ەلىمىز گازعا كەندە ەمەس. رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك, گاز قورى بويىنشا قازاقستان الەمدە 22-ورىنعا, ال تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە 3-ورىنعا يە. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدەگى گاز ءوندىرۋ كولەمى جىلىنا 8 ملرد تەكشە مەتردەن 52 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن, ياعني 6,5 ەسە ارتتى. وسىعان وراي ەل ۇكىمەتى 2014 جىلى قازاقستاندى گازداندىرۋدىڭ 2015-2030 جىلدارعا ارنالعان نەگىزگى تىزبەسىن بەكىتتى. گازدى ىشكى نارىقتا تۇتىنۋ 1,5 ەسەگە (1991 جىلى 9 ملرد تەكشە مەتردەن, 2017 جىلى 13,8 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن) ءوستى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بۇگىنگى تاڭدا ەل تۇرعىندارىنىڭ شامامەن 50 پايىزعا جۋىعى گازبەن قام-تاماسىز ەتىلگەن. ارينە بۇل كورسەتكىشتى 80-90 پايىزعا دەيىن, ءتىپتى 100 پايىزعا دەيىن دە جەتكىزۋگە بولادى. الايدا 20 شاقتى ەۋروپا ەلى سىيىپ كەتە الاتىن الىپ اۋماقتا گاز ينفراقۇرىلىمدارىن تارتۋ ماسەلەسى قينايدى. ال ونىڭ وزىندىك قۇنى ارزان ەمەس. دەگەنمەن بۇل ماسەلە دە شەشىمىن تابۋدا. ماسەلەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت گاز قۇبىرى سالىندى. اۋقىمى بويىنشا بىرەگەي سانالاتىن بۇل جوبا ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن جانە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى توراعاسىمەن ۋاعدالاستىعى نەگىزىندە سالىنعانى بەلگىلى. ونىڭ ىسكە قوسىلۋى ەلىمىزدىڭ مۇناي مەن گازعا باي باتىس وڭىرىنەن حالقى مول وڭتۇستىك وڭىرىنە وتاندىق گازدى جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتتى.
ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىن يمپورتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتقارىپ, حالىقتى وسى وتىن تۇرىمەن مولىنان قامتۋ مۇمكىندىگىن بەردى. ەكىنشىدەن, قىتايعا كوگىلدىر وتىندى ەكسپورتتاۋعا جول اشتى.
تاعى ءبىر جۇزەگە اسقان ۇلكەن جوبا – «تۇركىمەنستان – وزبەكستان – قازاقستان – قىتاي» حالىقارالىق گاز قۇبىرى. قازىرگى كەزدە وسى قۇبىر ارقىلى ورتالىق ازيانىڭ گازى قىتايعا ەكسپورتتالۋدا. قازاقستان گازىنىڭ قىتاي رىنوگىنا جەتكىزىلۋى 2017 جىلعى قازان ايىندا باستالدى.
«ەنەرگيا رەسۋرستارىنىڭ وڭىرلىك ترانزيتىندەگى قازاقستاننىڭ ءرولى ارتىپ كەلەدى. اعىمداعى جىلى «قازاقستان –قىتاي» گاز قۇبىرىنىڭ ەكى كومپرەسسورلىق ستانساسى پايدالانۋعا بەرىلدى. ناتيجەسىندە, اتالعان ترانسۇلتتىق گاز قۇبىرىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى 5 ملرد تەكشە مەترگە ارتىپ, جىلىنا 55 ملرد تەكشە مەترگە جەتتى. بۇگىنگە دەيىن وسى باعىتقا شامامەن 6,1 ملرد تەكشە مەتر گاز ەكسپورتتالدى. كەلەسى جىلدان باستاپ قازاقستاندىق گازدىڭ ەكسپورتىن جىلىنا 10 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن ۇلعايتۋ تۋرالى كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى», دەيدى ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ.
ەندى ەلىمىزدە ماڭىزى وسىدان كەم ەمەس ءۇشىنشى اۋقىمدى جوبا قولعا الىندى. بۇل – «سارىارقا» گاز قۇبىرىن سالۋ جوباسى. ۇزىندىعى 1081 شاقىرىمدى قۇرايتىن «قىزىلوردا – جەزقازعان – قاراعاندى – استانا» باعىتى بويىنشا ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن سالۋ – جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى. ەكىنشى كەزەڭدە ماگيسترالدى گاز قۇبىرى استانادان كوكشەتاۋعا دەيىن, ال ءۇشىنشى كەزەڭدە ءارى قاراي پەتروپاۆلعا دەيىن جەتكىزىلمەك. ءتورتىنشى كەزەڭدە «جەزقازعان» جانە «تەمىرتاۋ» كومپرەسسورلىق ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسى قاراستىرىلعان.
«سارىارقا» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى تراسساسىنىڭ بويىنداعى 171 ەلدى مەكەن, ونىڭ ىشىندە استانا قالاسىنىڭ اۋماعى مەن قاراعاندى وبلىسىندا – 119 ەلدى مەكەن, اقمولا وبلىسىندا – 51 ەلدى مەكەن تابيعي گازبەن كەزەڭ-كەزەڭمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
«ەلىمىزدە 17 ءوڭىردىڭ 11-ءى تابيعي گازبەن قامتىلعان. قازىرگى كەزدە «قىزىلوردا – جەزقازعان – قاراعاندى – تەمىرتاۋ – استانا» باعىتى بويىنشا «سارىارقا» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى قۇرىلىسىن ىسكە اسىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى تراسساسىنىڭ بويىندا ينفراقۇرىلىم جانە تابيعي گازدى پايدالاناتىن جاڭا وندىرىستەر قالىپتاسادى. قۇرىلىس كەزەڭىندە 1 690 جۇمىس ورنى, ال پايدالانۋ كەزەڭىندە شامامەن 200 جۇمىس ورنى پايدا بولادى», دەدى بۇل ماسەلە جايىندا م.مىرزاعاليەۆ.
ۆيتسە-مينيستر اتاپ وتكەندەي, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە گازداندىرۋ دەڭگەيى 47,38 پايىزدى نەمەسە 8,5 ملن تۇرعىندى قامتىپ وتىر. اعىمداعى جىلى مەملەكەت تاراپىنان گازداندىرۋعا 18,4 ملرد تەڭگە, ۇلتتىق وپەراتور «قازترانسگاز» اق تاراپىنان 1,5 ملرد تەڭگە ءبولىندى. 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, كوگىلدىر وتىنعا قول جەتكىزگەن تۇرعىندار سانى 129 مىڭعا ارتادى دەپ كۇتىلۋدە.
«سارىارقا» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى تراسساسىنىڭ بويىنداعى وڭىرلەردە, ياعني, جەزقازعان, قاراعاندى, تەمىرتاۋ, استانا قالالارىندا كومىردەن گازعا كوشۋ ارقىلى ەكولوگيالىق جاعداي جاقسارادى. الدىن الا باعالاۋعا سايكەس, 2030 جىلعا قاراي اتموسفەراعا لاستاۋشى زاتتار شىعارىندىلارىنىڭ دەڭگەيى جىلىنا 60-70 مىڭ تونناعا تومەندەمەك.
جوبانىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاماسى ازىرلەنىپ, ساراپتامالىق وڭ قورىتىندى الىنعان بولاتىن. ال جوبانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا «استاناگاز» قمگ» اكتسيونەرلىك قوعامى جوبا كومپانياسى رەتىندە بەلگىلەندى.
ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, قىزىلوردادان استانا باعىتىندا گاز قۇبىرلارىن تارتۋ ءىسى باستاۋ العان كەزدە جەزقازعان, قاراعاندى, تەمىرتاۋ, استانا قالالارىندا جەتكىزىلەتىن گازدى تۇتىنۋشىلارعا تاراتۋ جەلىلەرىن سالۋ ءىسى دە قاتار قولعا الىنباق. بۇل ارقاداعى قالىڭ ەلدى گازبەن قامتۋ ءىسىن جەدەلدەتەدى. دەگەنمەن جۇمىس اۋقىمدى بولعاندىقتان بۇل استانا قالاسىنىڭ وزىندە الداعى بەس جىلدى قامتىماق. استاناعا سالىناتىن ورتالىق ماگيسترال ارقىلى كەلىپ تۇسكەن گاز ءبىرىنشى كەزەكتە جىلۋ ەنەرگيا ورتالىقتارى مەن جىلۋ قازاندىقتارى سەكىلدى ءىرى تۇتىنۋشى كاسىپورىندارعا بەرىلەدى. مۇنىڭ ءوزى قالانىڭ ەكولوگيالىق پروبلەماسىن سەيىلتۋگە جاردەمدەسەدى. كەلەسى كەزەكتە اۋەلى كوكتال كەنتىنە, سودان كەيىن قالانىڭ وڭتۇستىك-شىعىس اۋدانىنىڭ حالقىنا بەرىلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
ء«الى تۋماعان سيىردىڭ ۋىزىن ءسوز قىلعانداي» جەكە سەكتوردا تۇراتىن استانا حالقىن تولعاندىرىپ جۇرگەن ۇلكەن ماسەلە − ءالى كەلىپ ۇلگەرمەگەن گازدىڭ باعاسىنا قاتىستى. باعا تۇتىنۋشى حالىقتىڭ قولايىنا جاعا ما؟ الدە, گاز قۇبىرىن سالۋعا جۇزدەگەن ميلليارد تەڭگەنىڭ قارجىسى جۇمسالىپ, مىڭداعان شاقىرىمدىق قاشىقتىقتان جەتكىزىلەتىندىكتەن جۇمسالعان شىعىنعا سايكەس قىمباتتاي تۇسە مە؟
ماعزۇم مىرزاعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, حالىققا ساتىلاتىن گازدىڭ بولجامدى باعاسى انىقتالۋدا. قازىرگى ەسەپتەۋلەر گازدىڭ 1 تەكشە مەترىنىڭ باعاسى 47,5 تەڭگەدەن بولاتىندىعىن كورسەتىپ وتىر. بۇل, ارينە كومىردىڭ باعاسىنا قاراعاندا قىمباتتاۋ. بىراق تۇتىنۋشىلاردىڭ باعاعا سايكەس جۇمسايتىن قارجى شىعىندارى گازدى پايدالانۋ ارقىلى تۇرمىستا پايدا بولاتىن جايلىلىق ارقىلى وتەلەدى. ارينە گاز باعاسىن بەلگىلەۋدە ونى تاسىمالداۋعا جۇمسالاتىن شىعىندار دا ەسەپتەلەتىندىگى انىق. ماسەلەن, شىمكەنت, الماتى قالالارى, جامبىل وبلىسى سەكىلدى وڭتۇستىك وڭىردە قۇبىر ارقىلى جەتكىزىلگەن 1 تەكشە مەتر گازدىڭ باعاسى حالىققا 35-37 تەڭگەدەن ساۋدالانۋدا. ال «سارىارقا» ماگيسترالىنىڭ گازى ودان قىمباتتاۋ بولاتىن ءتۇرى بار. بىراق ەلىمىزدىڭ ورتالىعى مەن سولتۇستىك وڭىرىنە كوگىلدىر وتىن جەتكىزەتىن «سارىارقا» گاز قۇبىرىن الەۋمەتتىك جوبا دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. ويتكەنى بۇل قۇبىر ەكونوميكالىق پايدا تابۋ ماقساتىن كوزدەمەيدى. بۇل جۇمسالاتىن شىعىندارىنىڭ مولدىعىنا قاراماستان, ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس وسى ءوڭىر حالقىنىڭ جايلى تۇرمىسقا قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن سالىنباق. ماسەلەن, الدىن الا ەسەپتەۋلەر بويىنشا «سارىارقا» گاز قۇبىرى ارقىلى كەلەتىن گازدى پايدالانۋعا جەكە كوتتەدج يەسى قىستىڭ ءار ايىندا ورتا ەسەپپەن 25 مىڭ تەڭگە جۇمسايتىن بولسا, جاز ايىندا بۇل شىعىن 5,5 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تومەندەيدى. سوندا ورتا ەسەپپەن ءبىر جىلدىڭ ءار ايىندا ءارى كەتكەندە 15 مىڭ تەڭگە جۇمسالاتىن بولادى. جايلى ءومىر ءۇشىن بۇل قىمبات باعا ەمەس.
ءيا, قۇرىلىسى انە-مىنە باستاۋ الاتىن «سارىارقا» گاز قۇبىرى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ىرگەلى جوبالارىنىڭ ءبىرى بولاتىندىعى انىق.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
