چەحوۆتىڭ اكەسى پاۆەل ەگوروۆيچ وتە قاتال ادام بولىپتى. ول بالالارىنا اياۋشىلىق جاسامايتىن: ۇرادى, ۇرسادى, سۋىقتا جۇمىس ىستەۋگە ماجبۇرلەيدى. ساباقتى دا سۋىق بولمەدە وقىتاتىن. اعالارى الەكساندر مەن نيكولاي دا جازادان كوز اشپايتىن.
چەحوۆتىڭ قيىن بالالىق شاعى وسە كەلە ءوز شىعارمالارىنا وزەك بولدى. اسىرەسە «ۆانكا» اتتى اڭگىمەسىندە. ارينە, وندا اۆتور ومىرباياندىق شەڭبەردە عانا قالعان جوق, قاتىگەزدىكتىڭ كورىنىسى شىعارماشىلىق فانتازيامەن جالعاسىپ جاتتى. «ۆانكا» كرەپوستنيكتىك رەسەيدەگى قاراڭعىلىقتىڭ, ناداندىقتىڭ, توپاستىق پەن تايىزدىقتىڭ كورىنىسى ەدى.
اكەسىنىڭ شەكتەن شىققان قاتالدىعىن بولاشاق جازۋشى ەسەيگەن شاعىندا دا كەشىرە المادى. مۇزداي بولمەدە وتىرىپ اكەسىنە دەگەن مۇز بوپ قاتقان جۇرەگىن قىرىم جاعالاۋىنىڭ جۇمساق اۋا رايى دا جىبىتە المادى. اعالارىنا قاراعاندا ءالجۋازداۋ بوپ تۋعان انتوننىڭ جۇرەگىندەگى مۇز جۇرە كەلە ونىڭ وكپەسىنە اۋىستى. سول اۋرۋ اقىرىندا وعان اجال بوپ جابىستى.
«ورىس وتباسىندا بالا تاربيەلەۋدىڭ ەكى ءتۇرى عانا بار, ءبىرى – «ادام بولمايسىڭ» دەپ ۇرىسۋ, ەكىنشىسى – جۇدىرىق» دەپ جازدى چەحوۆ ەسەيگەن كەزىندە. اكەسىنىڭ قاتالدىعىنان ول رەسەيدى تۇمشالاپ تۇرعان قاراڭعىلىق پەن ناداندىقتى كوردى. ونىڭ بارلىق اڭگىمەلەرىندەگى تراگەديالىق موتيۆاتسيا قوعام ومىرىمەن استاسىپ جاتادى.
وسە كەلە ول دارىگەر بولۋدى ارماندادى. ول ماقساتىنا دا جەتتى. اكەسى دە, اعالارى دا, اپكەلەرى دە ونىڭ دارىگەر بولۋىن قۇپتادى. دارىگەردە تابىس كوپ دەپ ويلادى.
بۇكىل وتباسىنىڭ اۋىرتپالىعى انتوننىڭ يىعىنا ءتۇستى.
1879 جىلدىڭ 15 ماۋسىمىندا ا.چەحوۆ كامىلەتتىك اتتەستات الدى. ءسويتىپ ول جاستىق شاعى وتكەن چەرنيگوۆ قالاسىن تاستاپ شىقتى. 1879 جىلدىڭ 8 تامىزىندا ول ماسكەۋ قالاسىنا اناسى ەۆگەنيا ياكوۆلەۆنانىڭ شاقىرۋىمەن كەلىپ, ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى.
لەكتسيالارعا ۇزبەي قاتىستى, لاتىن ءتىلىن ىجداعاتتىلىقپەن ۇيرەندى. قىسقاسى ول ناعىز دارىگەر بولىپ شىعۋدى ماقسات ەتتى.
ستۋدەنت-مەديك شىعارماشىلىقپەن دە اينالىسا باستادى. ماسكەۋ جۋرنالدارىنىڭ بىرىندە ونىڭ العاشقى يۋمورعا قۇرىلعان «وقىمىستى كورشىگە حات» دەگەن اڭگىمەسى جاريالاندى. بۇل جۋرنالدا ونىڭ اڭگىمەلەرى بۇدان سوڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى جاريالانا باستادى.
ارادا بىرنەشە جىل ءوتىپ, چەحوۆ ايگىلى جازۋشى بوپ تانىلعان كەزدە ول مەديتسينامەن ءتيىپ-قاشىپ اينالىسا باستادى. سونىڭ وزىندە ول: «مەديتسينا – مەنىڭ زاڭدى ايەلىم, ال ادەبيەت – كوڭىلدەسىم دەگەن ءازىل ءسوزىن ءجيى ايتاتىن.
