ءيا, كوپتەن بەرى بۋرابايدىڭ اسپانىندا ءدال مۇنشا قىران سامعاماعان شىعار. اق كورپەسىن جامىلعان وقجەتپەس تە, قويناۋىنا كۇمبىرلەپ ءدۇبىر ەنگەن قاراعايلى ورمان دا كوز تىگىپ, تاڭىرقاپ قارايتىنداي. تاڭىرقايتىن دا رەتى بار. بۇل جولعى سايىسقا رەسەي, ۆەنگريا, يسپانيا, موڭعوليا, قىرعىزستان, بىرىككەن اراب امىرلىگى, قىتاي, تۇرىكمەنستان ءتارىزدى جەتى مەملەكەتتىڭ قۇس ءتىلىن بىلەتىن, اقسۇيەك ونەردى جانىنا سەرىك ەتكەن ساياتشىلارى قاتىسىپ وتىر. قازاقستاننىڭ ءار ايماعىنان دا قىرانىنىڭ قايراتىنان ءۇمىت ەتكەن ەلۋگە جۋىق قۇسبەگىلەر جينالعان. كەيبىرەۋى قولدارىنا قوس-قوستان قىران قوندىرعان.
حالىقارالىق ءتۋرنيردىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز سويلەگەن وبلىس اكىمى مالىك مىرزالين وڭىردە ۇلتتىق سپورتتىڭ ءوڭى جاقسارىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالالارىنان كەيىن سونى سەرپىن العاندىعىن ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتىپ ءوتتى. بۋراباي اسپانىن قىران قۇستىڭ كەرەگە قاناتتارىمەن كومكەرىپ, رۋحتاندىرعان جارىسقا الىستان ات ارىلتىپ جەتكەن شەتەلدىك قوناقتار دا وسى ءبىر وزگەشە سالتاناتتى, ايرىقشا قىزعىلىقتى ءتۋرنيردى ۇيىمداستىرۋشىلارعا اق العىستارىن ايتا كەلىپ, ءوز تاڭدانىستارىن دا ءبىلدىردى.
– ىقىلىم زاماننان بەرى قازاق حالقى كوشپەلى ءومىر سالتىن كورىكتەندىرگەن ادەمى سالت-ءداستۇرىنىڭ ءبىرى وسى, –دەيدى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, «قانسونار» اڭشىلاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىگى مەن اڭشىلىق-شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرى رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى ورالباي ابدىكارىموۆ, – نەگىزىندە ادام بويىنداعى ەرەكشە ىنتىزارلىقتى, ىقىلاسپەن نيەتتى تالاپ ەتەتىن قۇسبەگىلىك ونەر ماعان ونەردىڭ شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلگەن شىڭى ءتارىزدى بولىپ كورىنەدى. تامىرى دا تەرەڭدە. ماسەلەن, بوتاي قونىسىنان جىلقىنىڭ سۇيەگىمەن بىرگە, يت پەن قۇستىڭ سۇيەگى دە تابىلىپ وتىر. دەمەك, قازاقتىڭ بۇل ونەرىنىڭ تاريحى سول داۋىرلەردەن باستاۋ الادى. مىنە, وسىنداي ءوزىمىزدى ءوزىمىز تانىپ-بىلۋگە وراسان زور ىقپال ەتەتىن دۇنيە ەلباسىنىڭ سوڭعى ماقالاسىنان سەرپىن الىپ وتىرعاندىعىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتىن ۇقتىراتىن جادىگەرلەردى جانىمىزعا سەرىك ەتۋدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا وتە ورىندى ايتىپ وتىر ەمەس پە؟ ورتا عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن يتاليا ساياحاتشىسى ماركو پولونىڭ تاريحي جازبالارىندا قۇلا ءتۇزدى تۇرلەنتكەن اتاقتى قۇبىلاي حاننىڭ 500 سۇڭقارى تۋرالى دەرەكتەر بار. مىنە, سول زاماننان كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان ءوز ۇلتىمىزعا ءتان سالت-ءداستۇرىمىز, ونەرىمىز قايتا جاڭعىرۋى كەرەك-اق. قايتا جاڭعىرسا, ازۋىن ايعا بىلەگەن اتالارىمىزدىڭ قايتپاس قايسار رۋحى جالعاسىن تاپپاق. مەن قاناتتى قىراننىڭ عانا ەمەس, قازاق جەتى قازىناسىنىڭ ءبىرى ساناعان تازى مەن توبەتتى كوبەيتسەك دەيمىن. كەشەگى كەڭەس زامانىندا يت جۇگىرتىپ, قۇس سالۋ ۇمىت بولدى. ەشكىم كوڭىل اۋدارمادى. سودان بارىپ مال باعىپ, قوتان قورىعان, اڭ قاعىپ, سايات قۇرعان تەكتى ءيتتىڭ تۇقىمى ازىپ كەتتى. ايتسە دە, جۇقاناسى قالدى. ەندىگى مىندەت سول قولدا بارىن سۇرىپتاپ, تۇقىمىن جاقسارتۋ. ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ وسى ءبىر جاقسى ىسكە مەملەكەت جاناشىر بولۋى كەرەك. جاناشىرلىق دەگەنىڭىز, قولداۋ, كومەك, قارجىنىڭ ءبولىنۋى. ماڭ توبەت پەن جەلاياق تازىنىڭ تۇقىمىن قايتادان قالپىنا كەلتىرىپ, ساقتاۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارىنا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترىنە ارنايى حات جازدىم. قالاي بولعان كۇندە دە تەكتى تۇقىمنىڭ گەندىك قورىن ساقتاۋ ءۇشىن العا قويىلىپ وتىرعان مىندەتتەردى عىلىمي تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ول ءۇشىن تازى مەن توبەتتەردىڭ تازا تۇقىمدارىن ۇستاۋ جانە ءوسىرۋ, اسىل تۇقىمدى يتتەردىڭ ۇيىرلەرىن قالىپتاستىرۋ, گەنەتيكالىق تۇرعىدان توپتاستىرۋ سالاسىندا تۇپكىلىكتى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت.
– باياناۋىلدان كەلدىك,–دەيدى قۇسبەگى تاسىباي يمانزايىپ, – ەكى بۇركىت اكەلدىم. بۇگىنگى كۇنى باعزى زاماننان, بابالارىمىزدان قالعان مۇرانى دامىتۋ شىنىن ايتقاندا, بىزگە سىن بولىپ وتىر. قۇسبەگىلەر قولداۋعا ءزارۋ. قۇسبەگىلەردى قولداۋ دەگەنىڭىز ءتول ونەرىمىزدى قولداۋ دەگەن ءسوز. قولداۋ بولسا عانا عاسىرلار بويى ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلە جاتقان ايرىقشا ادەمى ونەرىمىزدى الەمگە تانىتار ەدىك. قازىر ءبىرشاما جاناشىرلىقتىڭ بار ەكەندىگىن ايتا كەتۋگە بولادى. ماسەلەن, بۇرىن وسىنداي جارىستارعا قاتىناۋ قيىن بولاتىن. قازىر رۇقسات قاعازدارىڭىز بولسا, ەشبىر كەدەرگىسىز جۇرە بەرەسىز. سوسىنعى ءبىر كەمشىنى ناسيحاتتىڭ ازدىعى.
قۇسبەگى ءدوپ ايتىپ وتىر. ناسيحاتتىڭ سولعىندىعىن وسى جارىستان دا كورۋگە بولادى. حالىقارالىق ءتۋرنيردىڭ كورەرمەندەرى نەكەن-ساياق. نەگىزىندە قۇسبەگىلەردىڭ وزدەرى مەن اتقوسشىلارى. قالام ۇستاعان جازارمان قاۋىم, تورەشىلەر مەن ۇيىمداستىرۋشىلار. كوك اسپاننىڭ كوركى بولعان, اقشا بۇلتپەن استاسقان سوناۋ بيىكتەگى قىراندى ايتقانىنا كوندىرىپ, دەگەنىنە جۇرگىزىپ, كوزدەگەنىنە ۇشىرىپ وتىرعان قۇسبەگىلىك ونەر قانداي كەرەمەت, شىركىن! وزەكتى ورتەر وكىنىشى دە سول, قانسوناردىڭ قىزىعىن قانشا قاۋىم كورە المادى. الدە جارناماسى كەم, قۇلاقتاندىرىلۋى از. ايتپەسە, نەگە كورمەسىن؟!
