كوپ ۇزاماي وسى شاڭىراق استىندا جۇمىس ىستەۋ نەسىبەسى بۇيىراتىنىن قايدان بىلەيىن. اۋداندىق گازەتكە مۇلدە ۇقسامايتىن احۋالعا الدىندا تاڭ-تاماشا بوپ جۇرگەنىم راس. ەلدىڭ ءبارى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ ەمەستىگىنە جەتەڭ جەتە قوياتىن كەز ەمەس ءالى. رەداكتوردى اۋليە تۇتاتىن بۇلاردىڭ قىلىعىندا جاساندىلىق بارداي كورىنەتىن دە تۇراتىن. قىزمەتكەر بىتكەن اتىن تىكە اتاماي, اعا دەپ اسپەتتەپ, الدىندا قۇرداي جورعالايدى. تۇستارىنان ءوتىپ بارا جاتسا ءبىتتى, ءبارى ورىندارىنان اتىپ-اتىپ تۇرىپ, قالت تۇرا قالادى. باپپەن باسىپ, اركىمگە ءبىر بۇرىلىپ قاراعاندا – سەيداحمەت اعامىز جارىقتىقتىڭ كوز سۇعىنىڭ ساۋلەسى وڭمەندى تۇيرەپ وتسە دە وتكىرلىگى شامالى ەدى. سارعىش نازارىن ىرىككەندە وي-نيەتىڭدى تۇگەل وقىپ قوياتىنداي قارشىعا قاباعى لەزدە سالىڭقى تارتا بۇرىلىپ جۇرە بەرەتىن. بۇرىننان ىستەيتىندەر مۇنى قاپەرىنە الماستان جۇمىستارىنا الاڭسىز كىرىسەتىن. جاڭا ورتانىڭ ءجون-جوسىعىن بىلمەگەن سوڭ اركىمگە ءبىر جاۋتاڭداپ, الدەبىر جەردەن شالىس باسىپ قويعانداي قۋىستانۋدان ارىلا المايسىڭ. جۇماگۇل سولتيەۆا ءبىر-ەكى جولى جىلى قاباعىن تانىتىپ, ۇيىرسەكتەسە دە سول العاشقى جاتىرقاۋ اسەرىنەن قۇتىلۋ قيىنعا سوعاتىن. جۇرە كەلە ەتىڭ ۇيرەنىپ, ءارتۇرلى سىنعا توتەپ بەرەتىن جاعدايلارعا كوندىككەن سوڭ اناۋ-مىناۋدى ەلەمەيتىن سەنىم پايدا بولىپ ەدى. سەيداحمەت اعامىزدىڭ الدىندا سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە جازا باسىپ, جاڭساق سويلەپ قالدىم با ەكەن. «كەشە كەلگەن توقالدار, ءشومىش الىپ قوقاڭداردىڭ» كەرىنە بالادى ما, ايتەۋىر قابىلداۋىنا جەكەلەپ شاقىرىپ الدى. ارقالىعىنا كوستيۋمى ىلىنگەن ورىندىقتى نۇقىپ كورسەتىپ, جايعاس دەگەن بەلگىنى سۇستى ءبىلدىردى. جاعالى كيىم ىلىنگەن جەرگە وتىرۋشى بولما دەگەن ۇلكەندەردىڭ ەسكەرتۋى جادىمىزدان شىعا قويعان جوق ەدى.
– جاعالى كيىم تۇر عوي, – دەدىم ساسقانىمنان. سەيداحمەت اعامىزدىڭ تۇتىگۋلى قوشقىل جۇزىنە قىزىل جۇگىرىپ, وڭمەنگە تۋرا قادالعان جانارى ءبىر نۇكتەدەن قوزعالماستان قادالعاندا – قاراعانىنان ويناقشي اۋدارىلعان ۇشقىنى كەنەت ينەدەي جىڭىشكەردى. تاپ وسى ءساتتىڭ ۇستىنە جۇماگۇل سولتيەۆا كىرىپ كەلگەندە, سەنى كىم شاقىردى دەگەندەي وعان ۇزاق سۇزىلە تەسىلدى. اشۋعا قانشا بۋلىعا تىعىلىپ وتىرسا دا, اعامىز داۋسىن كوتەرمەستەن نىقتاپ, قاتقىل شىعاردى.
