سول كۇندەر – ءار ءساتى تاريحي وقيعالارعا تولى ەرەكشە كەزەڭ ەكەن-اۋ! تۋرا ءبىر جىل بۇرىن – 1991 جىلدىڭ 19 تامىزىندا الەمنىڭ التىدان ءبىرىن الىپ جاتقان الىپ مەملەكەتتە الاپات توڭكەرىس بولا جازداعان. ىلە-شالا «ۇلتتار تۇرمەسى» ىدىراپ, تاۋەلسىزدىك شەرۋى باستالدى. 16 جەلتوقساندا, الماتىداعى جاڭا الاڭدا ۇلى مارتەبەلى تاۋەلسىزدىك جاريالانىپ, وسى جولدا قۇربان بولعان بارشا بوزداقتىڭ ارۋاعىنا باعىشتالىپ ايات وقىلعاندا, الاڭداعى مىڭ سان جۇرت جاۋىپ تۇرعان جاۋىنعا قاراماستان تىزەرلەپ وتىرىپ بەت سيپاعان! سول توپتىڭ ىشىندە ەكىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتى ءبىز دە بار ەدىك...
ءيا, سول كۇندەردىڭ وقيعاسى تاۋدان قۇلاعان تاسقىنداي تەز وتكەن ەكەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى 1992 جىلى 30 قاڭتاردا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ), 2 ناۋرىزدا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا (بۇۇ), ال 22 مامىردا يۋنەسكو-عا مۇشە بولىپ قابىلداندى. سىرتقى ساياساتتان بولەك, ەلدىڭ ءوز ىشىندەگى اسا ماڭىزدى قۇبىلىستار دا قاتار ءجۇردى. 1992 جىلى 4 ماۋسىمدا پارلامەنت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى – تۋىن, ەلتاڭباسىن, ءانۇرانىن بەكىتتى. 6 شىلدەدە جوعارعى كەڭەس قاۋلىسىنا وراي ورال وبلىسى – باتىس قازاقستان وبلىسى بولىپ, تسەلينوگراد وبلىسى – اقمولا وبلىسى بولىپ, شىمكەنت وبلىسى – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بولىپ, تسەلينوگراد قالاسى – اقمولا قالاسى بولىپ وزگەرتىلدى.
الدا 19 شىلدە...
«بۇل – تايپاقتىقتار ءۇشىن ماڭگى ەستە قالار كۇن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تايپاق تورىندە. جالعىز ەمەس, قاسىنا باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ باسشىلارى – تاتارستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مينتيمەر شايميەۆ پەن باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەس توراعاسى مۇرتازا راحيموۆتى ەرتە كەلدى. ءۇش پرەزيدەنت مىنگەن تىكۇشاق سول كەزدەگى تايپاق اۋدانى, كسرو-نىڭ 50 جىلدىعى اتىنداعى كەڭشاردىڭ كەڭ دالاسىندا ورىن تەپكەن اعا شوپان ايساعاليەۆتەردىڭ قونىسىنا كەلىپ قوندى...» دەپ جازدى كەيىن تايپاقتىق ارداگەر جۋرناليست, بۇگىندە ومىردەن وتكەن امانگەلدى ماقىموۆ اعامىز.
ءبىر قىزىعى, ورال قالاسىندا باس قوسقان باۋىرلاس ءۇش حالىقتىڭ باسشىسى وبلىس ورتالىعىنان 300 شاقىرىمداي جاپانداعى جايلاۋعا بىرەر ساعاتقا نەگە باردى ەكەن؟! اس ءىشىپ, باس ۇستاۋ ماقسات بولماس. ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ سىيلاستىعىن كورسەتەتىن, قازاقى قوناقجايلىقتى تانىتقان ءبىر ءسات ەدى بۇل...
– سول كۇندەرى بۇكىل تايپاق دۇرلىكتى. مارتەبەلى مەيمانداردى تiكۇشاقتان قارسى العان توپتىڭ ىشىندە مەن دە بولدىم, – دەپ ەسكە الادى بەلگىلى اقىن, سول كەزدەرى بازارتوبە كەڭشارىنىڭ تراكتورشىسى بولعان ساعىنتاي بيسەنعاليەۆ.
«...دالادا جينالعان قىرۋار حالىقپەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەتەنە امانداسىپ, قارتتاردىڭ قولىن ۇستاپ, جاستاردىڭ سالەمىن قابىل الدى. جاعالاي تىگىلگەن كيىز ءۇيدى ارالادى. اعا شوپاننىڭ جايلاۋداعى ۇيىنە ادەيى باس سۇعىپ, شوپانمەن اۋىزبا-اۋىز سويلەسىپ, جاي-كۇيىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن, شارۋا جايىن سۇراپ, تۇرمىسىن كوزبەن كوردى. اعا شوپاندى كەلەر جارقىن كۇنگە سەندىردى.
