بەگىم

ء(لايلا مۇحتارقىزى اۋەزوۆا تۋرالى تولعانىس)

ء…بارى دە ادەتتەگىدەي كۇتپەگەن جەردەن باستالدى. ون جىلدان استام بويى باسپالاردىڭ تارتپاسىندا جاتقان «بەسىگىڭدى تۇزە!..», «بەسىگىڭدى ايا!..» سياقتى اۋەزوۆ تۋرالى ءافسانالارىم «جۇلدىزدا» جاريالانىپ, «بەيۋاق» كىتابىم باس­­پا بەتىن كورگەن كەزى. س.قي­را­باەۆ, ر.بەردىباەۆ, م.مىرزاحمەتوۆ سياق­تى وقىمىستى اعالارىم قولقا سالىپ, عىلىمعا قاقپايلاپ, ۇسى­نىس جاساعانىنا قاراماستان, بويىمدى اۋلاق تارتىپ جۇرگەم.

ء(لايلا مۇحتارقىزى اۋەزوۆا تۋرالى تولعانىس)

ء…بارى دە ادەتتەگىدەي كۇتپەگەن جەردەن باستالدى. ون جىلدان استام بويى باسپالاردىڭ تارتپاسىندا جاتقان «بەسىگىڭدى تۇزە!..», «بەسىگىڭدى ايا!..» سياقتى اۋەزوۆ تۋرالى ءافسانالارىم «جۇلدىزدا» جاريالانىپ, «بەيۋاق» كىتابىم باس­­پا بەتىن كورگەن كەزى. س.قي­را­باەۆ, ر.بەردىباەۆ, م.مىرزاحمەتوۆ سياق­تى وقىمىستى اعالارىم قولقا سالىپ, عىلىمعا قاقپايلاپ, ۇسى­نىس جاساعانىنا قاراماستان, بويىمدى اۋلاق تارتىپ جۇرگەم.

كۇندەر مەن ايلار ءوتىپ جاتتى. قاراشانىڭ اياعىنا قاراي كەشكە جاقىن ۇيگە سونداي ءبىر مادەنيەتتى ادام حابارلاسىپ: «تۇرسىن قۇدا­كەلدى ۇلى! كەش ءارى ۇيىڭىزگە حابار­لاسقانىما جانە ورىسشا سويلە­گە­نىمە عافۋ ەتىڭىز. سىزبەن جولى­عىپ, سويلەسۋگە بولا ما؟ قىزمەتىڭىزگە بارسام, قاي ۋاقىتتا قابىلداي الاسىز؟ ءسىز مەنى بىلمەيسىز. مەنىڭ اتى-ءجونىم – ءلايلا مۇحتارقىزى اۋەزوۆا», – دەدى!
ەمىن-ەركىندىككە ۇيرەنگەن جازۋشىلار وداعى ءۇشىن مۇنداي سوزدەر ءبىر ءتۇرلى جات ەستىلەدى ەكەن. قاي­داعى قابىلداۋ بولمەسى؟ اتى-ءجو­نىمەن اتاۋعا قازىر دە پەيىلسىزبىن, سوندىقتان دا بىردەن: «ءلايلا اپاي! مەن ءسىزدى بىلەمىن. وسىدان 13 جىل بۇرىن ماعان مۇراجايدىڭ ارحيۆىنە رۇقسات بەرمەگەن بولاتىنسىز جانە ءسىزدى قابىلدايتىنداي كابينەتىم دە جوق. ودان دا مەن سىزگە بارايىن, دەدىم». «وي, كەشىرىڭىز! ول وقيعا مەنىڭ مۇلدە ەسىمدە جوق. بىراق سىزبەن قالايدا اڭگىمەلەسۋىم كەرەك. ەرتەڭ قىزمەت ورنىڭىزعا بارايىن. ءسىز اۋرە بولماڭىز», – دەدى.
كەزدەيسوق باستالعان اڭگىمەنىڭ سوڭى تاڭەرتەڭگى ساعات 10-دا سول كىسىنىڭ كابي­نەتىندە كەزدەسۋ تۋرالى ۋاعدامەن اياقتالدى. نە بۇيىمتايى بولۋى مۇمكىن؟ قاي پىكىردەن باس تارت دەيدى؟ قالاي باس تارتامىن؟ ال قىزمەتكە شاقىرسا, ارينە, بارمايمىن. قۇداي ساقتاسىن!