يۋمور... ساتيرا, پامفلەتتىك ينتوناتسيا, مادەنيەتتى ءاجۋا...
ونىڭ ەڭ العاشقى شىعارماسى – «وقىمىستى كورشىگە حاتتان» باستاپ «شيەلى باققا» دەيىن, ياعني شيرەك عاسىر اياسىندا كرەپوستنيكتىك تاقىرىپ ەكىنشى, ءۇشىنشى پلانعا جىلجۋى مۇمكىن ەدى. بىراق ول كرەپوستنيكتىك ءومىردى, كرەپوستنيكتىك ءمورالدى سىناۋىن جالعاستىرا بەردى. اعاسى الەكساندر جاس جازۋشى انتوندى «نيگليست» دەپ اتادى. كىشى اعاسى ميحايلعا جازعان حاتىندا: «نە نراۆيتسيا منە, زاچەم تى ۆەليچاەش سۆوە نيچتوجەستۆو؟ نيچتوجەستۆو سۆوە سوزناۆاي, زناەش گدە؟ پەرەد بوگوم, پوجالۋي, پەرەد ۋموم, كراساتوي, پريرودوي, نو نە پەرەد ليۋدمي».
چەحوۆتىڭ اعالارىنا ارناپ جازعان بۇل سوزدەرى ونىڭ ءوزىنىڭ ومىرلىك كرەدوسىنا اينالدى: ەرىنبەۋ, جالىقپاۋ, كۇرەسۋ, ىزدەنۋ, ءوزىڭدى ءوزىڭ قور ساناماۋ, قۇدايدان باسقاعا تابىنباۋ.
* * *
چەحوۆتىڭ ەڭ نەگىزگى درامالىق شىعارمالارى: «ۆانيا اعاي», «يۆانوۆ», «شاعالا», «شيەلى باق», «اپالى-سىڭلىلەر».
1903 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا جۇبايى, ايگىلى اكتريسا و.كنيپپەرگە: «شيەلى باق» بىتەتىن شىعار, بىتىرۋگە بار كۇشىمدى سالامىن, وقيعاعا قاتىستى كەيىپكەرلەردى مەيلىنشە ازايتۋعا تىرىسامىن, ول ينتيمدىك شىعارما عوي» دەپ حات جازسا, 1903 جىلدىڭ 27 قىركۇيەك ايىنداعى حاتىندا: «ساعان تەلەگرافپەن حابارلاعانىمداي, پەسا اياقتالدى. ءتورت اكتىنىڭ تورتەۋى دە ءبىتتى. مەن ونى كوشىرىپ جازۋعا كىرىسە باستادىم» دەپ قۋانا حابارلايدى. سول جىلدىڭ 12 قازانىندا: «پەسا ءبىتتى, تولىعىمەن اياقتالدى, ەرتەڭ كەشكە قاراي, نەمەسە قازان ايىنىڭ ون ءتورتى كۇنى ماسكەۋگە سالىپ جىبەرەمىن. سونىمەن بىرگە وزىڭە ارناپ كەيبىر ەسكەرتپەلەرىمدى دە قوسا جىبەرەمىن».
كنيپپەرگە جازىلعان بۇل حاتتارعا ءمان بەرىپ وتىرعان سەبەبىم – پەسانىڭ جازىلۋ پروتسەسىنە نازار اۋدارۋ. «شيەلى باقتى» جازۋ ۇستىندە چەحوۆتىڭ كوپ تولعانعانى, قينالعانى, كوپ ۋاقىتىن سارپ ەتكەنىن كورسەتۋ.
مۇنداعى كوڭىل اۋدارارلىق تاعى ءبىر نارسە – چەحوۆ پەسانى محت-عا 13 نەمەسە, 14 قازان ايىندا جىبەرىپ وتىر. ال ارادا ءبىر اپتا وتپەي جاتىپ, 1903 جىلدىڭ 20 قازان ايىندا ستانيسلاۆسكي چەحوۆقا مىناداي مازمۇندا تەلەگرامما جىبەرەدى. «پەسۋ تولكو چتو پروچەل. پوترياسەن, نە موگۋ وپومنيتسيا. ناحوجۋس ۆ نەبىۆالوم ۆوستورگە. سچيتايۋ پەسۋ لۋچشەي يز ۆسەگو پرەكراسنوگو ۆامي ناپيساننوگو. سەردەچنو پوزدراۆليايۋ گەنيالنوگو اۆتورا. چۋۆستۆۋيۋ, تسەنيۋ كاجدوە سلوۆو. بلاگوداريۋ زا دوستاۆلەننوە ۋجە پرەدستوياششەە بولشوە ناسلاجدەنيە. بۋدتە زدوروۆى. الەكسەەۆ».