بۇدان سوڭ ارنايى تىگىلگەن اقشاڭقان كيىز ۇيگە كىرىپ, قازاقى داستۇرمەن باس ۇستاپ, ەت جەپ, شاي ءىشتى. داستارقان باسىندا اقساقالدارمەن, اۋدان باسشىلارىمەن, ەڭبەك ادامدارىمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇردى. ءبىر ساعاتقا سوزىلعان وتىرىس كەزىندە ەلدىڭ قازىرگى جاعدايى, ورال وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسى, تايپاق اۋدانىنىڭ حال-احۋالى كەڭىنەن ءسوز بولدى. ەلباسى الدا وتپەلى كەزەڭ تۇرعانىن, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋىمىز كەرەكتىگىن, اللا بۇيىرتسا قازاقستان ءتۇبى وزىق ەلدەر ساپىنا قوسىلاتىنىن, تاۋەلسىزدىك جەمىسىن كورەتىن كۇن دە الىس ەمەس ەكەنىن ايتتى. داستارقان باسىندا اۋىل اقساقالى ناۋقان باياحوۆ ەلباسىنا باتا بەردى. باس-اياعى ەكى-ءۇش ساعاتقا سوزىلعان كەزدەسۋدەن سوڭ تايپاقتىقتار ەلباسىمەن قيماي قوشتاستى», دەپ جازادى امانگەلدى ماقىموۆ.
قوشتاساردا سول جەردەگى حالىق ءۇش پرەزيدەنتتى ورتاعا الىپ, سۋرەتكە ءتۇسىپتى. ەل-جۇرتتىڭ شەكسىز پەيىلى پرەزيدەنتتەردى قۇشاعىنا قاتتى قىسىپ, قۋسىرىپ جىبەرىپتى: ەلباسى بەشپەنتىن تاستاپ, جەڭىن ءتۇرىپ السا, مۇرتازا راحيموۆ قاۋمالاعان كوپشىلىكتىڭ اراسىنان ءبىر يىعىمەن ارەڭ كورىنىپ تۇر...
وسى سۋرەتكە قاراپ تۇرىپ ەلباسىنىڭ تورتكۇل دۇنيەدەگى تۇركى جۇرتىن تۇگەندەپ جۇرەتىن سارابدال ساياساتى سول كەزدەن-اق باستالعان ەكەن-اۋ دەپ ويعا قالاسىز...
«19 تامىزدا باتىس قازاقستان وبلىسىنا رەسمي جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن مەملەكەت باسشىسى ورال قالاسىندا باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەس توراعاسى م.راحيموۆپەن جانە تاتارستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى م.شايميەۆپەن كەزدەسىپ, ەكىجاقتى پايدالى ارىپتەستىك پەن ءوزارا كومەك جولدارى تۋرالى پىكىر الماستى. تاراپتار دوستىق قارىم-قاتىناستى دامىتىپ, ورتاق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى ساقتاۋ, ينتەگراتسيالىق ۇردىستەردى جەدەلدەتۋ جايلى ن.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىن قولدادى. سونداي-اق مادەنيەت پەن ونەر, ءبىلىم مەن اقپارات, عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىندا تىكەلەي ارىپتەستىكتى قولداپ وتىرۋعا ۋاعدالاستى» دەپ جازىپ جاتتى اقپارات اگەنتتىكتەرى بۇل كۇن تۋرالى...
* * *
قوسبارماقتاعى سول ءبىر كەزدەسۋدەن بەرى شيرەك عاسىردان ارتىق ۋاقىت ءوتىپتى. توقسانىنشى جىلداردىڭ قيىندىعى, ەلباسىنىڭ سول كەزدە ايتقان «وتپەلى كەزەڭى» دە كورگەن تۇستەي قازىر.
ارينە, جوعالتقانىمىز دا جوق ەمەس. تايپاق اۋدانى تاراعالى بايتاق جايلاۋداعى مىڭعىرعان مال ازايىپ, جاپان دالاداعى مالشى قونىستارى جويىلىپ كەتتى. ءۇش پرەزيدەنت باس قوسقان قوسبارماقتىڭ جۇرتىن دا بۇگىندە ارام ءشوپ باسقان. ادەمى بەلگى ورناتىپ, ادەيى بارىپ تۇرار تاريحي ورىنعا اينالدىرسا, اتتەڭ! – دەيسىڭ.
دەگەنمەن, سول كەزدەسۋدىڭ ءبىر جادىگەرى ساقتالىپ قالىپتى! ونى ساقتاعان – ولكە تاريحى دەسە جانىن بەرەتىن ازامات, جاڭاقالا اۋداندىق مۋزەيىن قولىمەن قۇرعان امانجول ءسالىموۆ اعامىز.