سول شەشىممەن تاڭەرتەڭ مۇرا­جايعا بارسام, ءلايلا مۇحتارقىزى مەنەن دە ەرتە كەلىپ الىپتى. مەكەمتاس اعامەن بىرگە كىرىپ, سالەم­دەسە بەرگەنىمدە ستولدىڭ ۇستىندە سول جىلى جارىق كورگەن «بەي­ۋاق» اتتى كىتابىمنىڭ اشىق جاتقانىن كوردىم. بەتتەرى سىزىلعان. دەمەك, قازاقشا ءتۇسىنىپ وقيتىن بولعانى عوي, ءسىرا, دەگەن وي جىلت ەتتى. ورىندىققا وتىرار وتىرماستان ول كىسى باستىرمالاتا:
– تۇرسىن قۇداكەلدى ۇلى! مەنىڭ سىزگە ءبىر ءوتىنىشىم بار. ەگەر اۋەزوۆ­تىڭ رۋحىن سىيلاساڭىز, ءوتىنىشىم­نەن باس تارتپاڭىز! – دەگەندە ورنىما وتىرا كەتتىم.
كىم اۋەزوۆتىڭ رۋحىن اتتاپ كەتە الادى؟! ءتۇنى بويعى سىلتاۋىم جەلگە كەتتى:
– ءسىز مەنىڭ ويىمدى ءتۇسىندىڭىز عوي دەيمىن, – دەگەندە باسىمدى ءۇن­سىز يزەۋدەن باسقا امالىم قالمادى:
– وي, مەن ءسىز كەلىسپەيدى عوي دەپ قاتتى ۋايىمداپ ەدىم. جاقسى بولدى! مەن الپىس تورتكە كەلگەندە ءمۇل­دەم قىزمەتتەن كەتەمىن. ال ەكى جىلدان كەيىن ورنىمدى سىزگە بەرە­مىن. ويتكەنى ءسىز اۋەزوۆتى سۇيەسىز. مەن ءسىزدىڭ بار جاز­عانىڭىزدى وقىپ شىقتىم. ەش پىكىرىڭىزگە قار­سى بولمايمىن. لايىقتى ادامدى ىزدەپ ءجۇر ەدىم. ءبارى ءوزىڭىزدى ايتادى. راحمانقۇل بەردىباي ۇلى, سەرىك سمايىل­ ۇلى, مىنا مەكەمتاس مىر­زاحمەت ۇلى, تۇرسىنحان ءابدىراح­مان­قىزى, ءبارى دە. وزگە دە سىيلى ادامدارمەن اقىلداستىم. ال ەندى بۇل مۋزەيدە عىلىمي دارەجەسىز جۇمىس ىستەۋگە بولمايدى. مەن مىنا «بەيۋاعىڭىز» ءۇشىن ديسسەرتاتسيا جازباي كانديداتتىق دارەجە بەرۋدىڭ امالىن قاراستىرىپ قوي­دىم. جو-جوق, ءسىزدى ابىگەرگە سالمايمىن. ال اۆتورەفەراتتى ءسىز ءبىر اپتادا جازاسىز. ەڭ قيىنى فيلوسوفيادان تاپسىرۋ. ول اداممەن ءوزىم كەلىسەم. قىزمەتكەرلەردى ىرىكتەپ الىڭىز. ال, وسىدان 10 جىل بۇرىن سىزگە ارحيۆكە رۇقسات بەرمەگەنىمدى تۇنىمەن ەسىمە تۇسىرە المادىم. وعان شىن نيەتىممەن وكىنىپ, كەشى­رىم سۇرايمىن. قازىر ساعات ون بىردە ينستيتۋتتا كەڭەس. سوعان قاتىسى­ڭىز. ال قۇتتى بولسىن, ورنىڭىزدى كورسەتەيىن, – دەپ بار جۇمىستى مەن ءۇشىن ءوزى ەكى-ءۇش مينۋتتىڭ ىشىندە شەشىپ تاستادى.
رۋح تۋرالى ايتقان سوڭ باسىم ءيىلىپ, ءۇنسىز كونىپ قالعانىم راس ەدى. مىنا سوزدەردىڭ اراسىندا دەمىمدى ىشىمە تارتىپ العان مەن تۇندەگى ويلارىمدى زۋىلداتا جونەلدىم. رايىنان قايتار دەگەن دامە دە بار. مەكەمتاس اعام سانىمدى شىمشىلاپ, كوگەرتۋگە اينالدى. وعان دا قارا­ما­­دىم. سوڭعى ءسوزدى ايتقاندا ءلاي­لا اپاي ءسال جىميىپ:
– مەن وسى سوزدەردى كۇتكەم ءجا­نە ءوزىڭ تۋرالى تولىق بىلەمىن. ەش­كىم دە بەتىڭە كەلمەيدى. ال ەندى ديس­سەرتاتسيا جايىن ماعان جىبەر. مەن دە ءبىر شارت قويۋىم كەرەك ەمەس پە. ءسويتىپ, باياعىدا سەنى رەنجىت­كەنىم­نىڭ ەسەسىن قايىرايىن. شىن ايتامىن, سونى ەش ەسىمە تۇسىرە الماي قويدىم. ءجۇر, قىزمەتكەر­لەر­مەن جەدەلدەتە تانىستىرايىن. سودان سوڭ ينستيتۋتتىڭ عىلىمي كەڭە­سىنە بارايىق, – دەدى دە وزىمسىنە ورنىنان جىميا تۇرىپ قولىمدى الدى.