1904 جىلدىڭ 17 قاڭتارىندا محت «شيەلى باقتى» العاش رەت ساحناعا شىعاردى.
چەحوۆقا سپەكتاكل مۇلدەم ۇنامادى. «مەن كومەديا جازدىم, جىلاڭقى دراما ەمەس. «افيشالار مەن گازەت حابارلاندىرۋلارىندا مەنىڭ پەسامدى تاباندى تۇردە «دراما» دەپ قايتالاي بەرەتىنى نەسى؟» دەپ كۇيىنە جازدى ول و.كنيپپەرگە 1904 جىلدىڭ 10 ساۋىرىندە. «نەميروۆيچ پەن الەكسەەۆ مەنىڭ پەسامنىڭ ءمانىن باسقاشا تۇسىنسە كەرەك, دەمەك, كورمەيتىندى كورۋگە تىرىسقان».
«شيەلى باقتى» چەحوۆتىڭ «كومەديا» دەپ اتاۋىنىڭ ءوزى تۇسىنىكسىز. وقىرمان دا, كورەرمەن دە بۇل پەسادان كۇلكىلى سيتۋاتسيادان گورى درامانى كوپ كورەدى. كۇلكىلى كورىنىستەر جوقتىڭ قاسى. پەسانىڭ قۇرىلىمى مەن وقيعا جەلىسى كۇلكى شاقىرۋدان گورى ويعا, ويلانۋعا شاقىرادى. شيەلى باقتى اۋكتسيوندا ساتۋ, قارىزىن وتەۋگە بۇكىل بالالىق شاقتارى وتكەن, اتا-انادان ميراس بوپ قالعان مۇرانى الاياقتاردىڭ ولجالاپ كەتۋى كۇلكىلى مە؟ ەندى ولار قالاي كۇن كورمەك؟ داۋلەتتى اپكەسى بەرگەن 15 مىڭ رۋبل قانشا ۋاقىت ولاردى اسىراي الادى؟
ەڭ سوڭىندا, وتانىن امالسىز تاستاپ, قايتادان پاريجگە كەتىپ بارا جاتقان رانەۆسكايانىڭ ارەكەتى مەن جان كۇيزەلىسىنەن كۇلكى تابۋ, كۇلۋ مۇمكىن بە؟ ول – قايعى, ول – مۇڭ! جالعىز عانا گاەۆتىڭ بيليارد شارىن قالاي ۇراتىندىعى جايلى ءسوز اراسىنداعى ءبىردى-ەكىلى ايتىلعان رەپليكاسى بولماسا بۇل پەسادان ەزۋ تارتارلىق ەپيزود تاپپايسىز. سويتە تۇرا, چەحوۆتىڭ بۇل پەسانى «كومەديا» دەپ اتاعاندا ۇتىمدى بولار دەپ ويلاعانىنا ءتۇسىنۋ قيىن. ال جۇرتتا ەشكىمگە كەرەك بولماي جالعىز قالعان فيرس – ناعىز تراگەديالىق وبراز. رانەۆسكايانىڭ سەنگەن ادامى – لوپاحين زىميان بوپ شىقتى. باقتى ءوزى ساتىپ الدى. ال باقتىڭ بار شارۋاسىن جۇرگىزۋى ءتيىس ەپيحودوۆ بولسا, قورعانسىز ايەلدىڭ دارمەنسىزدىگىن پايدالانىپ, وسى ۇيدە ويىنا كەلگەنىن ىستەپ ءجۇر. كونتورششيك ەپيحودوۆ ەندى ءلوپاحيننىڭ كەڭسە ءىسىن جۇرگىزۋشىسى بوپ بۇلت ەتە قالدى. ەكى ءجۇزدى, وپاسىز وبراز.
پەسانىڭ سوڭىندا شيە باعىن كەسىپ جاتقان بالتالاردىڭ ءۇنىن ەستۋ قانداي ايانىشتى!
بۇل – چەحوۆتىڭ كۇيىنە قورعاعان ەشقانداي دا «كومەديا» ەمەس, قانى تامىپ تۇرعان دراما. تراگەديامەن ۇشتاسىپ جاتقان دراما.
«چەحوۆا س ۋدوۆولستۆيەم چيتاەش, داجە كوگدا س نيم نە سوگلاسەن. ون ستسەنۋ نە پرەۆراششاەت ۆ بوينيۋ كاك شەكسپير» دەپ باعالادى لەۆ تولستوي چەحوۆتىڭ پەسالارىن.
شىعارماشىلىعىنىڭ العاشقى 7 جىلىنىڭ ىشىندە ا.چەحوۆ ادام ايتسا نانعىسىز جۇمىس تىندىردى: 5 جىل مەديتسينا سالاسىندا بەرىلە وقىدى, العاشقى اڭگىمەلەرىن, فەلەتوندارىن, قىسقاسى 500-گە جۋىق شىعارمالارىن جاريالادى, گومەردەن باستاپ تولستويعا دەيىنگى ادەبيەتتى سۇزە وقىپ شىقتى, شەكسپير مەن لوپە دە ۆەگاعا دەيىنگى درامالىق شىعارمالاردى زەرتتەپ, 5 تومدىق كىتاپ شىعارىپ ۇلگەردى.
نەتكەن فانتاستيكالىق ەڭبەكقورلىق!
ايىقپاس ناۋقاسى بار چەحوۆتىڭ 1890 جىلى قيساپسىز جول ازابىن ارقالاپ ساحالينگە ساپار شەگۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. ءوز قارجىسىنا!
ول ءوزىن «ساياساتتان تىس» جازۋشىمىن دەپ ەسەپتەدى. بىراق ول ءوزىنىڭ بۇكىل شىعارمالارىنىڭ ساياساتقا قۇرىلىپ جاتقانىن اڭعارمادى. اسىرەسە ا.م.گوركيمەن دوستاسقاننان كەيىن ومىرگە كوزقاراسى كۇرت وزگەردى. ساحالين ساپارىنان سوڭ «№6 پالاتا» اتتى كولەمدى اڭگىمەسىن جازدى.
ول كەزدە ءالى جاس رەۆوليۋتسيونەر, بەرتىن كەلە ادامزات ساناسىنا وزگەرىس ەنگىزىپ, الەمدى قايتا قۇرۋدىڭ كوسەمىنە اينالعان ۆلاديمير ۋليانوۆ (لەنين) ءوزىنىڭ اپكەسىنە جازعان حاتىندا: «كوگدا يا دوچيتال ۆچەرا ۆەچەروم ەتوت راسسكاز («6 پالاتا»), منە ستالو پريامو-تاكي جۋتكو, يا نە موگ وستاۆاتسيا ۆ سۆوەي كومناتە, يا ۆستال ي ۆىشەل. ۋ مەنيا بىلو تاكوە وششۋشەنيە, توچنو ي يا زاپەرت ۆ پالاتە №6».
«حۋدوجنيك نە دولجەن بىت نە سۋدەيۋ سۆويح پەرسوناجەي, ا تولكو بەسپريستراستنىم سۆيدەتەلەم» دەپ جازدى چەحوۆ.
«شيەلى باق» چەحوۆتىڭ وسى ايتقان سوزىنە تولىق جاۋاپ بەرەدى. مۇندا دراماتۋرگ نە اۆتورلىق رەماركادا, نە وقيعا بارىسىندا, نە كەيىپكەردىڭ باسىنان ءوتىپ جاتقان وقيعالارعا باعا بەرمەيدى. چەحوۆ وقيعانى باياندادى دا شىقتى, ءوزى ايتقانداي «بەسپريستراستنىي سۆيدەتەل» بولۋمەن شەكتەلدى.
پەسادا قانداي كەمشىلىك بار؟ وقىرمان قانداي سۇراقتارعا جاۋاپ الا المادى؟
ولار – شيەلى باقتى ساتۋعا ءماجبۇر ەتكەن قارىز قايدان شىقتى؟ ونى كىم الىپ ەدى؟ بار-جوعى 15 مىڭ رۋبلمەن پاريجگە نە ءۇشىن كەتىپ بارادى؟ ماحاببات پا؟ مەملەكەت ساياساتىنا قارسىلىق پا؟ ادىلدىكتەن ءتۇڭىلۋ مە؟ وعان نەگىز جوق. بارىنە ءوزى كىنالى ەمەس پە؟ مەششاندىق ءومىر ءسۇرىپ, بەيعام تىرشىلىك قۇردى. كوڭىلى اۋدى, – ماحاببات جولىندا پاريجگە كەتتى, پاريج دە, كۇيەۋى دە كوڭىلىنە جاقپاپ ەدى, رەسەيگە قايتىپ كەلدى. شيەلى باق تا سول بەيقامدىقتىڭ سالدارىنان اۋكتسيوندا ساتىلىپ كەتتى. ءسويتىپ الاياقتارعا وڭاي «ولجاعا» اينالدى.