بۋرابايدا «سالبۇرىن» ۇلتتىق اڭشىلىق ورتالىعى 2017 جىلى اشىلعان. نەگىزگى ماقساتى – ۇلتتىق اڭشىلىق ونەردى دامىتۋ, بۋراباي باۋرايىنا كەلۋشىلەرگە قىزمەت كورسەتۋ. سەرىكتەستىكتىڭ ۇسىناتىن قىزمەت اۋقىمى دا جان-جاقتى. اتقا ءمىنىپ, سەيىل-سەرۋەن قۇرۋعا بولادى. قالاساڭىز, بۇركىتپەن اڭ اۋلايسىز, يت جۇگىرتىپ, قويان, تۇلكى قاعاسىز. زەرەندى جانە بۋراباي اۋماعىندا 111 مىڭ گەكتار جەرى بار.
– بۋراباي باۋرايىن ءتۋريزمنىڭ مەككەسىنە اينالدىرۋ تۋرالى ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلكەن مىندەت قويىپ وتىر عوي, – دەيدى ورتالىق باسشىسى سەرىك كوبەگەن ۇلى. ءبىز ەندى كوركەم تابيعاتىمىزبەن عانا ەمەس, ۇلتتىق ونەرىمىزبەن دە ماقتانا الامىز. قازىردىڭ وزىندە كەلۋشىلەر از ەمەس. ەستىپ-بىلگەن ەل تاماشا تابيعات اياسىندا قازاقتىڭ قاسيەتتى ونەرىن كورۋگە قۇمارتىپ-اق جاتىر. نەگىزىندە, يت جۇگىرتىپ, قۇس سالۋ اسا كوپ زيانىن تيگىزە قويمايدى. ول جاعىن دا ەسكەرۋدەمىز.
ساياق ءجۇرىپ, سايات قۇرۋ ءبىر باسقا دا, سىنعا تۇسەر ءسات ءوز الدىنا بولەك ءبىر قىزۋلى الەم. انە جوتانىڭ ۇستىنەن قالىقتاپ ۇشقان قىران ايناداي جارقىراعان اق قاردىڭ ۇستىندەگى جالعىز نوقات قوياندى جانارىنا ىلىكتىردى. كيىز ءۇيدىڭ اۋماعىنداي اۋقىمدى قۇشاعىنا سىيدىراتىن قوس قاناتىن انتەك كەرىپ, سىرىق بويى كوتەرىلدى دە توبەدەن تاستاعان تاستاي زۋ ەتە ءتۇستى. قاس-قاعىم ءسات. بۇتا ءتۇبىن پانا كورىپ, جاسىرىنعان قوياننىڭ توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي بولدى. اق تونىن ءالى تولىق كيىپ بولماعان, اقتان گورى سارعىلت رەڭگە جاقىن ور قويان قىران تىرناعىنىڭ استىندا تىپىرلاپ جاتىر.
الدىمەن ىرىكتەۋ سايىسى وتكىزىلگەن. اينىماي تۇسكەن قىراندار اقتىق سىنعا جولداما الدى. جارىس بارىسىندا قىران كەلبەتى دە, ءتۇر-ءتۇسى دە, بەينە-ءبىتىمى دە ەسكەرىلدى. ەڭ باستىسى, العىرلىعى. قويانعا قىر اسىرماعان قىراندار الپىس ەكى ايلالى تۇلكىگە كەلگەندە ابجىلدىگى القىنعانداي. قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن جەرلەسىمىز, كراسنىي يار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, قۇسبەگى رۋسلان تۋمۋرزين باس جۇلدە – «نيۆا» اۆتوكولىگىنە يە بولدى. بارلىق جەڭىمپاز قۇسبەگىلەرگە كادەلى سىيلىقتار تارتۋ ەتىلدى. ەكى كۇن بويى بۋراباي باۋرايىن بوكتىرگەن قۇسبەگىلەر سايىسى ەلىمىزدە ءتول ونەرىمىزدىڭ تۋىن تىكتەپ كەلە جاتقاندىعىن جەتى مەملەكەتتەن جينالعان ءتامام ەلگە تانىتتى.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى,
بۋراباي اۋدانى