بۇكىل عۇمىرىمدى وزگەرتىپ ءجى­بەرگەن وسىناۋ ون مينۋتتىڭ ءىشىن­دە الداعى كۇندەردىڭ سىباعاسىنان مۇلدەم ماقۇرىم ەدىم. قالايىن, قالامايىن, ايتەۋىر ەركىمنەن تىس قاس-قاعىمدا ءلايلا اپاي قالعان عۇمىرىمنىڭ ارناسىن وزگەرتتى دە جىبەردى. اباي ايتقانداي, شىعى­سىم – باتىس, باتىسىم – شىعىس بولىپ شىعا كەلدى.
كوپ كەشىكپەي ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا كەلىپ كىردىك.
مەن اركىممەن سالەمدەسىپ ءجۇر­گە­نىمدە, كەڭەس باستالىپ كەتىپتى. كىرىپ بارعانىمدا سەرىك قيراباەۆ اعا: «مىنا تۇرسىن قاشقاقتاپ ءجۇر ەدى. بىزگە كونبەي, اقىرى ءلايلا اپا­يىنىڭ ءتىلىن الىپتى عوي. اكادە­ميكتەردى ساۋاتسىز دەيتىن پىكىرى بار. ەندى سولاردىڭ قاتارىنا ءوزى دە قوسىلدى. قۇتتىقتايمىز. ازىلدەپ ايتام, ورنىڭدى ەندى تاپتىڭ, جا­زۋشىلىق ەر­كىندىگىڭە ءمىن تاقپاي­مىز», – دەدى. سودان كەيىن ەۆگەنيا ۆا­سيلەۆنا ليزۋنوۆا ورنىنان تۇ­رىپ: «ءلايلانىڭ باۋىرى سەنبىسىڭ», – دەپ قۇتتىقتاپ, قاسىنا وتىر­عىز­دى. تەرەزەنىڭ الدىنداعى سول ورىن ءالى دە ماعان ىستىق كورىنەدى.
مىنە, مەنىڭ موينىما مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ ۇلى سالماعى وسىلاي ءتۇسىپ ەدى.
ول تۇس – تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى جاقىنداپ كەلە جاتقان, بۇرىنعى تۇسىنىك­تەردىڭ كوبەسى سوگىلىپ, زيالى­لاردىڭ اقىل-ويى ەركىن تىنىس الا باستاعان كەز-ءتىن. سونىمەن قاتار پەندەلىك انايىلىقتىڭ دا باس كو­تەرىپ, قۇندىلىقتاردىڭ باعامى وزگەرگەن وتپەلى تۇستىڭ قارساڭى ەدى. ادامداردىڭ مىنەزى, كوزقاراسى, ءجۇرىس-تۇرىسى, كيىم كيىسى, قارىم-قاتىناسى, پەيىلى مەن پيعىلى, سىيلاسىمى مەن سىرى ءسات سايىن قۇبى­لىپ, ساناڭ ساندا­لىسقا تۇسكەن, ءولى­ارا شاق بولاتىن. سو­نىڭ بارلىعى كۇنكورىسكە كەلىپ تىرەل­گەندىكتەن دە عىلىمنىڭ دا جەلىنى سۋالا باستادى. يمپەريانىڭ كۇيرەۋىمەن بىرگە قاتىگەزدىك پەن ىزگىلىكتىڭ ولشەمى ارالاسىپ كەتتى.
مۇنىڭ بارلىعى الماتىداعى ۇلكەن ءۇيدىڭ ءبىرىنىڭ قۇت ۇياسىن ۇستاپ وتىرعان ءلايلا اپايعا قاتتى باتتى. بىراق سىرىن اشىپ, سىنىن بىلدىرمەدى. قانداي كۇي­زەلىستىڭ ءۇس­تىندە جۇرسە دە, ءتىپتى عىلىمي كە­ڭەس­تە وتىرسا دا تۋرا ساعات 12-دە ورنىنان تۇرىپ, جايلاپ باسىپ تولەباەۆ كوشەسىمەن قۇلديلاپ كە­تىپ بارا جاتاتىن. ويتكەنى, ءويت­كەنى… تۋرا ساعات 13-تە قايناعاسى ديماش اعامىز, ديمەكەڭ, دەگدار تۇستىككە وتىراتىن. وسىناۋ كيەلى ەكى ادام اتا مەن كەلىن اراسىنداعى ءجىپسىز سىيلاسىم اكەسى مەن قىزى­نىڭ ارا­سىنداعى سىيلاسىم سياقتى قاسيەتتى ءارى جان سۇيسىنەتىندەي تە­رەڭ ەدى. ديمەكەڭ ۇيدە كوڭىلدى وتىر­سا, كەلىنى ءلايلا اپاي تۇزدە جارقىن جۇرەتىن. ديمەكەڭنىڭ قابا­عىنا كۇننىڭ دە كولەڭكە تۇسىرگەنىن قالامايتىن.