دراماداعى ەڭ ءبىر تارتىمدى, اياعىنا دەيىن تولىق اشىلعان بەينە – قارتايعان فيرس. ول جۇرتتا قالدى. رانەۆسكايالارعا, اسىرەسە گاەۆقا ابدەن بەرىلگەن 87 جاسار جالشى تاعدىرى وتە ايانىشتى. ونى قاسىرەتتى ءولىم عانا كۇتىپ تۇر. فيرس سياقتى قايعىلى كەيىپكەرى بار «شيەلى باق» پەساسى اۆتور قانشا كەلىسپەسە دە, «كومەديا» بولۋعا حاقىسى جوق. ول – باسى اشىق دراما. ا.چەحوۆ نەميروۆيچ-دانچەنكو مەن الەكسەەۆكە (ستانيسلاۆسكيگە) بوسقا رەنجىگەن.
پەسانىڭ ءون بويىندا كوپسوزدىلىككە ۇرىنۋ دا جوق ەمەس. كوپسوزدىلىك – چەحوۆتىڭ بارلىق شىعارماسىندا كەزدەسەدى. اسىرەسە «اپالى-ءسىڭلىلى ءۇش قىز» دراماسى. ول پەسانى جازىپ ءبىتىرۋ چەحوۆتىڭ وزىنە دە اۋىر تيسە كەرەك. ء«ۇش قىز! گەنەرالدىڭ ءۇش قىزى! ولاردىڭ ارقايسىسىن ورنالاستىرۋ وڭايعا سوقپادى» دەپ مويىندادى چەحوۆتىڭ ءوزى سۋۆورينگە جازعان حاتىندا.
«شاعالا»
ا.پ.چەحوۆتىڭ ەڭ اتاقتى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى – «شاعالا». سولاي بولا تۇرسا دا ءدال وسى شىعارماداي اۆتورعا اۋىر تيگەن, جۇرەگىن اۋىرتقان, دەنساۋلىعىن السىرەتىپ, بۇدان كەيىن پەسا جازبايمىن دەپ تۇڭىلتكەن شىعارماسى بولعان ەمەس. پەتەربۋرگتىڭ الەكساندرينسكي تەاترى قويعان «شاعالا» سپەكتاكلى وڭباي ءسۇرىندى. سپەكتاكل مەيلىنشە ءساتسىز وينالىپ, ويىن بىتكەن سوڭ چەحوۆ ەشكىممەن قوشتاسپاي, بانكەتكە دە كىرمەي, پەتەربۋرگتىڭ جاڭبىرلى كوشەسىن جاپادان-جالعىز كەزىپ كەتتى. سول كۇيىنشە ول ماسكەۋگە كەتىپ, ودان ءارى مەليحوۆاعا بارىپ تۇراقتادى. بۇل جىلدارى ول تەاتر الەمىنەن ءبىرجولا اۋلاقتاپ, ۇزاق ۋاقىت بويى ەشكىممەن تىلدەسپەدى دە, ەشكىممەن بايلانىس تا جاسامادى.
كۇردەلى شىعارمانىڭ جولى ارقاشان اۋىر. اسىرەسە ايتقانىنان ايتارى مول, مادەنيەتتى, استارلى شىعارمانى ءتۇسىنۋ دە, ويناۋ دا قيىن. پەتەربۋرگ تەاترىنداعى اكتەرلەر ءار ءسوزدى تاپتىشتەپ ايتقانمەن, پەسانىڭ نەگىزگى ارقاۋىن تۇسىنبەدى, ونى قالاي, قانداي رۋحتا ويناۋ كەرەك ەكەنىن دە ۇعا المادى. ال كورەرمەندەر بولسا سپەكتاكلدەن ءلاززات الا المادى. ءبىرىنىشى اكت بىتكەنشە ەشكىم قول سوقپادى. ال سپەكتاكل اياقتالعاندا ولاردىڭ كوبىسى نە كورگەندەرىن, قانداي وقيعانىڭ كۋاسى بولعاندارىن اڭعارا الماي, كيىم ىلگىشتەن پالتولارىن الىپ جاتقاندا-اق سپەكتاكل جايلى ۇمىتىپ كەتتى. اۆتوردى ەستەرىنە دە المادى. بۇل – 1896 جىلعى يمپەراتورلىق تەاتردىڭ سپەكتاكلىنەن كەيىنگى وقيعا ەدى. ا.چەحوۆتىڭ بۇل پەساسىن سول كەزدەگى اتاقتى اكتەر, چەحوۆتىڭ شىعارمالارىنا عاشىق ءارى ونىڭ دوسى بولعان كىشى تەاتردىڭ اكتەرى لەنسكي «شاعالانى» وقىپ شىققان سوڭ چەحوۆقا مىناداي حات جولداعان.
