قازاقستان-پولشا: ەسكى تانىستىقتان – جاڭا ىقپالداستىققا

قازاقستان پرەزيدەنتى H.Hازار­باەۆ وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن پولياك جۋرناليستەرىنىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, قازاق-پولياك قارىم-قاتىناستارىنىڭ ماڭىزىن بىلايشا سيپاتتاعان ەدى: “...قازاق­ستان پولشانى ورتا جانە شىعىس ەۋروپاداعى ماڭىزدى ەكونوميكالىق جانە ساياسي سەرىكتەس رەتىندە قاراستىرادى, ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جوعارى ءدا­رەجەدەگى سەنىمدىلىك پەن شەشىلمەگەن ماسەلەلەردىڭ جوقتىعىمەن ەرەكشەلەنەدى...”.بۇگىنگى كۇنى ەڭ اۋەلى ساۋدا-ەكونوميكا سالاسىنداعى ۇتىم­دى ىنتىماقتاستىقپەن بەكىتىلگەن بۇل قاتىناستار ەۋروپا وداعى شەڭ­بەرىندە دە, ەكىجاقتى تۇرعىدا دا جەمىستى جالعاسىپ كەلەدى. قازاق-پولياك ەكونوميكا سالا­سىن­داعى قاتىناستارىنىڭ نەگىزىن ءۇش ماڭىزدى ۇكىمەت­ارا­لىق كەلىسىم قۇرايدى: ەكونوميكالىق ىنتىماق­تاس­تىق جونىندەگى كەلىسىم, ينۆەس­تي­تسيالاردى تارتۋ مەن ءوزارا قورعاۋ ءجو­نىندەگى كەلىسىم, قو­سارلانعان سا­لىق سالۋدى بولدىرماۋ جانە تابىس پەن كاپيتالعا سالى­نا­تىن سالىق­تار­عا قاتىستى سالىق سا­لۋدان جال­تارۋعا جول بەرمەۋ تۋرالى كون­ۆەنتسيا. ىنتىماقتاستىقتى دامى­تۋعا ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سا­لا­لارىنداعى ارەكەتتەرگە باعىت­تال­عان بىرقاتار باسقا دا قۇجاتتار وڭ ىقپال ەتىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى مۇناي-گاز ءوندىرىسى, كولىك, كوممۋنيكاتسيالار, قۇرىلىس, كاسىپكەرلىك, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ تاۋارلارىن قايتا وڭدەۋ, ماشينە جاساۋ, تۋريزم, جيھاز جانە فارماتسەۆتيكا سالالارىنداعى بايلا­نىستاردىڭ قارقىن الا باستاعانىن ايتا كەتكەن ورىندى. پولشا قازاقستان ءۇشىن ەۋرو­پاداعى نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى ەكەندىگى ءمالىم. ول قازاق­ستان­مەن تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى بويىنشا ورتا جانە شىعىس ەۋرو­پا مەملەكەتتەرى اراسىندا ال­دىڭعى ورىندا تۇر. ناقتىراق ايتساق, ەۋرو­پا وداعى مەملەكەتتەرى ارا­سىن­دا 7-ءشى ورىن, الەم مەملە­كەت­تەرى اراسىندا 15-ءشى ورىن الادى. مىسالى, 2009 جىلدىڭ 11 ايىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا پولشانىڭ قازاقستاننىڭ تاۋار اينالىمىنىڭ جالپى كولەمىندەگى ۇلەس سالماعى 1,7% بولدى. سونىمەن قاتار, پول­شانىڭ قازاقستان ەكسپورتى جالپى كولەمىندەگى ۇلەس سالماعى 1,9%-دان استى (2008 جىلدىڭ سايكەس مەرزى­مىن­دە تەك 0,6% بولعان), ال قازاقستان يمپورتىنىڭ جالپى كولەمىندەگى بۇل كورسەتكىش 1,4% قۇرادى (2008 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىندە ول – 1,0%). سوڭعى 8 جىلدا قر مەن پر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 10 ەسە كوبەيىپ, ارى قاراي دا ءوسۋ ءۇردىسىن بايقاتىپ وتىر. الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاراماستان, قازاقستان مەن پولشا اراسىنداعى ەكونو­مي­كا­لىق ىنتىماقتاستىق ارتىپ كە­لەدى. ماسەلەن, 2009 جىلدىڭ 11 ايى ىشىندە ەكىجاقتى تاۋار اينالى­مى­نىڭ كولەمى 1,1 ملرد. اقش دول­لارىن قۇرادى. بۇل 2008 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا (786,3 ملن. دولل.) 40%-عا ارتىق. ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينا­لىمىنىڭ قۇرىلىمى بىرنەشە جىل بويى تۇراقتى بولىپ قالۋدا. تەك تاۋارلىق پوزيتسيالار عانا وزگەرۋدە. قازاقستاننىڭ پولشاعا جىبەرگەن ەكسپورتى قۇرىلىمىنداعى باسىم تاۋارلار: وتىن-ەنەرگەتيكا, حيميا, قارا مەتاللۋرگيا ءوندىرىسىنىڭ ءونىم­دەرى, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى, سونىڭ ىشىندە استىق پەن ۇن. ال پولشادان قازاقستانعا كەلەتىن يم­پورتتىڭ نەگىزگى سالالارى: حيميا ءوندىرىسىنىڭ ونىمدەرى, ماشينەلەر مەن جابدىقتار, ەلەكتر قۇرالدارى, اسىل ەمەس مەتالدار مەن ولاردان جا­سالعان بۇيىمدار, تسەلليۋلوزا, قاعاز, سينتەتيكالىق ماتەريالدار مەن رەزەڭكەدەن جاسالعان بۇيىم­دار, كولىكتەر, مال شارۋاشىلىعى مەن وسىمدىك ءونىم­دەرى, جيھاز بەن ونىڭ جيناقتاۋشى بولشەكتەرى, ازىق-ت ۇلىك. ەكىجاقتى باي­لا­نىستىڭ دامۋى مەن ونىڭ ىرعا­عى­نا ەلەۋلى ۇلەسىن مەم­لەكەتتىك دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قولداۋىمەن بە­كى­تىلگەن ەكى مەملەكەت كاسىپكەرلەرى ارا­سىن­داعى قاتىناس­تار قوسىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە پول­­­شا جەكە كا­پي­­تالى قازاق­ستان­دىق ەكونوميكا­نىڭ كوپتەگەن سالا­سىندا بەلسەندى جۇ­مىس ىستەپ جاتسا, قازاقستاندا 100-دەن استام قازاق-پولياك بىرلەس­كەن كاسىپورنى تىركەل­گەن. ءبىزدىڭ ويى­مىزشا, بۇل الەمدىك قارجى-ەكو­­نوميكالىق داعدارىس زارداپ­تا­رىن جەڭە بىلگەن قازاقستان ەكو­نو­ميكاسىنا دەگەن قىزىعۋشى­لىق­تىڭ ايعاعى بولىپ تابىلادى جانە باسقا مەملەكەتتەردىڭ ىسكەر توپ­تارىنا ەلدە قولايلى ينۆەس­تي­تسيالىق احۋال مەن ءىس جۇرگىزۋدىڭ كەڭ مۇمكىندىكتەرى بار ەكەنىن بىلدىرەدى. كەزەكتى وتى­رىسى ۇستىمىزدەگى جىلعا جوس­پار­لان­عان ەكونوميكالىق ىن­تى­ماقتاستىق جونىندەگى قازاق-پولياك ۇكىمەتارا­لىق كوميسسياسى دەڭ­گەيىن­دەگى ارە­كەت­تەستىك ۇدەرىستەرى دە ارتا ءتۇسىپ وتىر. قازاقستاننىڭ ەۋرو­پالىق سە­رىكتەستەرىمەن ىقپال­داسۋىن كوزدەي­تىن “ەۋروپاعا جول” باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ارقا­سىندا سەرىك­تەس­تىك شەڭبەرى دە كە­ڭەيىپ كەلەدى. اتال­عان باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە جانە قا­زاق­ستان ەكو­نوميكاسىنىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋ جوسپارى اياسىندا “دامۋ كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى” مەن پولشا كاسىپكەرلىكتى دا­مىتۋ اگەنتتىگى اراسىندا ىنتى­ماق­تاستىق قارىم-قاتىناس قالىپ­تاس­قان. ءوندىرىستى تەحنولوگيالارمەن