بىردە اۋەزوۆ قورىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتقانىمدا: «ءبىر توپ ادامدار ديماش احمەت ۇلىنىڭ دا قورىن قۇرۋدى ۇسىنىپ ءجۇر. ول كىسى ازىرشە قارسى. الدىن كەسىپ وتپەيىك. ادەپ ساقتايىق», دەدى. كۇندەر ءوتىپ جاتتى. تەلەفون شالىندى. تۇتقا­نى كوتەرگەنىمدە ار جاعىنان قار­لى­عىڭقى داۋىس: «ءلايلا اپايىڭىز بار ما ەكەن؟» – دەدى. تۇلا بويىم شىمىرلاپ كەتتى. ساسىپ قالىپ: «اسسا­لاۋ­ماعالەي­كۋم!», – دەدىم – «ءا, سەن الگى ءلايلانىڭ باۋىرى تۇر­سىنسىڭ با؟ ءلايلانى قۋاندى­رىپ جۇرگەنىڭە راحمەت. ەكەۋمىز كارى قۇدامىز عوي. جاقسىلاپ ءبىر اڭگى­مەلە­سەرمىز. سەندەر مۇحاڭنىڭ قو­رىن قۇرماق­شى ەكەنسىڭدەر. سونى ماعان قاراتىپ, كەشىكتىرمەسىن دەپ, جاڭا عانا كەلى­سىم بەردىم. قۇرىل­تايىن مۇحاڭنىڭ مۇراجا­يىندا وتكىزىڭدەر دەدىم. سونى لايلاعا دەر كەزىندە ايتۋ كەرەك بولىپ تۇر. ءسويتىپ, سەندەردىڭ دە جولدارىڭدى اشىپ بەرەيىن دەدىم. قارسى ەمەس­سىڭ بە؟», – دەپ جۇمساق ك ۇلىپ قوشتاستى.
بۇل نەتكەن مادەنيەت, بۇل نەت­كەن سىيلاسىم! ديمەكەڭ مەن كەلىنى ءلايلا اپايدىڭ اراسىنداعى كيەلى قۇرمەت وسىنداي ەدى.
ءسويتىپ, ءلايلا اپاي ەكەۋمىزدىڭ ارا­لىعىمىزداعى ەڭ باستى «وتكەل» الىندى. ديمەكەڭ مەنى جاتسىنبادى, باۋىرىنا تارتتى. ءتىپتى «كارى قۇدا» – سارسۇيەك بوپ شىعا كەلدىم. بۇل دەگەنىڭ ۇلكەن سەنىم ەدى. ءبىر كۇنى: «ءلايلانىڭ باۋىرى سەنسىڭ بە؟ مەن سەنىڭ جەزدەڭ بولامىن», – دەپ جايدارى ك ۇلىپ اسقار مەڭ­لى­احمەت ۇلى مۇراجايعا كەلگەن سوڭ, وعان: «مەن دە سەنىڭ جەزدەڭمىن», – دەپ اسانباي اسقاروۆ قوسىلدى دا ەليتانىڭ ەسىگى جايلاپ اشىلا بەردى. ديمەكەڭنىڭ وزگە دە تۋىستارى, دوستارى, جيەندەرى وزىمسىنە باۋىرىنا تارتتى. بۇل, ارينە, مەن ىستەۋگە ءتيىستى جۇمىستىڭ ەڭ وزەكتى دانەكەرى ەدى. ول ورتانىڭ سەنىمىنە كىرمەسەڭ مۇنداعى قىزمەتكەرلەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۇرا­جايىنا كەز­دەيسوق كەلىپ قالعان بىرەۋ رە­تىندە قابىلدايتىن. ال ولاي كورىنۋ ماعان قورلىق ەدى.
سول العاشقى بوي ۇيرەتۋ بارىسىندا, جاڭا جىلدىڭ قارساڭى بول­عاندىقتان با, ءلايلا اپايدىڭ ءوزى داستارقان جايىپ, قىزمەتكەرلەردىڭ باسىن قوسىپ, ەڭ جاقىن قۇربى, دوس­تارى ماحفۋزا, ورازگۇل اپايلاردى شاقىرىپ, تانىستىرۋ ءراسى­مىن وتكىز­دى. جالپى, ءلايلا اپاي بۇل جاعىنا كەلگەندە جومارت ءارى ءمارت ەدى. اكەسىنەن قالعان ءۇي-ىشىلىك ءداس­تۇر بويىنشا شامپاندى اۋلاداعى قارعا جاسىرا كومدىرىپ, وتىرىستىڭ اياعىنا تامان ءبارىمىز دە سونى ىزدەۋگە شىق­تىق. سول مۇحاڭ سالعان داستۇرمەن دالاعا شىعىپ, شامپاندى اشىپ, ءماز بولا ءجۇرىپ ءدام تات­تىق. سونداي وتىرىستاردا اكەسىن ەسكە الاتىن.