«ۆى زناەتە, كاك ۆىسوكو تسەنيۋ يا ۆاش تالانت, ي زناەتە, كاك ۆووبششە ليۋبليۋ ۆاس. ي يمەننو پوەتومۋ يا وبيازان بىت س ۆامي سوۆەرشەننو وتكروۆەنەن. ۆوت ۆام موي سامىي درۋجەسكي سوۆەت: بروستە پيسات دليا تەاترا. ەتو سوۆسەم نە ۆاشە دەلو».
بۇل حات چەحوۆقا وتە اۋىر ءتيدى.
گازەتتەر «شاعالانى» اراداي تالادى. «شاعالانى» جالعىز سۋۆورين عانا ماقتادى. ال پرەسسادا مىناداي جۇرەك سىزداتار پىكىرلەر ايتىلىپ جاتتى: «... توچنو ميلليونى پچەل, وس, شمەلەي ناپولنيلي ۆوزدۋح زريتەلنوگو زالا», «ليتسا گورەلي وت ستىدا», «سو ۆسەح توچەك زرەنيا, يدەينوي, ليتەراتۋرنوي, ستسەنيچەسكوي, پەسا چەحوۆا داجە نە پلوحا, ا سوۆەرشەننو نەلەپا», «پەسا نەۆوزموجنو دۋرنا», «پەسا پرويزۆەلا ۋدرۋچايۋششەە ۆپەچاتلەنيە كاك ۆوۆسە نە پەسا ي نە كومەديا», «ەتو نە چايكا», ا پروستو ديچ»...
ورىس ادەبيەتىندەگى ەڭ پوەتيكاعا تولى شىعارما جايلى كەزىندە وسىنداي دا پىكىر ايتىلعان!
ماسكەۋدەن اۋلاقتاعى ءبىر وڭاشا جەرگە بارىپ, ءوزىنىڭ ء«ومىردىڭ ءمانى» دەگەن پەساسىن جازىپ جاتقان ۆل.نەميروۆيچ-دانچەنكو چەحوۆتان مىناداي حات الادى.
«مويا «چايكا» يمەلا پەتەربۋرگە ۆ پەرۆوم پرەدستاۆلەني گرومادنىي نەۋسپەح. تەاتر دىشال زلوبوي, ۆوزدۋح سپەرسيا وت نەناۆيستي, ي يا, پو زاكونام فيزيكي, ۆىلەتەل يز پەتەربۋرگا كاك بومبا. ۆينوۆاتى تى ي سۋمباتوۆ, تاك كاك ەتو ۆى پودبيلي مەنيا پيسات پەسۋ...
نيكوگدا يا نە بۋدۋ پەس ەتيح ني پيسات, ني ستاۆيت, ەسلي داجە پروجيۆۋ سەمسوت لەت».
«شاعالانىڭ» العاشقى نۇسقاسىندا دوكتور دورن مەن ماشا ساحناسىندا كەنەتتەن ماشا دورننىڭ تۋعان قىزى بوپ شىعاتىن, – دەپ ەسكە الادى نەميروۆيچ-دانچەنكو. – بىراق بۇدان سوڭ ول تاقىرىپ قايتا ءسوز بولماي قالادى. مەن اۆتورعا ايتتىم: ەكىنىڭ ءبىرى – نە ول ماسەلەنى جەتكىزىپ ايتۋ كەرەك, نە بولماسا ول تۋرالى مۇلدەم ايتۋدىڭ كەرەگى جوق. ونىڭ ۇستىنە, ءدال وسى وقيعامەن 1-اكت بىتكەلى تۇر. تەاتردىڭ زاڭدىلىعى مەن تابيعاتى بويىنشا, ءبىرىنشى اكتىنىڭ سوڭىندا جاعداي كىلت وزگەرىپ, ول وزگەرىس ەكىنشى اكتىدە جالعاسۋى كەرەك». چەحوۆ: «كورەرمەندەر 1-اكتىنىڭ سوڭىندا وقتاۋلى مىلتىقتىڭ ءىلۋلى تۇرعانىن جاقسى كورەدى ەمەس پە؟» – دەدى. «وتە دۇرىس, – دەپ جاۋاپ بەردىم مەن. – بىراق كەيىنىرەك ول مىلتىق اتىلۋى كەرەك قوي, ونى انتراكتىدا الىپ تاستاۋ ءۇشىن ىلەمىز بە؟».
ا.پ.چەحوۆ بۇل فرازانى كەيىنىرەك ءجيى پايدالانىپ ءجۇردى.
بۇل كۇندە الەم مويىنداعان چەحوۆ دراماتۋرگياسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە «شاعالا» مەن «شيەلى باق» سەكىلدى كلاسسيكالىق تۋىندىلار تالاي-تالاي تالاۋعا ءتۇسىپ, كەزىندە ونى سىنشىلار دا, كورەرمەندەر دە قابىلداي المادى. چەحوۆ دراماتۋرگياسى ايسبەرگ – ونىڭ ءمانى تەرەڭدە جاتىر.
1896 جىلى وڭباي قۇلاعان «شاعالا» ك.س.ستانيسلاۆسكي مەن ۆل.ناميروۆيچ-دانچەنكو 1898-99 جىلدار ارالىعىندا ماسكەۋدىڭ كوركەم تەاترىندا (محت) قايتا قويعاندا, ول ناعىز شاعالا بوپ كوك اسپانعا شارىقتاي ۇشتى. سودان بەرى «شاعالا» ءالى كۇنگە دەيىن الەم تەاترلارىنىڭ اسپانىندا سامعاپ ۇشىپ كەلەدى.
بىرەۋلەر جابايى ۇيرەك, «گادكي ۋتەنوك», «ديچ» دەپ مويىنداماعان «شاعالا», «وقيعاسى سۇيىق, ءمانى جوق قۇرعاق ءسوز» دەپ اكتەرلەردىڭ ءوزى تەرىس اينالىپ, كورەرمەندەر سپەكتاكل بىتپەي جاتىپ كيىم ىلگىشكە اسىققان, اۆتوردى بەيشارا بەللەتريست رەتىندە قابىلداتقان «شاعالا», «چەحوۆ ءوزىن-ءوزى قايتالاپ, بۇرىنعى «لەشي» كومەدياسىنىڭ نەگىزىندە «ۆانيا اعايدى» جازدى», «ۆ چەلوۆەكە ۆسە دولجنو بىت پرەكراسنو: ي ليتسو, ي ودەجدا, ي دۋشا ي مىسل» دەگەن «لەشيدەگى» حرۋشەۆتىڭ ءسوزى «ۆانيا اعايدا» دا قايتالانادى» دەپ اۆتوردى ءوز-وزىنەن ۇرلاعان «ساموپلاگيات» رەتىندە كىنالاعان شىعارمالار, بۇل كۇندە الەمدىك دراماتۋرگيانىڭ ءىنجۋ-مارجانىنا اينالىپ وتىر. شىعارمانى دەر كەزىندە تۇسىنبەۋ, باعالاماۋ, ورىنسىز, ءتىپتى جۇگەنسىز سىندار ايتۋ اۆتورعا قانشالىقتى اۋىر تيەتىن تۇسىنبەۋشىلىك دەسەڭىزشى! ايلار بويى ويلانىپ, تولعانىپ, سىزىپ, ءوشىرىپ, جىرتىپ, قايتا جازىپ, ءار سويلەم, ءار ءسوزدى تاڭداپ-تالعاپ بارىپ قاعازعا تۇسىرەتىن دراماتۋرگتىڭ ءماتىنىن وپ-وڭاي وزگەرتىپ, جەكەلەگەن ءسوز بەن سويلەمدەردى عانا ەمەس, تۇتاس بەتتەردى الىپ تاستاپ, ءوز بەتتەرىنشە جاڭا كەيىپەر قوسىپ, پەسانىڭ تىنىنە قابىسپايتىن تۇتاس مونولوگتار قوسا سالۋ بۇگىنگى تاڭداعى تەاتردىڭ, رەجيسسەرلاردىڭ ايىقپاس «جاڭا اۋرۋىنا» اينالدى. ولارعا قارسى داۋ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. «كلاسسيكا سونىمەن كلاسسيكا, ونى ءار زامانعا لايىقتاپ, ىقشامداپ, كەرەك كەزىندە جاڭا سوزدەر قوسىپ, ۋاقىت تالابىنا ساي وزگەرتىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى» دەپ اقتالادى قويۋشى رەجيسسەرلار. نەميروۆيچ-دانچەنكو ب.پاستەرناكقا جازعان حاتىندا: ««گاملەتتى» عاجاپ اۋدارىپسىز. ونىڭ ءبىر ءسوزىن دە وزگەرتۋگە بولمايدى. ءبىز پەسانىڭ ءار ءسوزىن پوەزيانىڭ سوزىندەي قابىلداۋىمىز كەرەك. ال پوەزيادان ءبىر ءسوزدى اۋىستىرىپ, نە بولماسا وزگەرتىپ كورىڭىزشى. وندا ول پوەزيا بولۋدان قالادى».