– اناۋ اتى كىم ەدى, مىناۋ سول ەكىنشى ساتىشەۆ بولىپ شىقتى.
– تىلەپالدى, – دەدى جۇماگۇل ج ۇلىپ العانداي.
– مىنە, مىناۋ سونىڭ ناق ءوزى ەكەن.
– مەن تىلەپالدى ەمەسپىن! ودان دا اكىشباي بولعانىم ون ەسە ارتىق!
شاپ ەتە قالعان ماعان قوشقىل ءوڭى ودان بەتەر كۇرەڭىتىپ, ەزۋىنە اششى مىسقىل ۇيىرگەن سەيداحمەت اعامىز دىزاقتاپ سىر بەرىپ قويعانىمدى مالداندى ما, ىزبارى اجەپتاۋىر سەيىلىپ, بولىمسىز جىميعانداي كورىندى دە, بۇكىل ەڭسەسىمەن جۇماگۇلگە تونە قادالدى.
– سەن بۇعان نە دەيسىڭ اكىشبايدىڭ باۋىرى؟
– وي, اعا, بىرەسە اكىشباي دەپ, بىرەسە تىلەپالدى دەپ ءبىراز جەرگە اپارىپ تاستادىڭىز عوي.
– ماعان سول تىلەپالدىدان گورى اكىشبايىڭىز ۇنايدى, – دەپ, قاپىسىن تابا ءتىل قاتىپ ۇلگەردىم.
سەيداحمەت اعامىز اۋەلى كوزىنىڭ استىمەن سۇزىلە قاراعان سياقتانعان. كەنەت ەكى يىعى سەلكىلدەپ, ەڭكىلدەي كۇلگەندە سۋىق ءتۇسى الابۇرتقانداي رايىنا سيرەك ۇشىراساتىن جىلىلىق ءۇيىرىپ ەدى.
مۇنداي ءسات ەندى قايتىپ ورالمايتىنى وكىنىشتى-اق. جۇماگۇلدىڭ كەيىنگى جىلدارى دراماتۋرگياعا ات باسىن بۇرىپ, الدەنەشە پەسا جازىپ, ولارى ساحنادا قويىلعانىنىڭ سىرى تەرەڭدە جاتقان سياقتى. قازاقتىڭ قايناعان ورتاسىنان شىعىپ, تىلدەسۋ ۇستىندەگى قاس-قاباقتاردىڭ قۇبىلۋىن عانا ەمەس, شيىرشىق اتۋدىڭ درامالىق شارىقتاۋ شەگىندە سول ۇلتتىق سابىر ۇستامى جۇماگۇل تۇرپاتىن سالماقتاندىرا تۇسەتىندەي. ونەرگە اۋەسقويلىقتىڭ جالپى جيناقتالعان قازاقى بەينەسىن اكىشباي ارقىلى ەلەستەتەتىن سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ وعان دەگەن قۇرمەتىن ەشكىمگە اشىپ-جارىپ ايتا بەرمەيتىن ىشكى قۇپياسىنا ۇقسايتىن. ونەردىڭ بارىنەن دامەلەنىپ, بارىنە كوزجۇمباي تالپىنا بەرەتىن ساتىشەۆ شىنىن ايتقاندا, شەكەسى قىزعان جاناستىرۋعا كەلە قويمايتىنداي.
ۇجىمداستىرۋ مەن اشارشىلىقتان, قۋعىن-سۇرگىن, قيان-كەسكى سوعىستان, جەتىم مەن جەسىردىڭ قالىڭ ورتاسىنان ءدىن امان شىققانىن بىلاي قويعاندا − جاساۋ-جابدىعىن ءمۇلت جىبەرمەي ات ءمىنىپ, تازى ەرتكەن, مىلتىق اسىنىپ, دومبىرا وڭگەرگەن, ەل ارالاپ, دالا كەزگەن اكىشباي جارىقتىق وتكەن عاسىرلاردان قالعان سال-سەرىنىڭ شىبىق ۇشى, ءتىرى كوشىرمەسى, ياعني سەرۆانتەستىڭ دون-كيحوتىنا پارا-پار كەيىپكەر. مىنە, وسىنداي تيپاجدار ءومىر سۇرگەن ورتادا جۇماگۇلدىڭ دۇنيەگە ءۇڭىلىپ, كەيىپكەرلەردى سومداۋداعى دراماتۋرگيالىق يمپروۆيزاتسياسىنىڭ توركىنىن تانۋدىڭ ءبىر تارماعى رۋحاني قادەنىڭ ۇزىلمەگەن ارقاۋىندا جاتقانىنا كوزىڭ جەتە تۇسەتىندەي.
شىعارماشىلىق ادامدى تاپ باسىپ تانۋ دەگەننىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. كىمنىڭ قالاي, قانداي تۇرعىدا كەلىپ, ومىرلىك ماتەريالدى ءتىرى قوزعالىستا ەلەستەتۋ تەاتر قابىرعاسىنان الىستا جۇرگەن پاقىرلارعا شارتتىلىققا تولى بولىپ كورىنۋى ابدەن ىقتيمال. جۇماگۇل سولتيەۆا بۇل تۇرعىدان اكتەر, رەجيسسەر قاۋىمىمەن قارشادايىنان تانىس-ءبىلىس قانا ەمەس, ەتەنە ارالاسقانىنىڭ تالاي مارتە كۋاسى بولعان جايىمىز بار. سول ورتاعا ابايسىزدا ءتۇسىپ قالساڭ جۇماگۇلدى ءوز ادامى رەتىندە قابىلداپ, بۇكپەسىز اشىق-جارقىن پىكىرلەسەدى. جۇماگۇلدى العاش كەزىكتىرگەندە بۇكىل قيمىلى, داۋىس اۋەنى, قاباق جاسقاۋى, ءوڭ-ءتۇسى تۇگەل ورىس اكتريساسى تاتيانا دورونيناعا قاتتى ۇقساتاتىنبىز. بۇل جۇرتتىڭ ونەر ولكەسىندەگى ۇلكەن قۇبىلىس سانالاتىننان بەيحابار بولعان سوڭ, وندا تۇرعان نە بار دەگەن ىشكى توقتام ارقىلى تەجەلەسىڭ دە قوياسىڭ. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى تەلەديداردان الگى ايەلدىڭ ەسەنين ولەڭدەرىن وقىعان كەزدەگى بولمىسى شارتتىلىقتان ادا, ۇلىنىڭ جازعان حاتىن تەبىرەنىسپەن قابىلداعان بەينە ورىس اناسى. جۇماگۇلدىڭ القالى جيىنداردا شىرقاعان ءانىنىڭ ەكپىنى قازاقشا تۇجىرىپ ايتقاندا, تالابى تاي جەگەندەي. بىلگىر ساراپشىلاردىڭ تالداۋى كەيدە سالقىنقاندى بوپ, ەلپ ەتە قويمايتىن سابىرىنا تاڭىرقاماسقا شاراڭ دا جوق. جازۋشى, اكتەر, ءانشى, سۋرەتشى ونەردىڭ ايتەۋىر بارشا سالاسىنىڭ وكىلىنە ساتتىلىك ونە بويىنا سەرىكتەسە بەرمەيتىنىن تالاي جولى بايقاعان جايىمىز بار. جۇماگۇل تەمپەرامەنتى سولعىن تارتۋدى بىلمەيتىن اقجارقىن جاراتىلىسى ارقىلى كەز كەلگەن ورتاعا كىرگەندە قۇددى ءوز ادامى سياقتى ەركىن سەزىنەتىنى ءبارىبىر قىزىقتىرماي قويمايدى. قارشادايىنان بارشىلىقتا ءوسىپ, جالپىسىمەن تانىس-ءبىلىس جانداي قىسىلىپ-قىمتىرىلمايتىن مىنەز بىلە-بىلگەن كىسىگە جارتى ىرىس پا دەيسىڭ.