ول ءوزىنىڭ تىرشىلىگىندە ەشقان­داي مۇقتاجدىقتى كورمەي, بىراق ورىنسىز ەركەلىككە بوي الدىرماي بۇلا ءوستى. ال اكەسىنىڭ ەركەلەتكەن نە ءوزى ەركەلەگەن ساتتەرىن سونداي ءبىر ساعىنىشپەن, جاراسىمدى ماق­تا­نىش­پەن جىميا وتىرىپ اڭگىمە­لەيتىن. بەگىمنىڭ بەگى, ءارى ەركە, ءارى وتە نازىك جاندى مادەنيەت يەسى, قايران ءلايلا اپاي – ءلايلا مۇح­تارقىزى سول جولى:
– مۇحتار ومارحان ۇلى 1954 جىلعى جاڭا جىلدى ماسكەۋدە قارسى الاتىنىن ايتىپ: «ءلايلا­جان! مەن وسى مەرەكەنى وزىڭە تويلاپ بەرىپ بارىپ اتتانسام دەيمىن. مەن دە ستۋدەنت بولعامىن. سولار ريزا بولاتىنداي كەش ۇيىمداستىر. دوستارىڭنىڭ ءبارىن شاقىر. سەرگي­تىن شاعىم ەندى تۋدى. داستارقانى جومارت, قىزۋى مەن قىزىعى مول بولسىن. ەش­تەڭەدەن قىسىلما. ءبارى­نىڭ اكەسى پروفەسسور ەمەس شىعار ء(وزىنىڭ پروفەسسور اتاعىن ەرەكشە ماساتتانىپ ايتاتىن). الگى سۋگروبتى ۇمىتپا!», – دەدى. وي, قۋان­عانىم-اي! ەشتەڭەدەن ايانعانىم جوق. دوستارىمنىڭ ءبارىن جيدىم! ءماس­كەۋ دۇكەندەرىندەگى كەرەك زاتتان الما­عانىم جوق. سونداي ءبىر ريزا, سالتاناتتى كەش بولدى. ستۋدەنتتەر: «مۇحتار اۋە­زوۆتى كورە­مىز,» – دەپ قۋانادى. ال مەن اكەمنىڭ قاسىمدا بولعانىنا قۋانا­مىن. شامپاندى دالاداعى قارعا تىعىپ قوي­دىم. ءتۇن ورتاسىنان اۋا بارلىعىمىز شىعىپ, كۇرتىك قار­دىڭ استىنان سۋىق شامپاندى ال­عاندا, ستۋدەنتتەر تاڭ قالدى. مۇح­تار ومارحان ۇلىنىڭ ۇيدە سونداي ادەتى بولاتىن. سول كەش ەسىمنەن كەتپەيدى. قازىر دە سوندا بولعان­دار ۇمىتپاي ايتىپ جۇرەدى. اسقار مەڭلى­احمەت ۇلىمەن دە سول كەشتە جاقىن تانىس­تىم,– دەگەن ەدى سونداي ءبىر راحاتتانعان سەزىممەن.
بۇل – اكەلى-بالالى ەكەۋى ماساتتانسا – ماساتتاناتىنداي كۇن ەدى. ويتكەنى ول كۇن – ماسكەۋگە باسپانالاپ بارعان مۇحتار اۋەزوۆتى ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسور­لى­عىنا بە­كى­تۋ تۋرالى بۇيرىق بەرىلىپ, بەس جىل­عا سوزىلعان قۋعىننان قۇتى­لىپ, ەركىن تىنىستاعان ءسات بولاتىن.
كوكتەم كۇندەرىنىڭ بىرىندە ءلايلا اپاي مۇراجايدى ءوزى ارالاتىپ ءجۇرىپ تانىستىردى. مۇحاڭنىڭ كوزى تىرىسىندە قان­داي زات قاي جەردە تۇردى, ونىڭ قانداي تاريحى بار, نەگە بىلاي وزگەرتتى, سونىڭ بارلى­عىن اسىقپاي ايتىپ بەردى:
– ول كەزدەگى يدەولوگيالىق-مۇ­راجايلىق ۇستانىم بويىنشا مە­مۋارلىق كورمەلەرگە ونشا ماڭىز بەرىلمەيتىن. ءبارى دە يدەياعا باعىن­دىرىلاتىن. ەكىن­شىدەن, ۆالەنتينا نيكولاەۆنا دا: «ءبىزدىڭ تۇتىنعان زاتتارىمىز كىمگە كەرەك, ودان دا جازۋشىلىعى اشىق كورىنسىن», – دەپ ءوتىنىش ەتتى. سول ۋاقىتتا الماتىدا جا­زۋشىلاردىڭ كەزەكتى قۇرىل­تايى وتەتىن بولىپ, ءبارىن دە قاربالاس ىستەدىك. ءبىراز زاتتارىن شولپان اتاداعى ساياجايعا بەردىك, – دەپ ءتۇسىندىردى.
