىك تاريحي وقيعا جيىنعا تۇرار كومينتەرن اتىنان قاتىسسا, قازاقستان ەلىنەن وكىل رەتىندە قانگەلدينوۆ دەگەن ادام قاتىسىپ, بۇل كىسىنىڭ قۇرىلتاي قوناقتارىنا قاراتىپ ايتقان «التى ميلليون قازاق حالقى اتىنان سىزدەردى قۇتتىقتايمىن» دەگەن جۇرەكجاردى ءسوزى ۇلان-باتىر قالاسىنداعى ارحيۆتىك مەكەمەلەردە ءالى كۇنگە ساقتاۋلى تۇر. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زاردىحان قينايات ۇلى وسى تۇلعا جايلى: «قانگەلدينوۆ 6 ميلليون قازاق اتىنان ءسوز سويلەگەنىنە قاراعاندا وكىمەت ورىندارىندا قىزمەت اتقارعان ادام بولسا كەرەك. ءوز باسىم بۇل تۇلعانىڭ ءومىر جولىن زەرتتەي كەلە, 1923 جىلى ماسكەۋدە «قىزىل پروفەسسۋرا» اكادەمياسىنىڭ ەكى جىلدىق كۋرسىن ءتامامداپ, كومينتەرننىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شىعىس بولىمىندە قىزمەت اتقارعانىن انىقتادىم», دەپتى.
سونىمەن قاتار قۇرىلتايدىڭ نەگىزگى بايانداماسىن جاساعان تۇرار اعامىزدىڭ لەبىزىندە كۇللى موڭعول جۇرتىنا باعىتتاپ ايتقان: «...ءوز ىشتەرىڭىزدەگى باسقاداي ۇلت وكىلدەرىنە كومەكتەسە جۇرىڭدەر» دەگەن تاريحي ءسوزى بار. وسىنى زەرتتەۋشىلەر موڭعولياداعى ازعانا قازاقتى قورعاۋ ماقساتىندا ايتىلعان پىكىر دەيدى. بۇل ابدەن مۇمكىن, ويتكەنى تاريحشى-عالىم ز.قينايات ۇلى باي-ولكە قازاقتارىنىڭ 1940 جىلى جەكە اكىمشىلىك ايماق رەتىندە قۇرىلۋى, وسىنداعى تۇراردىڭ جۇرەكجاردى پىكىرىنىڭ ناتيجەسى جانە باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ساقتاۋ جايىندا ءوزىنىڭ اۆتورلىعىمەن جاسالعان موڭعوليانىڭ العاشقى اتا زاڭىنا ەنگىزىپ كەتۋىنىڭ كورىنىسى دەيدى.
راسىندا, بۇل قۇرىلتاي قازىرگى تاۋەلسىز موڭعوليا تاريحىندا ەرەكشە ورنى بار جيىن رەتىندە تاريحتا قالدى. ويتكەنى بۇل قۇرىلتايدا موڭعولدار مەملەكەتتىك دامۋ باعىتىن ايقىنداۋمەن قاتار, تاريحتا تۇڭعىش رەت وزدەرىن تاۋەلسىز ەل دەپ جاريالاپ, مەملەكەت استاناسىنىڭ اتىن وزگەرتتى. ناتيجەسىندە جاڭا كونستيتۋتسيا موڭعولياداعى بۇرىنعى مونارحيالىق باسقارۋدى جويىپ, پارلامەنتتىك تىڭ جۇيە ورناتتى. ەل پارلامەنتى ۇلى قۇرال قۇرامىندا تۇراقتى جۇمىس اتقاراتىن 30 مۇشەسى بار كىشى قۇرال دەگەن ەكى پالاتالى زاڭ شىعارۋ ورگانى ىسكە قوسىلدى. ءسويتىپ ت.رىسقۇلوۆ شىڭعىس حان ەلىندە تۇڭعىش رەت پارلامەنتتىك دەموكراتيالىق جاڭا جۇيەنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, دۇنيەگە موڭعوليا دەيتىن مەملەكەتتى الىپ كەلدى.
استاناعا ات قويۋ
تۇرار اعامىزدىڭ اتسالىسۋىمەن اتا زاڭىن قابىلداعان موڭعول ەلىنىڭ شەشىلمەي تۇرعان تاعى ءبىر ماسەلەسى بار ەدى. ول ەل استاناسىنىڭ اتاۋى بولاتىن. جوعارىداعى قۇرىلتايعا قاتىسقان وكىلدەر «جاڭارعان ەلگە كونەرگەن اتاۋ جاراسپاس» دەپ استانا كۇرەنىڭ (ورىسشا ۋرگا) اتىن وزگەرتۋ تۋرالى شەشىمگە كەلەدى. جيىندى باسقارىپ وتىرعان تۇرار رىسقۇلوۆ جەرگىلىكتى قۇرىلتاي وكىلدەرىنە «ال جاڭا استاناعا ات تابىڭدار؟» دەپ ورتاسىنا ءۋاج تاستايدى. وكىلدەردىڭ دەنى ەل ورتالىعىنا «استانا قالا» دەگەن ات بەرۋدى ۇسىنسا, ەكىنشىلەرى «بەيجىڭ» نەمەسە «ۇلكەن بەيجىڭ» دەگەن اتاۋدى قۇپ كورەتىندىكتەرىن ايتادى. ورتاق مامىلەگە كەلە الماعان ەكى توپ اقىرى «باتىر قالا» دەگەن اتاۋعا توعايلاسىپ, ءپاتۋا بىرىكتىرەدى.