جۇماگۇلدىڭ پروزاسى قالاي بولعان كۇندە شىعارماشىلىق اڭسارىنىڭ باستى اۋەن سارىنى. ونىڭ دىلدىك ەرەكشەلىگى ادام بالاسىن جاتىرقامايتىن باۋىرمال. پاميرلىك قالامگەر تاۋ ادامدارى تۋرالى توقتالا كەلىپ, سەزىمتالدىعىن ەرەكشە قۇرمەتتەيتىنىن ايتقاندا اسا دەن قويماعان سياقتىمىز. قازاق ايەلىنىڭ ەجەلگى اڭگىمەلەۋ سارىنىن ۇستانعان جۇماگۇل بايانىندا تاۋدان ەسكەن سامالدىڭ لەبى بار. مۇنداعى بايانداۋ ەكپىنى الىپ-ج ۇلىپ اكەتپەيتىن بيازى, ديالوگتارى كوڭىلگە قارايتىن سىنىق, ۇنامسىز جاعدايدىڭ ءوزىن سۋرەتتەگەندە جەككورىنىشىن سەزدىرمەيتىن ۇستامدى. وقي باستاعاننان-اق اجەلەر شەرتكەن اڭگىمەنىڭ كىلتى تابىلعانداي جانىڭ جايدارى تارتا تۇسەتىنى قىزىق. بۇل قولتاڭبا بۇرىننان تانىس ءتارىزدى ەتەنە قابىلدانسا دا شۇعىل شەشىمگە بارىپ, كۇتپەگەن كەسىم ايتاتىنى جازۋشىنىڭ ۇلتتىق كادەگە مولىنان سۋارىلعاندىعىنىڭ بەلگىسى. وتكەن عاسىردىڭ اياعىنا تامان قازاق قاۋىمى شەتەلدىڭ كوركەم ويىنا جاپپاي بەت بۇرىپ, ۇلگى تۇتۋ ءۇردىسى بەلەڭ العاندا رۋحاني ۇلتتىق قونىسىنان ىرگە اۋدارماعاندار كەرتارتپالىقتىڭ ولمەگەن ءتىرى كۋاسىنىڭ جوراسىنا جۇرگەن دە شىعار. ء«فانيدىڭ ءمىنىن باقيلىق كورمەي قويمايتىن» اباي تۇجىرىمىنا يەك ارتا ءۇڭىلىپ قارايتىن بولساق – عاسىرلار بويىنا كوزقاراستاردىڭ قازاققا استامشىلىعىن ءار اتتاعان سايىن كەزىكتىرەتىنبىز. جەگى قۇرتتاي جانىڭدى جەگەن ارپالىس ۇستىندە سول قازاق ايەلىنىڭ جۇرەك ۇنىنە قۇلاق تۇرگەن جۇماگۇل سولتيەۆانىڭ ىزدەنىسى كەرەك دەسەڭىز پەرزەنتتىك ادالدىق ەمەس پە!
جۇماگۇل سولتيەۆانىڭ بىرەۋ تۋرالى وي-پىكىرى ارقاشان ۇستامدى. ادامدى تانىپ, قادىردى ءبىلۋدىڭ سان الۋان ءجونى مەن جولىندا شىعارماشىلىق قولتاڭباسىنان ەشقاشان اۋىتقىمايتىن ۇستانىمنىڭ اقىرى قايىرلى بولاتىنىنا قانشا كوز جەتكىزسەك تە ءبىزدىڭ ءبىر ادەتىمىز وزىمىزدەن گورى وزگەنىڭ ەرەكشەلىگىن ايىرۋعا ۇيىرلىگىمىز بارشىلىق. جەر ورتاسى كوكتوبە ولشەمى ءومىردىڭ كوپ بولىگىن الىپ جاتقانىن ايگىلەيتىن مەجەلىك كورسەتكىش قوي. سول بيىكتەن وتكەن ءومىر كەڭىستىگىنىڭ جازيراسىنا انىقتاپ ۇڭىلسەڭىز, جۇماگۇل سولتيەۆانىڭ جۇرگەن جولدارى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ كيەلى شاڭىراقتارىن شارلاعان ءىزى سايراپ جاتىر. ۇلتتىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» قاسيەتتى تابالدىرىعىنان اتتاپ, جاۋاپتى قىزمەتتى اتقارعانىنىڭ ءوزى شيرەك عاسىرعا تاياپ بارىپ جىعىلاتىنىن ويلاعان كەزدە, قاراكەتكە تولى ادام ءىسىنىڭ جەمىسى كەيىنگى ۇرپاققا سىيلاعان كادەلى مۇراسى ەكەنىنە كوز جەتكىزە تۇسەمىز عوي.
بۇل ويعا توقتالىپ, ۇزاماي اينالسوقتاپ شىعا الماي وتىرعان سەبەبىمىز, سول ۋاقىتتارداعى قاشالىپ سومدالعان قازاق بولمىسىنان ارتىق ەشكىمدى ارقا تۇتپايتىنىمىزدان بولار.
جۇماباي شاشتاي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