مۇراعاتتاردى تانىستىرا كەلىپ, ءلايلا مۇحتارقىزى وزىنە ءتان جۇمساق جىميىسپەن:
– تۇرسىن! سەن الاش تاريحىمەن اينالىسىپ ءجۇرسىڭ عوي. بىزدە ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ قىزى ليزا اليحانقى­زىنىڭ اكەمە تاپسىرعان ءارحيۆى بار. ونىڭ تاريحى بىلاي. ەلۋىنشى جىلدار­دىڭ ەكىنشى جارتىسىندا مۇحتار ومارحان ۇلى ءماس­كەۋگە كەلىپ, ءبىر سالتاناتتى جينا­لىسقا قاتىستى. ەكەۋمىز تەاترعا باردىق. فويەدە ءبىر ايەل انادايدان: «ءاي, مۇحتار!», – دەدى وكتەم داۋىس­پەن. اكەم دە تەز ۇيىرىلە كەتتى. مەن بۇرىن ول كىسىگە مۇنداي وكتەم سويلەگەن ادامدى كورگەن ەمەسپىن. اكەمنىڭ الدەبىر بەيتانىس ايەلدىڭ الدىندا ەلپەكتەگەنىنە تاڭ قالدىم. ەكەۋى ۇزاق شۇيىركەلەستى. قوشتاسقاننان كەيىن ماعان بۇرى­لىپ ماڭىزدى كەيىپپەن: «بۇل – ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ قىزى ليزا, سماعۇل ءسا­دۋاقاسوۆتىڭ ايەلى. جاستىعىمىز دا, دوستىعىمىز دا جا­راسقان ادام ەدى. ءۇيىن­دە سما­عۇلدىڭ ءبىراز ءارحيۆى ساقتالىپ قالىپتى. سونى ماعان تاپسىر­ماق», –  دەدى. ارادا ءبىراز كۇن وتكەن سوڭ سول ءارحيۆتى الماتىعا الىپ كەتتى. وسى جايدى ۆالەنتينا ني­كولاەۆناعا ايتقا­نىمدا: «بوكەي­حانوۆ – بۇلاردىڭ كوسەمى. ول ءوزى سونداي سۇستى, مىسى باسىم ادامتىن. لەنين­گرادتاعى ءبىزدىڭ ۇيىمىزگە كەلەردە مۇحتار سونداي قاتتى ءابى­گەرمەن دايىندالاتىن. ونىڭ الدىندا بالاشا ەلپەك قاعاتىن. مەنىڭ دە بەتىنە قاراپ سويلەۋگە باتىلىم جەتپەيتىن. قورقاتىن­مىن. ال سماعۇل ءبىز ۇيلەنگەن جىلدارى اقشا جىبەرىپ تۇراتىن»,– دەدى. ول ارحيۆ وسىندا. نە بار ەكەنىن تولىق بىلمەيمىن. سەن كور, – دەپ تالاتبەك اكىمگە مۇرا­عاتتاردى الدىردى.
مۇراجايدىڭ قولجازبا ءبولىمى­نىڭ يەسى تالاتبەك اكىم ۇسىنعان ورامدا: 1.جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «اقبىلەك» رومانىنىڭ قولجازباسى. 2.جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ انكەتالىق سۇرا­عىنا 1927 جىلى 3-عينۋاردا قايىر­عان جاۋابى. 3.مۇحتار اۋەزوۆتىڭ انكەتالىق جاۋابى. 4.بەرنياز كۇ­لەەۆ­تىڭ 2 تومدىق ولەڭدەر جيناعى. ىشىندە اڭگىمە, قاراسوزدەرى ارالاس­قان رومان بار. 5. ءارتۇرلى قيىن­دىلار مەن ۇزىندىلەردىڭ ىشىندە «ء21/ىV.22 ج» دەپ قول قويىلعان س.سادۋاقاسوۆتىڭ «سارسەنبەك» دەگەن رومانى بار ەكەن. بەرنيازدىڭ ءوزىمىز بىلەتىن, 1968 جىلى شىققان «ايتشى, اق قايىڭ» اتتى جيناعى قىسقارىپ شىققان عوي. ال مىنا تولىق نۇسقاسى باسىلىم كورمەگەن. ونى تالانتتى دا ويلى سىنشى تۇرسىنجان شاپايعا, ال سماعۇلدى ديحان قامزابەككە ۇسىندىم. سما­عۇلدىڭ مۇراعاتى ديحاندى دوكتور­لىققا جەتكىزدى.
سودان باستاپ مەنىڭ كوكەيىمدى: «قالايدا مەمۋارلىق مۇراجاي جاساۋ كەرەك», – دەگەن وي مازالاي باس­تادى. سول ءۇشىن قىرعىز اعايىن­دارعا بارىپ, ونداعى االى توقوم­باەۆتىڭ مۇراجايىن كورىپ, تۇگەل­باي سىدىقبەكوۆپەن اڭگىمەلەسىپ, ويىمدى ساباقتاعىم كەلدى. «ماناس» ەپوسىنا قاتىستى كوپتەگەن دەرەكتەر جينادىم. ونىڭ ءوزى دەربەس اڭگىمە. بۇدان كەيىن ءبىزدىڭ ۇيدەگى جاماعاتىمىز جول اپاتىنا جولى­عىپ, التى اي توسەك تارتىپ قالدى. سوعان قاپتالداسا جانىبەك كار­مە­نوۆ تە جول اپاتىنان قازا تاۋىپ, كىربىڭدى كۇندەر كوبەيىپ كەتتى…
ءلايلا اپايدىڭ ءبىر تاڭ قالار­لىق مىنەزى ىرىمعا سونداي سەنەتىن. مەنى الگىندەي ساتسىزدىكتەر اينالدىرىپ كەتكەندە كادىمگىدەي قينا­لىپ: ۇشىق­تاتىپ ال دەگەندەي ەمەۋرىن بىلدىرگەنى دە بار. ءتىپتى, ەگەر جا­ڭىلماسام, مەنىڭ سىرتىمنان سونداي ءبىر مىناجاتتىق ءراسىم جاسادى-مىس دەگەندى ەستىپ قالعان دا سياق­تىمىن. الدە ماعان سولاي كورىندى مە, كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر اق تىلەۋىن اياماعانى انىق. شىركىن, سونداي مەيىرىمنىڭ الا­قانىندا ءجۇر­گەن كۇندەر-اي دە­سەڭ­شى. كوك­تەمگى 8 ناۋرىز مەيرا­مىنداعى وتىرىستا ءلايلا اپايدىڭ بىلاي دەگەنى بار.
– سونداي ۇلكەن, اقىلدى ادام بولعانىنا قاراماستان, پاپام ىرىمعا قاتتى سەنەتىن. بىردە شىمكەنتتەن قابا­عىن شىتىپ كەلدى. سويتسە, قاجىمۇ­قاننىڭ تۇرعان ۇيىنە بارعاندا ەسىك الدىنداعى كىشكەنە تاسقا ءسۇرىنىپ كەتىپتى. سونى كوڭىلىنە قاتتى الىپ: «ياپىرماۋ, قاجەكەڭدى رەنجىتكەن جەرىم جوق ەدى. ارۋاعى مەنى نەگە شالدى ەكەن, ءا», – دەپ كادىمگىدەي الاڭداپ ءجۇردى. پاپامنىڭ ىرىمشىلدىعىن مەن كان­ديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاي­تىن كەزدە تاعى دا ءبىر بايقادىم. قاتتى تولقىدىم. سونىڭ الدىندا پاپام مەن ديپلوم قورعاردا ماعان قۇنانبايدىڭ شاپا­نىنىڭ ءبىر ءتۇي­مەسىن سىيعا تارتىپ تۇرىپ: «ەلۋىن­شى جىل­دارداعى قيىن كەزدەردە مەن وسى تۇيمەنى قالتاما سالىپ الاتىنمىن. مىنبەگە شىعىپ, سويلەر كەزدە وسى تۇيمەنى الا­قانىما سالىپ الامىن دا, ىشتەي قۇنان­باي­دىڭ ءارۋا­عىنا ءبىر سىيىنىپ الىپ, سويلەي ءجو­نەلەمىن. ايتەۋىر ءبارى دە ءساتتى اياقتا­لاتىن. ەندى سەن ال. اتاڭ­­­نىڭ ارۋاعى سەنى قولداپ ءجۇر­سىن», – دەگەن بولاتىن. قورعاۋ ءسو­زىندە سول تۇيمەنى قالتاما سالىپ الدىم دا, قولىما قاتتى قىسىپ تۇرىپ «تاك شپاريل» دەيسىڭ. قالاي اياق­تاعا­نىمدى بىلمەي قالدىم. كەيىن سونى باقىلاپ وتىرعان ەۆگەنيا ۆاسيلەۆنا سونداي قىزىق ەتىپ اڭگى­مەلەپ, جۇرتتىڭ ءبارىن كۇل­دىر­گەنى بار. كەيىن سول ءتۇي­مەدەن القا جاساپ, دوكتورلىق قور­عاعاندا ونى موينىما تاعىپ الدىم. مامام: «ال قۇنانبايدىڭ نەمەرەسى ەندى توقتا­ماي سويلەيدى», – دەيتىن ءوت­كەن­دى ەسكە الىپ: «ارينە, ول سەنىڭ اتاڭ ەمەس, مەنىڭ اتام. سوندىقتان دا مەنى قولدايدى. تەك بۇل جولى ەشكىمگە ايتىپ قويما», – دەۋشى ەدىم ماماما. سول تۇيمە, مىنە, – دەپ موينىنا اسقان القا­سىن كورسەتتى.