دراماتۋرگياعا دەگەن كوزقاراستىڭ التىن عاسىرى-اي! مۇنداي كوزقاراس سالتانات قۇرعان ەلدە, ارينە گوگول, وستروۆسكي, تولستوي, چەحوۆ, بۋلگاكوۆ سىندى ۇلى دراماتۋرگتەردىڭ پايدا بولۋى زاڭدى قۇبىلىس.
سونىمەن, «شاعالا» قانداي شىعارما؟ ول چەحوۆتىڭ ءوزى تىقپالاعانداي «كومەديا» ما, «دراما» ما؟ قىسقا-قىسقا ۆوەدۆيلدەر مەن ءبىر اكتىلى پەسالارى بولماسا, چەحوۆتىڭ كوپ اكتىلى پەسالارىنىڭ ءبىر دە ءبىرى كومەديا جانرىنا جاتپايدى. ولاردىڭ ءبارى تراگەديامەن استاسىپ جاتقان دراما. ادام جانىنداعى الاساپىران بوپ جاتقان جەكە-جەكە قايعى-مۇڭدى چەحوۆ ەشقاشان الدىڭعى پلانعا شىعارمايدى, ونى تاپتىشتەپ, قازبالاپ ايتا بەرمەيدى. ونداي كورىنىستەردەن ول سانالى تۇردە باس تارتىپ وتىرعان. سوندىقتان دا بولار ول اعاسى ميحايلعا جازعان حاتىندا: «مەن جىلاۋىق دراما ەمەس, كومەديا جازىپ ەدىم, ونى پەتەربۋرگ تەاترى مۇلدە تۇسىنبەپتى» دەپ «دراما» دەگەننەن ول ادەيى باس تارتىپ وتىرعان. «ۆانيا اعاي», «شاعالا», «شيەلى باق» پەسالارىنىڭ «كومەديا» بوپ قويىلۋىنان گورى «دراما» بوپ ساحنالانۋىنان شىعارمالارىنىڭ نە ۇتاتىنىن ول انىق تۇسىنبەگەن دە سياقتى. ودەسسا, حاركوۆ, پەتەربۋرگ تەاترلارىنداعى رەپەتيتسيا كەزىندە چەحوۆتىڭ ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ, سالى سۋعا كەتكەندەي رەنجىپ وتىرعانىن كورگەن تەاتر اكتەرلەرى اۆتوردان: ء«وزىڭىز ۇسىنىس ايتىڭىز, بىزدە نە جەتپەيدى, نە ارتىق, نەنى تۇسىنبەي جاتىرمىز؟» دەگەن سۇراعىنا چەحوۆ ماندىتىپ ەشتەڭە ايتا المايدى ەكەن. جالپى, ول ءوزى ايتقانداي, «كۇرەسكەر» ەمەس, ءوز شىعارمالارىن ءوزى قورعاۋعا مۇلدە قابىلەتسىز بولىپتى. تەاتر اكتەرلەرى مەن رەجيسسەرلەرىنە: «پەسادا ءبارى جازىلعان عوي» دەپ سىپايى پىكىر ايتۋدان ءارى اسا الماي, ءوز شىعارماسىن تاپتىشتەپ تۇسىندىرە الماي, ىشىندەگى قايناپ تۇرعان ويلارىن اۋىزبەن ايتۋعا تالاسقۇمارلىق قابىلەتى جەتپەي, ىشتەي تىنىپ, ىشتەي ءمۇجىلىپ جۇرە بەرگەن. سونىڭ سالدارى بولۋى كەرەك, «شاعالا» مەن «شيەلى باقتان» سوڭ ونىڭ ونسىز دا ناشار دەنساۋلىعى كۇرت تومەندەپ, اۋرۋى اسقىنا ءتۇستى.
(جالعاسى بار)
دۋلات يسابەكوۆ,
جازۋشى
