تۇركىستان تاريحىنداعى جاڭا كەزەڭ
2018 جىلدىڭ 19 ماۋسىمىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. بارشا قازاقستاندىقتار قىزۋ قولداعان ءارى ماڭىزدى قادام رەتىندە قابىلداعان وسى جارلىقتىڭ نەگىزىندە شىمكەنت قالاسىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ ساناتىنا جاتقىزۋ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ əكىمشىلىك ورتالىعىن شىمكەنت قالاسىنان تۇركىستان قالاسىنا كوشىرۋ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىن تۇركىستان وبلىسى دەپ اتاۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى.
ايتا كەتەلىك, ەلباسىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستاندى تۇركىستان وبلىسى دەپ بەكىتۋى, ونىڭ ورتالىعى ەتىپ تۇركىستان قالاسىن بەلگىلەۋى تاريحىمىزدىڭ تالاي سىندارلى سəتتەرىندە قازاق حالقىن بىرلىك پەن بەرەكەگە ۇيىستىرىپ, ەلدىككە باستاعان حاندار مەن سۇلتاندارعا, بيلەر مەن الاش ارىستارىنا جاسالعان زور قۇرمەت جانە تۇگەل تۇركىنىڭ بىرلىگىن بەكەمدەيتىن قادام رەتىندە باعالاندى. قازاق رۋحانياتى مەن مəدەنيەتىنە, تاريحى مەن əدەبيەتىنە جاسالعان ۇلكەن قامقورلىق دەپ قابىلداندى.
بۇگىندە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار ساناتىنا جاتقىزىلعان شىمكەنت قالاسى مەن وبلىس ورتالىعى بولعان تۇركىستان قالاسى ۋاقىت تالابىنا ساي دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى.
ۇلتتىڭ ۇلى مۇراسى ۇلىقتالدى
بيىل مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن شىلدەنىڭ العاشقى جەكسەنبىسى ۇلتتىق دومبىرا كۇنى بولىپ بەلگىلەندى. اتالعان مەرەكە استانادا «قازاق ەلى» مونۋمەنتى الدىندا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن جانە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە العاش رەت اتالىپ ءوتتى.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ەلوردا تورىندەگى ۇلتتىڭ ۇلى مۇراسىن مەملەكەتتىك ءھام بۇقارالىق دەڭگەيدە قايتا جاڭعىرتقان مەرەكەگە 2 مىڭنان اسا دومبىراشى قاتىسسا, رەسپۋبليكانىڭ وزگە وڭىرلەرىندە دە مىڭداعان دومبىراشىنىڭ قاتىسۋىمەن بەلگىلى كۇيلەر ورىندالدى.
استانادا ا.جايىموۆتىڭ ديريجەرلىگىمەن كۇي تارتقان وركەستردىڭ ەڭ جاس مۇشەسى جەتىدە, ال ەڭ ۇلكەنى جەتپىس بەس جاستا بولۋىنىڭ ءوزى دومبىرا كۇنىنىڭ جالپىحالىقتىق مەرەكەگە ۇلاسقانىن كورسەتەدى. كونتسەرتكە قاتىسۋشىلار ن.تىلەنديەۆتىڭ «اتا تولعاۋى», «ماحامبەت», دايرابايدىڭ كۇيى «دايراباي», سۇگىردىڭ «ىڭعايكوك», قۇرمانعازىنىڭ «سەرپەر», «سارانجاپ», داۋلەتكەرەيدىڭ «كوروعلى», «قىز اقجەلەڭ», دينانىڭ «16-شى جىل» كۇيلەرىن جانە باسقا دا بەلگىلى تۋىندىلاردى ورىندادى.
ەلباسى وسى مەرەكەدە قاسيەتتى دومبىرانىڭ ۇلى دالانىڭ توسىندە ەرتە زاماننان بەرى حالقىمىزبەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقانىن, ءبىر كەزدەرى مايتوبەنىڭ تۇسىنان دومبىرانىڭ سۋرەتى بار تاڭبالى تاس تابىلعانىن, عالىمداردىڭ اتالعان سۋرەتتى بەرىسى 4 مىڭ, ءارىسى 6 مىڭ جىل بۇرىن بەدەرلەگەنىن دالەلدەگەنىن ايتىپ ءوتتى. راسىندا, ارال ماڭىندا دا دومبىرا ۇستاعان ادامنىڭ ءمۇسىنى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەن بۇرىنعى IV عاسىردىڭ مۇراسى بولسا, التايدان تابىلعان اتا دومبىرا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەن بۇرىنعى V عاسىرعا تيەسىلى. ياعني, التايدان اتىراۋعا دەيىن بۇكىل قازاقستاننىڭ دالاسى 4-5 مىڭ جىلدان بەرى دومبىرا ءۇنىن ەستىپ كەلە جاتىر.
استانا قارجى ورتالىعىنىڭ كەلەشەگى زور
«استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى قىزمەتىنىڭ بىردەن-ءبىر ماڭىزدى باعىتى – يننوۆاتسيالىق قارجى تەحنولوگيالارىن دامىتۋ. بيىل استانا قالاسىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا اشىلعان ورتالىقتىڭ تۇساۋكەسەرىنە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بىرگە قىرعىز, تاجىكستان, وزبەكستان ەلدەرىنىڭ باسشىلارى دا قاتىسقان بولاتىن.
بۇگىندە ونىڭ قىزمەتىنە امەريكالىق NASDAQ بيرجاسى جانە شانحاي قور بيرجاسى قاتىسۋدا. ورتالىقتا قازاقستاندا يننوۆاتسيالىق قارجى تەحنولوگيالارىن دامىتۋ مەن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن قولايلى ەكوجۇيەنى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار جوبالار, سونىڭ ىشىندە, e-Justice (احقو تسيفرلىق سوت تورەلىگى جۇيەسى), تسيفرلىق كريپتوبيرجا, كريپتوۆاليۋتالار ءۇشىن دەپوزيتاري, قارجىلىق سۋپەرماركەت, كيبەرقاۋىپسىزدىك ورتالىعى, يسلام قارجى تەحنولوگيالارى, حالىقارالىق ستارتاپ باعدارلامالارى مەن باسقا دا جوبالار بار.
جەتى ءجۇز جىل بۇرىنعى ەڭبەك جارىق كوردى
بيىلعى ايتۋلى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ راشيد اد-ءديننىڭ «جاميع ات-تاۋاريح» اتتى بەس تومدىق ەڭبەگىن جارىققا شىعارۋى. ورتاعاسىرلىق ادەبيەتتىڭ اسا ماڭىزدى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى «جاميع ات-تاۋاريح» كونە پارسى تىلىندە جازىلعاندىقتان, وسىعان دەيىن قازاق وقىرماندارى تۇپنۇسقادان وقي الماي ورىس تىلىندەگى كەيبىر ۇزىندىلەرىمەن عانا شەكتەلىپ كەلگەن-ءدى. ەندى ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنا تىكەلەي قاتىسى بار قۇندى ەڭبەكتى تولىعىمەن انا تىلىمىزدە وقۋعا جول اشىلدى.
ۇلكەن تاريحي ەنتسيكلوپەديا ءارتۇرلى تايپا مەن حالىق تۋرالى دەرەكتەردى قامتيدى. وندا موڭعوليا, شىعىس تۇركىستان, ورتالىق ازيا, يران, كۇنگەي كاۆكاز, پوۆولجە مەملەكەتتەرى مەن حالىقتارى جايلى تاريحي, قۇندى مالىمەتتەر بار.
راشيد اد-ءديننىڭ «جاميع ات-تاۋاريح» كىتابىن وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «تۇركىتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ءزارىپباي ورازباي پارسى تىلىنەن ءتورت جىلدىڭ ىشىندە اۋدارىپ شىقتى.
37 ءۇي سالىپ بەرگەن كاسىپكەر
جۋىردا ەلباسى جارلىعىمەن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعىن العان سايرامباي دونەنباەۆ – جامبىل وبلىسىنىڭ تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانىنداعى «شاۋشەن» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى. 1965 جىلى لۋگوۆوي اۋدانىنىڭ جارلىسۋ اۋىلىندا تۋعان ول ەڭبەك جولىن العاباس قوي كەڭشارىندا شوپاننىڭ كومەكشىسى بولىپ باستاپ, اعا شوپان, بولىمشە مەڭگەرۋشىسى, زووتەحنيك سەكىلدى ەڭبەك جولىنان ءوتتى. 1996 جىلدان باستاپ «شاۋشەن» شارۋا قوجالىعىن باسقارىپ كەلە جاتقان ازامات بۇگىندە 2 مىڭنان اسا جىلقى, 45 مىڭعا جۋىق قوي ءوسىرىپ وتىر.
اتالعان قوجالىقتا 280 ادام ەڭبەك ەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋشىسى جارلىسۋ اۋىلىندا جاس وتباسىلى ەڭبەككەرلەرگە ارناپ 37 تۇرعىن ءۇي سالىپ بەردى. سونداي-اق شوپانداردىڭ بالالارىنا ارنالعان 50 ورىندىق ينتەرنات كەشەنىن, اۋىل ادامدارىنىڭ يگىلىگىنە 300 ورىندىق اسحانا, مەدرەسە جانە مەشىتتى پايدالانۋعا بەردى. بۇل قاتاردا اشارشىلىق قۇرباندارى مەن ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىش پەن اللەيا, «تاۋ-قىمىز» ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورنى, مال سويۋ الاڭى, 92 ورىندىق ء«تاتتىم-ءبۇبى» بالاباقشاسىن دا ايتا كەتۋگە بولادى.
سايرامباي الىقۇل ۇلى ءاردايىم ەلدەگى ايتۋلى وقيعالارعا, وڭىردەگى مادەني ءىس-شارالارعا, الەۋمەتتىك جوبالارعا بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ كەلە جاتقان ىسكەر دە ىزگى جان.
الەمدى تامساندىردى
بۇل جىلى ءدۇيىم جۇرتتى قۋانتقان حابار – رەجيسسەر سەرگەي دۆورتسەۆويدىڭ «ايكا» اتتى فيلمىندە باستى ءرولدى سومداعان سامال ەسلياموۆانىڭ 71-كانن فەستيۆالىندە «ۇزدىك اكتريسا» اتالىمى بويىنشا باس جۇلدەنى جەڭىپ الۋى بولدى. بۇل – وتە ۇلكەن جەتىستىك. كانن فەستيۆالى الەمدەگى ەڭ بەدەلدى ءارى كونە كينوفەستيۆالداردىڭ ءبىرى. ياعني الەمدە «ا» ساناتتى 15 فەستيۆال بولسا, كانن – سونىڭ باسىندا تۇرعان بايقاۋ.
سامال كۇللى تمد ەلدەرىنەن اتالعان سىيلىقتى العان تۇڭعىش اكتريسا. وسى سىيلىق اكتەرلەردىڭ ەڭ جوعارى الەمدىك اتاعى سانالادى. سونىمەن قوسا سامالدىڭ التىن پالما بۇتاعىن الىپ تۇرىپ قازاقشا سويلەۋى, قازاق قىزىنا ءتان ۇياڭ مىنەزى, قاراپايىم بولمىسى ەل كورەرمەندەرىن ودان سايىن قۋانتتى. بۇل فيلم قازاقستاننىڭ اتىنان «شەتەلدىك ۇزدىك فيلم» اتالىمى بويىنشا «وسكار» جۇلدەسىنىڭ شورت-ليستىنە كىردى.
سامال ەسلياموۆا 1984 جىلى 1 قىركۇيەكتە سولتۇستىك قازاقستان وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ پەتروپاۆلداعى ونەر كوللەدجىندە اكتەر ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ, 2011 جىلى رەسەيلىك گيتيس تەاتر ونەرى ينستيتۋتىنىڭ اكتەرلىك فاكۋلتەتىن تامامداعان. بۇعان دەيىن س.ەسلياموۆا «قىزعالداق» (رەج. س. دۆورتسەۆوي) فيلمىندە باستى ءرولدى سومدادى. بۇل تۋىندى 2008 جىلى كانن فەستيۆالىندە «ەرەكشە كوزقاراس» كونكۋرسىنىڭ باس جۇلدەسىن, جاس قازىلاردىڭ جانە فرانتسيانىڭ ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ جۇلدەلەرىن جەڭىپ العان بولاتىن.
140 بالل جيناعان وقۋشى
بيىلعى ۇبت سىناعىندا الماتىلىق وقۋشى شيارا ابدىراحىمقىزى ەلىمىز بويىنشا ەڭ جوعارى 140 بالدى جينادى. ول تەستىلەۋ سىناعىن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا 25 ماۋسىمدا تاپسىرعان بولاتىن.
ۇزدىك ءبىلىم ناتيجەسىن كورسەتكەن تۇلەك 2000 جىلى تاراز قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. الماتى قالاسىنداعى №123 مەكتەپ-گيمنازياسىندا 5-سىنىپتان باستاپ ءبىلىم الدى. وقۋشى كەزىندە بۋرابايدا وتكەن فەستيۆالدا بي ونەرىنەن جۇلدەگەر, «ينابات» سۇلۋلىق سايىسىندا جەڭىمپاز اتاندى. شاھاردىڭ ۇزدىك تۇلەگى اتانعان شيارا قۇدايبەرگەنوۆانى قالا اكىمى باۋىرجان بايبەك قابىلداعان بولاتىن.
تەستىلەۋ سىناعىنا جان-جاقتى ازىرلەنىپ, قوسىمشا كۋرستارعا دا بارىپ قاتارىنان وزىپ شىققان وزات تۇلەك بۇگىندە سۇلەيمەن دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتى ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ 1-كۋرسىندا قارجىگەر ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الۋدا.
تورتكۇل دۇنيەدە تىڭدارمانى بار
«I am a singer» تەلەبايقاۋى – تاڭعاجايىپ داۋىسىمەن تالايلاردىڭ جۇرەك قىلىن شەرتكەن ديماش قۇدايبەرگەننىڭ تانىلۋىنا مۇمكىندىك سىيلاعان بىردەن-ءبىر جوبا. بايگە باستالا سالىسىمەن-اق ءانشى كاسىبي مامانداردىڭ نازارىنا ءتۇسىپ, ءبىر-اق كۇندە دۇنيە ءجۇزى كورەرمەندەرىنىڭ كوزايىمىنا اينالدى. تۇندە ۇيىقتاپ, تاڭەرتەڭ اتاقتى بولىپ ويانۋ دەگەن وسى بولسا كەرەك.
قىتاي ەلىنىڭ ءباسپاسوزى ديماشتى ء«تاڭىردىڭ ءوزى نازارىنا العان جاس ءانشى» دەپ باعالادى. وسىدان سوڭ ديماشتىڭ ونەرى اسقاقتاپ, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تۇسكەن شاقىرتۋ دجەكي چان, دجەك ما, ەۆا لونگوريا, لارا فابيان, نيكول كيدمان سىندى كىل مىقتىلارمەن تانىستىققا جول اشتى. قىتايدىڭ ورتالىق تەلەارناسى «جىلدىڭ ەڭ تانىمال ءانشىسى» اتاعىن بەرسە, از ۋاقىتتان سوڭ ءانشى «MTV Music Awards» جۇلدەسىنە يەگەر تۇڭعىش قازاق اتاندى.
ال ديماشتىڭ لوندوندا دۇركىرەپ وتكەن كونتسەرتى وتاندىق مادەنيەتتەگى ايتۋلى وقيعا. ويتكەنى سالتاناتتى ءان كەشىنە جانكۇيەرلەر الەمنىڭ 45 ەلىنەن ات ارىتىپ جەتكەنى ءوز الدىندا, الپاۋىت مەديا سانالاتىن BBC ارناسىنا ءانشى تۋعان ەلى, شىعارماشىلىعى, الداعى جوسپارى تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەپ, سۇحبات بەردى. جۋىردا «الەم ارۋى-2018» بايقاۋىندا ديماش قۇدايبەرگەن قازاقشا ءان سالىپ, تۋعان ەلىنىڭ مەرەيىن تاعى دا ءوسىردى. بۇدان بولەك بيىلعى «The Silk Road Cohesion Awards 2018» حالىقارالىق ماراپات كەشىندە «جىبەك جولىنىڭ مادەني ەلشىسى» جانە «جىل ءانشىسى» ماراپاتتارىنا يە بولۋى, ماسكەۋدەگى كرەمل سارايىندا ءان شىرقاۋى ديماشتى جىلدىڭ جارىق جۇلدىزى ەتتى. بۇل تۋرالى ءانشى ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا ء«ار جەڭىسىمدى وتانىما ارنايمىن» دەپ جۇرەكجاردى لەبىزىن جازدى.
ەركەجان ايتقازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