قام­تاماسىز ەتۋ جانە قازاقستاندىق ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا سىندارلى ىنتىماق­تاس­تىق ارى قاراي جالعاسۋدا. بۇل سا­لادا ءبىزدىڭ بەلسەندى سەرىكتەستەرىمىز “KAZNEX” ەكسپورتتى دامىتۋ جانە ىلگەرىلەتۋ كورپوراتسياسى مەن 2008 جىلى قۇرىلعان ۆارشاۆاداعى پولشا-قازاقستان ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى بولىپ تابىلادى. وسى قۇرىلىمدار اراسىنداعى ارەكەتتەس­تىك ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق فو­رۋمدار مەن ەكى مەملەكەت كاسىپ­كەر­لەرىنىڭ بىرقاتار بيزنەس-ميسسياسى ۇيىمداستىرىلدى. ەڭ الدىمەن, قا­زاقستاندىق كاسىپكەرلەر بايلانىس­تىڭ تيىمدىلىگى مەن جەمىستىلىگىن اتاپ ءوتتى. ال ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتى (“KAZNEX” كورپوراتسياسى) 2010 جىلى پولشامەن ىنتىماقتاستىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ نيەتى بار ەكەنىن ءبىلدىردى. ول بويىنشا وتان­دىق وڭدەۋشى سەكتور وكىلدەرىنىڭ سالالىق ساپارلارىن ۇيىمداستىرۋ, قازاقستان تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ پولشادا وتەتىن حالىقارالىق ساۋ­دا كورمەلەرىنە قاتىسۋىن بەلسەن­دى­لەندىرۋ كوزدەلۋدە. ناتيجەسىندە اتال­مىش ءىس-قيمىلدار قازاقستان­دىق ەكسپورت قۇرىلىمىن كەڭەيتۋ بويىنشا جاسالعان “ەۋروپاعا جول” باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا ءمۇم­كىندىك تۋعىزىپ, تاۋارلارىمىزدى سىرتقى رىنوكقا شىعارۋعا كومەك­تە­سەدى. وسى ورايدا وزىق تەحنو­لو­گيا­لاردى ەنگىزۋ جانە بىرىگىپ قول­دانۋ, بىرلەسكەن كاسىپورىندار اشۋ, جەكە كاپيتال سالۋدا پولياك فير­ما­لارىنىڭ قازاقستاندىق سەرىكتەس­تەرى­مەن بەلسەندى جۇمىس ىستەۋىن قول­داۋ وتە ماڭىزدى. مەملەكەتتەرىمىز كاسىپكەرلەرىنە مۇناي-گاز جانە فارماتسەۆتيكا, جي­ھاز بەن قۇرىلىس ماتەريالدارى ءون­دىرىسى, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ, ماشينە جاساۋ, كولىك جانە جەڭىل ونەركاسىپ سالالارىنا بىرگە قاتىسۋىنىڭ الەۋەتىن ارت­تى­رۋ­دى دا ۇسىنامىز. وسى سالالاردا بىرلەسكەن كاسىپورىندار اشۋ ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولا الار ەدى. پولياك فيرمالارىنىڭ قازاقستان رىنوگىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى جوعارى جانە وسىعان وراي ءوزارا سە­رىكتەستىكتى دامىتۋدىڭ كەلەشەگى مەن مۇكىندىكتەرى زور دەپ بىلەمىز. جالپى ايتقاندا, قازاقستان مەن پولشا اراسىنداعى ىنتىماق­تاس­تىقتى جەمىستى دەپ ەسەپتەيمىز جانە كەلەشەگى ۇلكەن دەپ سانايمىز. دەگەنمەن, سوڭعى كەزدەرى تاۋار اي­نالىمىنىڭ ءوسۋ ءۇردىسى باي­قال­عا­نىمەن, قازاق-پولياك ەكونوميكالىق بايلانىستارىنىڭ دەڭگەيى ءالى دە بولسا ەكى جاقتىڭ الەۋەتىنە تولىق سايكەس كەلمەيتىنىن اتاپ ايتۋ كەرەك. ەۋرازيا قۇرلىعىندا حالىقارا­لىق ەكونوميكالىق بايلانىستار­دىڭ تەرەڭدەۋىمەن جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەن ەۋروپا اراسىن­داعى جۇك تاسقىنىنىڭ وسۋىمەن بايلانىستى ۇلى جىبەك جولىن قايتا وركەندەتىپ, كونتينەنتارالىق كوپىر سالۋ يدەياسىنىڭ وزەكتىلىگى ارتا ءتۇستى. بۇل رەتتە مەملەكەت­تەرى­مىزدىڭ كولىك-ترانزيتتىك ينفراقۇ­رى­لىمىن كەڭىرەك قولدانۋىمىز كەرەكتىگى دە كۇن تارتىبىنە شىعادى. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇلتتىق كولىك جۇيەسىنىڭ ەۋروپالىق جانە الەمدىك كولىك جۇيەسىمەن بىرىگۋىنە باعىتتالعان ەلىمىزدىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى كولىك ستراتەگياسى جەمىستى جۇزەگە اسۋدا. قازاق-پولياك ەكونوميكالىق قا­تىناستارى ءۇشىن جاڭا پەرسپەكتي­ۆا­لار 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ارا­سىنداعى كەدەن وداعىنىڭ قۇ­رىلۋىنا بايلانىستى دا اشىلاتىن بولىپ وتىر. قالىپتاستىرىلۋ ءۇس­تىندەگى بىرلەسكەن رىنوك شەڭبەرىندە قازاقستان رىنوگى بىرلەسكەن ەكونوميكالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن پولياك شارۋاشىلىق سۋ­بەك­تىلەرىنە قازىرگىدەن تارتىم­دى­راق بولۋى ءتيىس. سوندا بۇل پولياك كومپانيالارىنىڭ كاپيتالىن قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ شيكى­زات­تى ەمەس سەكتورىنا ورنالاس­تى­رۋعا ىنتالاندىرادى دەپ سەنەمىز. سونىمەن قاتار, پولشانىڭ ەكونوميكا مەكەمەلەرىمەن, ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتالارى جانە ىسكەر توپتارىمەن بايلانىستاردا ينۆەس­تي­تسيالىق جوبالاردىڭ قازاقستان­داعى مەملەكەت جانە ونىڭ جوعارعى جەتەكشىلىگى تاراپىنان كەڭ جانە ۇزاق مەرزىمدى قولداۋ قاجەت بولاتى­نى دا تۇسىنىكتى. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ اتاپ ءوت­كەندەي: “قازاقستاندى يندۋستريا­لان­دىرۋ, سونىڭ ىشىندە ينفرا­قۇ­رىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسىن باستادىق. مۇناي مەن گاز ساتى­لى­مىنان تۇسكەن قاراجاتتىڭ ءبارى يندۋستريالاندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قورعا اۋدارىلادى. سالىقتاردى تومەندەتىپ, شاعىن بيز­نەستى دامىتۋ ءۇشىن جاعداي تۋعى­زا­مىز. قازاق­ستاندا ەركىن كەدەن ايماقتارى بار, ولاردا ءىس جۇرگىزۋگە ەرەكشە جاعداي جاسالعان”. مۇنىڭ بارلىعى ەكى مەملەكەت اراسىندا ەكو­نوميكالىق ىنتىماقتاستىق قۇ­رۋ­عا بارلىق العىشارتتار قالىپ­تاستىرادى. قازاقستان مەن پولشا ءبىر-بىرىنەن الشاق جاتقان ەلدەر. الاي­دا, ول شىنايى ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كەدەرگى كەلتىرە المايدى. ارىپتەستەردى ادەتتە ورتاق تابىستار جاقىنداستىرادى. قازاق­ستاننىڭ پولشاداعى ەلشىسى رە­تىندە ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىس­تار­دىڭ جاندانا ءتۇسۋى ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمدى جۇمساپ قىزمەت ات­قا­را­تىنىمدى اتاپ كورسەتكىم كەلەدى. الەكسەي ۆولكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پولشا رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى.