– قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنەن باسقا قانداي قاۋىپ بار؟
– قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى قاۋىپ پەن تاۋەكەلدى ەكى باعىتتا قاراستىرعان ءجون. ياعني سىرتقى قاۋىپ – الەمدىك نارىقتاعى مۇناي جانە شيكىزات رەسۋرستارى باعاسىنىڭ تومەندەۋى. بۇل ەكسپورتتىق ءتۇسىمىمىزدىڭ نەگىزگى كوزى. رەسەي, ەو ەلدەرى, قىتاي اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى دا سىرتقى قاۋىپتىڭ ساياسي سالماعىن اۋىرلاتىپ تۇر. رەسەي مەن باتىس ەلدەرىنىڭ اراسىندا ساياسي قاراما-قايشىلىقتار, Breحit cتسەناريى بويىنشا ەۋرووداقتىڭ دەليميتاتسياسى, قىتاي مەن اقش اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق تۋرالى داۋلار جانە دامۋشى نارىقتارعا قاتىستى دامىعان ەلدەردىڭ پروتەكتسيونيستىك ساۋدا ساياساتىنىڭ كەرى اسەرى دە سەزىلۋدە.
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس مۇناي ونەركاسىبى مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن قاتتى دامىدى. سول سەبەپتى بۇكىل ەكونوميكادا ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەندەۋدە. وعان قوسا ساۋاتتى مامانداردىڭ ەميگراتسياسى باستالدى. وسى ەكى فاكتور بىرىگىپ, ەكونوميكاعا تەرىس اسەرىن تيگىزۋدە.
– بانكتەر داعدارىستان تولىق ارىلماي جاتىپ, قايتادان قىسىمنىڭ استىندا قالدى. كاپيتالعا, اكتيۆتەر ساپاسىنا, كرەديتتەۋگە قاتىستى پروبلەمالار كۇشەيە ءتۇستى. اكتيۆتەردەگى جانە مىندەتتەردەگى ۆاليۋتالىق ديسبالانسقا قاتىستى پروبلەمادا تەڭگەلىك وتىمدىلىك تاپشىلىعىنىڭ ماسەلەسى وتكىر بولىپ وتىر. مۇنىڭ سوڭى نەگە اپارادى؟
– 2008-2009 جىلدارداعى ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ بانك سەكتورىنا اسەرى قايتا سەزىلە باستادى. سوڭعى ەكى جىلدىڭ ىشىندە ەلدەگى بانكتەر سانى 35-تەن 28-گە ازايدى. كەيبىر بانكتەر ليتسەنزياسىنان ايرىلدى. مۇنىڭ سالماقتى سەبەبى بار.
ۆاليۋتالىق ديسبالانسقا قاتىستى پروبلەمادا تەڭگە وتىمدىلىگى تاپشىلىعىنىڭ ماسەلەسى وتكىر كۇيىندە قالىپ وتىر. بۇل فاكتوردى 2008-2009 جىلدارداعى ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ مۇراگەرى دەپ قابىلداۋعا بولادى. وسىنىڭ سالدارىنان كەيبىر بانكتەر ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداي الماي قالدى. بۇل ۇلتتىق بانكتىڭ قاتاڭداتىلعان نورماتيۆتەردى قابىلداۋىن ماجبۇرلەدى.
2025 جىلدان باستاپ ەاەو ەلدەرى ورتاق قارجى نارىعىنا كوشۋگە دايىندىقتى باستادى. قازان ايىندا ەرەۆاندا قارجى نارىعىن ۋنيفيكاتسيالاۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. ۇب نورماتيۆتەرى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ باسەكەلەستىگىن كوتەرۋ باعىتىندا قابىلدانىپ جاتىر. بانكتەردىڭ قىسقارۋ نەمەسە ءبىر-بىرىمەن بىرىگۋى الداعى ۋاقىتتا تا جالعاسادى دەپ ويلايمىن.
– قاتەلەسپەسەم, ۇلتتىق بانك 2017 جىلى 4 رەت, 2018 جىلى 1 رەت, قىركۇيەك ايىندا ينتەرۆەنتسيا جاسادى. دەگەنمەن تەڭگەنىڭ كۇش الۋىن قولدامايتىن سياقتى. ەندەشە ۆاليۋتا نارىعىنداعى قۇبىلىستى ەركىن باعا اينالىمى دەۋگە بولا ما؟
– ۇلتتىق ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ جۇيەسىنە كوشكەن 2015 جىلدان باستاپ باس رەتتەۋشى رەتىندە, قاجەت دەپ تاپسا ۆاليۋتالىق ساۋدا ماسەلەسىنە ارالاسۋ قۇقىن وزىندە قالدىردى. مۇنداي جاعدايدا نومينالدى تەڭگە باعامىنىڭ قالىپتاسۋى قازاقستان ەكسپورتتىق تاۋارلارى باعاسىنىڭ ديناميكاسىنا جانە نەگىزگى ساۋدا ارىپتەستەرى ەلدەرىنىڭ ايىرباس باعامدارىنىڭ وزگەرۋىنە, اعىمداعى ماكروەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە اسەر ەتە المايدى. ۇلتتىق بانك نارىقتا الىپساتارلىق تەندەنتسيالار بايقالعاندا, بۇل نارىق قاتىسۋشىلارىنىڭ كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتە باستاعاندا كۋرستى رەتتەيدى. 2018 جىلدىڭ قازان ايىنداعى ۇلتتىق بانك ينتەرۆەنتسياسى تەڭگەنى قۇنسىزدانۋدان ساقتاپ قالدى. ۇلتتىق بانكتىڭ ۆاليۋتا ساۋداسىنا ارالاسۋى, ەركىن باعا اينالىمى ءبىر-بىرىنە قارسى ەمەس, ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ تۇراتىن كاتەگوريا. كەي ەلدەردە, مىسالى چەحيادا ۇلتتىق بانك باعا اينالىمىن عانا ەمەس, ينتەرۆەنتسيانى دا ۇيلەستىرىپ وتىرادى.
– رەتتەۋشى بازالىق مولشەرلەمەنى 9,5 پايىز دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇر. بۇل فاكتور قازىرگى جاعدايدا ءوزىن-ءوزى اقتاپ تۇر ما؟
– ۇلتتىق بانكتىڭ 16 قازان كۇنى بازالىق پايىزدىق مولشەرلەمەسى 9,25 پايىزعا دەيىن ءوستى. مۇنداي شارا سىرتقى ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي تاۋەكەلدەردى كۇشەيتەدى. سەبەبى ءتۇرلى تاۋار جانە ۆاليۋتا كانالدارى پايىزدىق مولشەرلەمە ارقىلى ينفلياتسياعا اسەر ەتەدى. ال ينفلياتسيا قارجى-نەسيە ساياساتىنداعى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىش ينديكاتورى. باسقاشا ايتقاندا, بازالىق-پايىزدىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋ – 2019 جىلى ينفلياتسيانىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى دالىزدەن اسىپ كەتۋ قاۋپىنىڭ الدىن الادى, بۇل سول ءۇشىن قابىلدانىپ وتىرعان شەشىم. ۇلتتىق بانكتىڭ «قارجى-نەسيەلىك ساياساتى» تۋرالى قۇجاتى بويىنشا 2018 جىلى ينفلياتسيا شەگى 5-7, 2019 جىلى 4-6 پايىز شەڭبەرىندە بولۋى ءتيىس.
– سوڭعى ءۇش رەت بولعان دەۆالۆاتسيادان سوڭ ءىجو, ەگەر دوللارمەن ەسەپتەسەك, كۇرت قۇلادى, ال قازاقستاننىڭ ۆاليۋتالىق قارىزدارى تەڭگەمەن ەسەپتەگەندە, كەرىسىنشە, ارتتى. مۇنىڭ سوڭى نەگە اپارادى؟
– 2002-2017 جىلدار اراسىندا تەڭگە باعامىنىڭ اقش دوللارىمەن سالىستىرعانداعى دەۆالۆاتسياسى شەڭبەرىندە قازاقستاننىڭ سىرتقى قارىزى 1,6-دان 14,3 ملرد اقش دوللارىنا ءوستى. تاراتىپ ايتقاندا, 560 ەسە ءوستى. ايىرماشىلىق بىردەن بايقالادى. ەگەر سىرتقى قارىزدى ءىجو-ءنىڭ ءوسىم دەڭگەيىمەن سالىستىرساق, بۇل كورسەتكىش 1,6 پايىزدان 8,8 پايىزعا دەيىن وسكەن. دەمەك الاڭداۋعا سەبەپ جوق.