– ء«ۇش مەملەكەت باسشىسى تۇسەتىن كيىز ءۇيدىڭ ساۋلەتىن بارىنشا اسىرعىمىز كەلدى. كوپ نارسەنىڭ كوزى تاۋسىلا باستاعان, جوقشىلىق كەز عوي. «پرەزيدەنتتەرگە ارناپ تىگىلگەن ون ەكى قانات اق وردانىڭ ءتورى جۇپىنىلاۋ بولىپ تۇر» دەگەندى قۇلاعى شالعان ءبىر كەلىنشەك ء«بىزدىڭ ۇيدە قولدان توقىلعان كىلەم بار» دەپتى. ول كەلىنشەك – سول جەرگە اسپاز رەتىندە تاماق پىسىرۋگە الىپ بارعان قاراۋىلتوبە اۋىلىنىڭ تۇرعىنى مانشۇك حاسانوۆا ەكەن. ءسويتىپ تەز ارادا كىلەم اكەلىنىپ, اق وردانىڭ تورىنە ءىلىندى, – دەپ ەسكە الادى سول كەزدە بازارتوبە كەڭشارى جاستار كوميتەتىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ قىزمەت ەتەتىن امانجول اعامىز.
ءبىر قىزىعى, بۇل كىلەمنىڭ ءوز تاريحى بار ەكەن. قاراۋىلتوبە اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى جامپەش حاسانوۆتىڭ ءبىر قارىنداسى سوعىستان كەيىنگى قيىن ۋاقىتتا وزبەكستانعا ۇزاتىلعان. ءبىراز جىلدان كەيىن قىزدىڭ سوڭىنان ىزدەپ بارعان توركىن جۇرتىنا فەرعانالىق وزبەك قۇداسى وسى كىلەمدى سىيعا تارتىپتى.
مىنا قىزىقتى قاراڭىز: قولدان توقىلعان سول ءبىر تىقىر كىلەمدە ءۇش جولبارىس بەينەلەنگەن ەكەن! ناق ورتادا ايباتتى اڭ – جەلكەسى كۇجىرەيگەن تارعىل جولبارىس شونجىگىن اۋزىنا تىستەگەن كۇيى ابايلاپ العا باسىپ كەلەدى. «ۇرپاعىمدى قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي, قايتسەم قاتارعا قوسامىن» دەگەن سالماقتى دا سالتاناتتى كوزقاراس. ال ونىڭ ەكى جاعىندا شاعىنداۋ دەنەلى, ءتۇر-ءتۇسى دە ءسال قوڭىرقاي قوس جاس جولبارىس جەرباۋىرلاي جايعاسقان ەكەن. ارنايى توقىلعانداي دەرسىڭ!
...كىلەمدە كەستەلەنگەن سىرلى سۋرەتتى تاتارستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مينتيمەر شايميەۆ بىردەن اڭعارىپتى دەسەدى. جاسىل جايلاۋداعى اقشاڭقان ءۇيدىڭ تابالدىرىعىن اتتاسىمەن-اق كىلەمدى نۇسقاپ:
– نۇرەكە, ورتادا تۇرعان – ءسىز دە, ەكى جاعىڭىزداعى – مۇرتازا ەكەۋمىز عوي, – دەگەن مينتيمەر ءشارىپ ۇلىنىڭ تاپقىر سوزىنە وتىرعاندار ءماز بولا ك ۇلىپتى.
– وسى كىلەمدى كەيىن كوپ ىزدەدىم. «قانشا سۇراساڭىز دا بەرەيىن, ساتىڭىز ماعان!» دەپ مانشۇك اپايعا بىرنەشە مارتە باردىم. اقىرى اپايدى كوندىرىپ, اقىسىنا تاڭداعان ەڭ قىمبات كىلەمىن الىپ بەرىپ, تاريحي جادىگەردى قولىما ءتۇسىردىم, – دەيدى ولكە تاريحىنا ءومىرىن ارناعان امانجول اعامىز.
P.S. ءۇش پرەزيدەنتتىڭ قوسبارماق جايلاۋىنداعى كەزدەسۋىنە كۋا بولعان تاريحي كىلەم بۇگىندە امانجول ءسالىموۆتىڭ جەكە كوللەكتسياسىندا. اعامىز ءوزى ءۇشىن وتە قىمبات جادىگەردى قۇرت ءتۇسىپ ب ۇلىنبەۋى ءۇشىن ارا-تۇرا تورىنە جايىپ قويادى ەكەن. ورايى كەلگەندە مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنا شىعارىپ, ەل-جۇرتقا دا تانىستىرىپ ءجۇر. تاريح دەگەن وسى-اۋ.
