اتالعان يدەيا ەلىمىزدىڭ ەڭ ايگىلى ەسكەرتكىشتەرى مەن كونە تاريحي ورىندارىن قايتا جاڭعىرتۋدى قولعا الۋدى دا باستى مەجە قىلادى. بيىلعى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى جاڭا ماقالا دا وسى يدەيانىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتى. ەندەشە سول ءبىر ساباقتاس يدەيادان ءسوزىمىز دايەكتى بولۋ ءۇشىن ءبىر ءۇزىم مىسال كەلتىرە كەتەيىك.
« ۇلى دالا» اتتى ەجەلگى ونەر جانە تەحنولوگيالار مۋزەيىن اشۋعا تولىق مۇمكىندىگىمىز بار. وعان وزىق ونەر مەن تەحنولوگيا ۇلگىلەرىن – اڭ ستيلىندە جاسالعان بۇيىمداردى, «التىن ادامنىڭ» جاراقتارىن, جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ, مەتاللۋرگيانى دامىتۋ, قارۋ-جاراق, ساۋىت-سايمان دايىنداۋ ۇدەرىسىن كورسەتەتىن زاتتاردى جانە باسقا دا جادىگەرلەردى جيناقتاۋعا بولادى. وندا قازاقستان جەرىنەن تابىلعان قۇندى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر مەن ارحەولوگيالىق ەكسپوزيتسيالارى قويىلادى. بۇل زاتتار تاريحي داۋىرلەردىڭ قانداي دا ءبىر كەزەڭىندەگى ءارتۇرلى شارۋاشىلىق سالالارىنىڭ دامۋ ۇدەرىسىن كورسەتەدى» دەيدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مىنەكي, مەملەكەتتىڭ ەندىگى الدا اتقارار اۋقىمدى جۇمىسى ەلباسىنىڭ ءبىر اۋىز ءسوزىنىڭ ىشىندە مەنمۇندالاپ تۇر. وسىنداي تاريحي ورىننىڭ بىرەگەيى – سارايشىق قالاسى. سارايشىق قازاق دالاسىنداعى ەڭ كونە تاريحي ورىنداردىڭ ءبىرى. قازىرگى اتىراۋ قالاسىنان 50 شاقىرىم جەردەگى جايىق وزەنىنىڭ وڭ جاعاسىندا ءبىر كەزدەرى اتاعى مەن الاپاتى قوسا ارتقان سارايشىق ءشارىنىڭ ورنى جاتىر. سارايشىق XIII-XIV عاسىرلاردا باتىس پەن شىعىستى بايلانىستىرعان « ۇلى جىبەك» جولىنىڭ بويىنداعى ماڭىزدى بەكەتتەردىڭ ءبىرى, حان ورداسى بولعان ورتاعاسىرلىق قالا. بۇل شاھار تۋرالى العاش جازبا دەرەك قالدىرعان عالىم ارابتىڭ بەلگىلى جيھانگەرى يبن-باتۋتا بولاتىن. ول ءوزىنىڭ ازياعا جاساعان العاشقى ساپارىنان مىناداي دەرەك كەلتىرەدى. «...ءبىز ات جەككەن اربامەن ون كۇن بويى جول ءجۇرىپ سارايجۋك قالاسىنا دا جەتتىك. بۇل ۇلىسۋ دەپ اتالاتىن ۇلكەن, تەرەڭ, اعىسى قاتتى وزەننىڭ جاعاسىنداعى گۇلدەنگەن اسەم قالا. دۇنيە جۇزىندەگى باعداتتان كەيىنگى ەكىنشى جۇزبەلى كوپىر دە وسىندا ەكەن» دەپ جازادى.
سارايشىقتىڭ وركەندەۋ كەزەڭى التىن وردانىڭ حانى وزبەك ۇلى جانىبەك حاننىڭ (1341-1357) تۇسىنا سايكەس كەلەدى. قاسىم حاننىڭ كەزىندە قازاق حاندىعىنىڭ تۇڭعىش استاناسى بولعانى دا بارشامىزعا ءمالىم. شوقان جيناعان دەرەكتەرگە نانساق, جانىبەك حان ءوز جانىنا ەل سىيلاعان بيلەر مەن شەشەندەردى, جاقسى مەن جايساڭداردى توپتاستىرعان ەكەن. ول كەرۋەننەن تولاسسىز ءتۇسىپ جاتقان كەنەن بايلىقتى حالىقتىڭ يگىلىگىنە جانە قالانىڭ كۇن ساناپ كوركەيە تۇسۋىنە جۇمساپتى. سونىڭ ءبىرى تالايدىڭ تاڭدايىن قاقتىرعان «اققۋ كولى» مەن «التىن قايىق» حيكاياسى. وقيعانىڭ قىسقاشا عانا مازمۇنى مىناداي. جانىبەك حاننىڭ جان دەگەندە جالعىز قىزى بولىپتى. ول تابيعاتتى تاماشالاپ كوبىنەسە سۋ جاعاسىنا بارىپ بالىقتاردىڭ شورشىپ ويناعانىن, قۇستاردىڭ توپ-توبىمەن سۋعا كەلىپ قونعانىن ۇناتادى ەكەن. وسىنى بايقاعان اكە سۇيىكتى قىزىنا سارايشىقتىڭ كۇنباتىس جاعىنان جاساندى كول جاساتىپ بەرىپتى. كولدىڭ سۋىن مەزگىل-مەزگىل اۋىستىرىپ وتىرعان. ايناداي كول بەتىنە التىن قايىق ءجۇزدىرتىپ كول بەتىنە سەكەر سەپكىزگەن. سۋدىڭ تاتتىلىگىنەن بولسا كەرەك, كولگە قونعان اققۋدىڭ كوپتىگىنەن بۇل كول «سەكەر كولى» نەمەسە «اققۋ كولى» دەپ اتالعان ەكەن.
بۇگىنگە دەيىن سارايشىق توپىراعىندا ماڭگىلىك دامىل تاپقان حاندار مەن بيلەردىڭ سانى جەتەۋ دەپ كەلسەك, قازىرگى قۇجات ولاردىڭ سانى توعىزعا تارتا ەكەندىگىن كولدەنەڭ تارتادى. سارايشىقتى بەرتىندە بوكەي حان جايلاعان دەگەن دە دەرەك بار. عالىمدار جوشى ۇلىسى تۇسىندا التىن وردانىڭ ون التى شاھارىندا اقشا سوعاتىن سارايلار بولعاندىعىن, سونىڭ بىرەگەيى سارايشىق قالاسى ەكەندىگىن ايتادى.
ايگىلى اعىلشىن ديپلوماتى ءارى ساياحاتشى ەنتوني دجەنكينسون 1558-1559 جىلدارى كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس جاعالاۋىنا ساياحات جاساۋ بارىسىندا سارايشىق قالاسىن كورىپ بىلاي دەپ دەرەك قالدىرعان ەكەن. «باتىستا پاريجدى كورۋ قانداي تاڭسىق بولسا, شىعىستا سارايشىقتى كورۋ دە سونداي تاڭسىق ەكەن. سول قۇمارلىقپەن سارايشىققا كەلىپ, جارتى ايداي ايالداپ قالدىم. سوندا مەنىڭ بايقاعانىم, مۇندا ايىنا 700-گە دەيىن كەرۋەن كەلەدى ەكەن» دەپ تامسانا جازادى. ءبىر عانا ەنتوني ەمەس, الەمنىڭ كوپتەگەن كوپەستەرى مەن ساياحاتشىلارى وسىناۋ شاھاردىڭ باعا جەتپەس بايلىعى مەن ساۋلەتتى سارايلارىن, ەڭ باستىسى شاھاردىڭ تولىق سۋ قۇبىرىمەن جابدىقتالعانىن جازادى.
1885-1890 جىلدارى سارايشىقتا ەكى مەكتەپ بولىپتى. ونىڭ ءبىرى, ءدىني وقۋ ورنى بولسا, ەكىنشىسى قازىرگى سارايشىق ورتا مەكتەبىنىڭ باستاپقى ىرگەتاسى بولعان ىلكىدەگى كونە مەكتەپ. ەڭ وكىنىشتىسى, وسى ءبىر اسەم قالا 1580 جىلى ورىس پاتشاسى يۆان گروزنىيدىڭ قاساقانا ايداپ سالعان دون كازاكتارىنىڭ شاپقىنشىلىعىنان ءبىرجولا قيراپ, ك ۇلى كوككە ۇشتى. كەيىن رەسەي پاتشالىعى قالا ورنىنا ۇلكەن بەكىنىس سالدى. وسى بەكىنىس بەرتىنگى قازان توڭكەرىسىنە دەيىن ساقتالىپ كەلدى. مىنە, سارايشىقتىڭ سان قاتپارلى تاعدىرى جايىندا قاريا تاريح وسىلاي دەيدى.
اتام قازاقتان قالعان «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن عاجايىپ ءسوز بار. بۇگىندە ورىنى تومپەشىككە اينالعان كونە قالالارىمىزعا قايىرا كوڭىل ءبولىپ, وعان مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىق جاساۋىمىز «وشكەنىمىزدىڭ جانىپ, ولگەنىمىزدىڭ تىرىلگەنى» ەمەس پە؟!
اڭساعان ازاتتىعىمىز ناتيجەسىندە تاريحتان تالىقسىپ جەتكەن كونە مۇرالارىمىزعا كوڭىل بولە باستادىق. كوپ جىلعى قازبا جۇمىستارى ناتيجەسىندە ءبىرشاما دەرەك قايىرا عىلىمي ساراپتالىپ, حاتقا ءتۇستى. ايتالىق, 1999 جىلى اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ №209 شەشىمىمەن «حان وردالى سارايشىق» وبلىستىق مۇراجاي-قورىعى بولىپ اتالدى. جان جادىراتار جاقسى جاڭالىقتىڭ ءبىرى – جاقىندا عانا وسى تاريحي ورىنعا رەسپۋبليكالىق مارتەبە بەرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ №162 قاۋلىسىمەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ «سارايشىق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورنى بولىپ قايتا قۇرىلدى. كاسىپورىن قىزمەتىنىڭ باستى تالابى – مادەنيەت سالاسى جۇمىسىن ۇدايى جەتىلدىرىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ مەن تانىمدىق-تۋريستىك قىزمەتتى, ونىڭ ىشىندە تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ مەن ناسيحاتتاۋدى تولىق قامتاماسىز ەتۋ. دالىرەك ايتار بولساق, كاسىپورىن تومەندەگىدەي قىزمەت تۇرلەرىن جۇزەگە اسىرۋعا بارىنشا دەن قويىپ وتىر: تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ, سونداي-اق پايدالانۋ سالاسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ, عىلىمي-ادىسنامالىق, مادەني-ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ; مۋزەي ءىسى سالاسىندا حالىقارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق مادەني ىنتىماقتاستىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋ; ەسكەرتكىشتەردى, تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن, قۇرىلىس سالۋدى رەتتەۋ مەكەندەرى مەن قورعالاتىن تابيعي لاندشافت ايماقتاردى, سونداي-اق مۋزەي زاتتارىنىڭ تولىق قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ; عىلىمي-قور جۇمىسىن جۇزەگە اسىرۋ, عىلىمي تۇجىرىمدامالاردىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ازىرلەۋ; تاريح جانە مادەنيەت ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار مەن سەمينارلاردى ۇيىمداستىرۋ; مۋزەي ەكسپوزيتسيالارى مەن كورمەلەردىڭ تاقىرىپتىق-ەكسپوزيتسيالىق جوسپارلارىن ازىرلەۋ; كاسىپورىن قىزمەتىنىڭ وقۋ قۇرالدارىن باسىپ شىعارۋ, سونداي-اق مۋزەي قورلارىن تولىقتىرۋ ءۇشىن فوتو جانە بەينە تۇسىرىلىمدەر جۇرگىزۋ.
ەل نازارى قازىر سارايشىققا اۋدى. كيەلى توپىراقتا ءبىرشاما جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, بەلدى عالىمدار توبى جاساقتالىپ ۇلگەردى. ىلكىدەگى سارايشىق قالاسىنىڭ تاريحي ورنىن جايىق وزەنىنەن قورعاۋ ماقساتىندا باستالعان جۇمىس جوسپارى بيىل تولىعىمەن اياقتالدى. الداعى كۇندەرى وسى جايىق وزەنىنىڭ جاعاسىنان 2 گا جەر ءبولىنىپ, «ساپار ورتالىعى» سالىنباقشى ەكەن. اتالعان جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە اشىق اسپان استىنداعى كاسىبي مۋزەي جوباسى جۇزەگە اسىرىلماق.
جوعارىدا تۋريزم تۋراسىندا ءسوز ەتە كەتتىك. اشىق اسپان استىنداعى وسى ءبىر كيەلى مەكەننىڭ تورتكۇل دۇنيەنىڭ كوز تىگەر مادەني ورداسىنا اينالارىنا ءبىزدىڭ دە ەش ءشۇبامىز جوق. كونە شىعىستا «تاريحىن قارا جەرگە ەمەس, جۇرەگىنە جەرلەگەن ەل باقىتتى» دەگەن ءبىر ءتامسىل بار. ءبىز بۇل شاعىن ماقالامىزدى ءتول تاريحىمىزدىڭ كونە پاراعىن تۇگەندەۋگە, سونداي-اق سارايشىق سەكىلدى ساۋلەتتى شاھار سالعان ساردار بابالارىمىزدىڭ رۋحىنا كورسەتكەن از عانا قۇرمەت پەن عيززاتىمىز دەپ ەسەپتەيمىز.
باقىتگۇل باباش,
«ەگەمەن قازاقستان»
اتىراۋ وبلىسى