وكىلدەر پىكىرىنە قانىققان قازاق ۇلانى ت.رىسقۇلوۆ: «موڭعول حالقىنىڭ بارلىق بولمىسى استانانىڭ اتىنا تىكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان, ونىڭ اتىن وزگەرتۋ تۋرالى پىكىر بىردەن-ءبىر دۇرىس. استاناعا ات بەرگەندە زامانىمىزدىڭ بەلگى-بەينەسىن ەسكەرە وتىرىپ, رەۆوليۋتسياشىل سيپاتى بار ات بەرگەنىمىز دۇرىس دەپ سانايمىن. وسى جاعدايدى ەسكەرە كەلە, استاناعا ۇلان-باتىر («گورود كراسنوگو بوگاتىريا») دەگەن ات ۇسىنامىن» دەيدى.
ءدال وسى ءساتتى كۇتىپ تۇرعانداي موڭعوليالىق قازاقتار اتىنان قۇرىلتايعا وكىل رەتىندە قاتىسۋشى ءداۋىتباي تاۋدانبەك ۇلى دەيتىن جىگىت اعاسى تۇراردى قولداپ, ۇرانداپ شىعا كەلەدى. بۇل ماسەلە جايلى اۋقىمدى زەرتتەۋ جاساپ, ارحيۆ قۇجاتتارىمەن جەتە تانىسقان تاريحشى زاردىحان قينايات ۇلى اعامىز «ەكى قازاق الدىن الا كەلىسىپ, پىكىر توقايلاستىرىپ العان» دەگەن پايىم جاساپتى.
تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ موڭعول ەلىنىڭ دامۋ باعىتىن فەودالدىق ساتىدان تۋرا سوتسياليستىك ساتىعا ءوتۋ ماسەلەسىن قۇپتاي قويمايتىن تۇلعالار دا تابىلدى. وسى توپتىڭ باسىندا سولشىل ەسەر پارتياسىنىڭ مۇشەسى, اتىشۋلى ارانداتۋشى ەلبەگدورج رينچينو تۇردى. موڭعولياعا تۇراردان بۇرىنىراق كەلگەن تس.جامسرانو, ە.رينچينولار موڭعول حالىق پارتياسىنىڭ مۇشەسىنە ءوتىپ, پارتيا مەن ۇكىمەت ورگاندارىندا جوعارى لاۋازىمعا يە بولىپ ۇلگەرگەن-ءتىن. بۇل ادامدار راسىن ايتقاندا رىسقۇلوۆقا اشىق قارسى شىقتى. تاريحشى م.ءابىلتاي ۇلى بۇل قايشىلىقتى «ە.رينچينونىڭ پانموڭعوليزم يدەياسىنان تۋعان ب ۇلىك» دەپ پايىمداپ, ونىڭ ارتىندا جاپونيانىڭ اسكەري كومەگىنە سۇيەنگەن اقگۆاردياشىل اتامان سەمەنوۆتىڭ پانموڭعول يدەياسىن كوتەرۋى اسەر ەتتى دەپتى.
اقىرى بۇل ماسەلەنى تەرگەپ-تەكسەرۋگە كومينتەرن تاعى ءبىر وكىلى – م.امگاەۆتى جىبەردى. ءتيىستى قۇجاتتارمەن تانىسقان ول ت.رىسقۇلوۆتى قولداپ شىعىپتى. ءتىپتى ول رىسقۇلوۆتى قىزمەتتەن بوساتۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەن كەڭەس وداعىنىڭ ەلشىسى ۆاسيلەۆتىڭ شەشىمى جايلى «ەلشىنىڭ قاتەسى ت.رىسقۇلوۆقا بەدەلدى ساياسي ۇيىمنىڭ وكىلى دەپ قاراماي, جاي ءبىر ساياسي نۇسقاۋشى رەتىندە قاراعاندىعىندا» دەپ جازىپتى. وسىلاي موڭعول ەلىندە قىزمەت اتقارعان توعىز ايدا عاسىرعا تاتيتىن ءىس اتقارعان تۇرار 1925 جىلى شىلدە ايىنىڭ اياعىندا قايتىپ ورالدى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