– ال ۇلتتىق بانكتىڭ باعام ساياساتىن ول ۇكىمەتكە كىرىس پەن شىعىستاردىڭ جوسپارىن ورىنداۋىنا كومەكتەسۋ رەتىندە بيۋدجەتتە قاراستىرىلعان دوللاردىڭ ورتاشا باعامى $1 ءۇشىن ت300 جانە ت360 ارالىعىندا ۇستاپ تۇرادى دەگەن ەدى. قازىر دوللار باعامى 373-تەن اسىپ كەتتى. بيۋدجەتتە ەسەپتەگەن سومادان 17 تەڭگەگە استى. بۇل فاكتور ىشكى نارىققا قالاي اسەر ەتتى؟
– شىنىندا, ۇلتتىق بانكتىڭ جانە ۇكىمەتتىڭ رەسمي مالىمدەمەلەرىنە جانە ەركىن ايىرباس باعامىنىڭ پاراديگماسىنا سايكەس قازاق تەڭگەسىنىڭ نومينالدى كۋرسىنا قاتىناستى ەشقانداي تارگەتتەر جوق. جوعارىدا ايتقانىمداي, ۇلتتىق بانك 2015 جىلعى تامىزدا رەسمي تۇردە باستالعان ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباس باعامى بويىنشا ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋدى جانە ەركىن اينالىستاعى ايىرباس باعامى ىرگەلى ماكروەكونوميكالىق فاكتورلار نەگىزىندە قالىپتاستى. بۇل جەردە بيۋدجەت پارامەترى تەڭگە باعامىن قالىپتاستىراتىن قۇرال بولا المايدى.
مەملەكەتتىڭ ءۇش جىلدىق بيۋدجەتى تۋرالى زاڭدى تالقىلاعان كەزدە تەڭگەنىڭ اقش دوللارىنا قاتىستى ەسەپتىك كورسەتكىشىنە قارايدى. بۇل الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەگەن قۇجاتتا بەلگىلەنگەن. بۇل قۇجاتتى ۇەم دايىندايدى. مينيسترلەر كابينەتى قۇجاتتى دايىنداعان كەزدە تەك تەڭگە مەن اقش دوللارىنىڭ دالىزىنە عانا باسىمدىق بەرمەيدى.
بۇل فاكتور قارجى جانە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىكتەرىنە بەلگىلى ءبىر ۋاقىت وتكەننەن كەيىن عانا بيۋدجەتتىك پروتسەستىڭ قالاي قالىپتاساتىنىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە ۇلتتىق بانك تەڭگە باعامىن وزدەرى قالاعان كۋرستا ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ماقساتتى تۇردە ارەكەت ەتپەيتىنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. 2018 جىلدىڭ تامىز ايىنا دەيىن اقش دوللارى ءۇشىن تەڭگە باعامى 340 تەڭگە دالىزىندە تۇردى. 2018 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن كەيىن باعا 380 تەڭگەگە دەيىن وزگەردى. بيۋدجەت پارامەترىندەگى ديناميكاعا بۇل فاكتور اسەر ەتكەن جوق. نارىقتىڭ قاتىسۋشىلارى ىشكى نارىقتا دا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە بەلگىلەنگەن تەڭگە باعامى مەن وزدەرىنىڭ ارەكەتتەرى اراسىندا ايىرماشىلىقتى سەزگەن جوق.
فەدەرالدى رەزەرۆ جۇيەسى پايىزدىق مولشەرلەمەسى 2019 جىلى 3,1, 2020 جىلى 3,4 پايىزعا كوتەرىلەدى دەگەن بولجام بار. بۇل جاعداي اقش دوللارىنىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلەدى. سوندىقتان ۇلتتىق بانككە ينفلياتسيانى تۇراقتاندىرۋ, ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ تۇراقتىلىعى ءۇشىن پايىزدىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋدەن باسقا امال جوق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن گۇلبارشىن ساباەۆا