جالپى, ۇلى ادامداردىڭ تاعدى­رىن زەرتتەپ, ۇرپاقتارىمەن ارالاسۋ – اسا شەتىن ماسەلە. وتباسىلىق قۇپياسى مەن جەكە ومىرىنە قاتىستى ۋاعدا بەرە وتىرىپ سۇرايتىن شىن­دىقتار بولادى. ونداي سىرتقا شىقپايتىن وقيعالار مەن ءۇي-ءىشى­لىك قارىم-قاتىناستار اباي مەن اۋەزوۆتىڭ دە ومىرىنە مولىنان تيە­سىلى. مۇراجايدىڭ ىشكى-سىرتقى جاعد­ايىمەن ابدەن تانىسىپ, عىلىمي جۇمىستاردىڭ باعىتىن, قىزمەتكەرلەردىڭ مۇمكىندىگىن ءبىلىپ, ءتيىستى تۇجىرىم مەن اتقارىلۋعا ءتيىستى ىستەردىڭ جوسپارىن جاساپ, ماماندارمەن اقىلداسىپ بولعان سوڭ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي مەرەكەگە بايلانىستى قاۋلىنىڭ نۇسقاسىن عالىم دوسكەنوۆ ەكەۋمىز دايىنداپ الدىق. سودان سوڭ ءلايلا اپايمەن وڭاشا ۇزاق سويلەستىم.
اڭگىمەنى وتە قينالا وتىرىپ تىڭ­دادى, مۇراجايدىڭ مۇلدەم قاۋساپ تۇرعانىن ەستىگەندە سەنبەدى, ارالاتىپ كورسەتكەن سوڭ, ادەتتە­گىدەي قولىن كەۋدەسىنە اپارىپ تۇرىپ: «ساقتاي گور! مەن ءدال مۇنداي كۇيدە ەكەنىن بىلمەپپىن. بۇرىن نەگە ويعا كەلمەگەن. زامان بولسا مىناۋ, ەندى بىزگە كىم قول ءۇشىن بەرەدى؟ ساقتاي گور!», – دەگەندە كوزىنەن جاسى ىرشىپ كەتتى. ماعان دا وڭاي سالماق ەمەس. ءۇنسىز قالدىم. بولمەسىنە بارىپ ۇزاق وتىرىپ, ءبىر ۋاقىتتا مەنى شاقىردى دا بىردەن ءوزىنىڭ بايىپتى مانە­رىمەن, بىراق ناقتىلاپ بىلاي دەدى:
– ماعان قانشا اۋىر بولعانى­مەن شىندىقتى ايتقانىڭ جاقسى بولدى. ساعان مۇراجايدىڭ ۇيىم­داس­تىرىلۋ تاريحىن ايتايىن. مۇح­تار ومارحان ۇلى دۇنيەدەن قايتقان كەزدە قازىرگى تولەباەۆ – فۋرمانوۆ, اباي – قۇرمانعازى كو­شەلەرىنىڭ اراسى بوس بولاتىن. بۇل اكادەمياعا قاراستى جەر ەدى. تەك قانىش يمان­تاي ۇلى مەن ءبىزدىڭ ءۇي عانا بار-دى. جازۋشىلار وداعى مەن عىلىم اكادەمياسى مۇحتار ومارحان ۇلىن ۇلكەن باق­شانىڭ تۋرا ورتاسىنا جەرلەۋدى ۇسىنىپ, مينيسترلەر كەڭەسىنە ۇسىنىس جاساپ, ولار وعان قولداۋ كورسەتتى. الايدا ۆالەنتينا نيكولاەۆنا قارسى بولىپ: «مۇح­تاردىڭ زيراتىنىڭ قاسىندا قالاي تۇرامىز؟», – دەدى. بۇل دۇرىس قار­سى­لىق ەدى. ديماش احمەت ۇلىنىڭ قولداۋىمەن اۋەزوۆتى ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ ءجو­نىندەگى قاۋلى ونىڭ قىرقى بەرىلگەنشە شىعىپ ۇلگەردى. ينستيتۋتتىڭ, تەاتردىڭ, كوشەنىڭ اتى بەرىلدى. ينستيتۋتتىڭ جانىنان اۋەزوۆ مۇرالارىن زەرتتەۋ ءبولىمى اشىلدى. كەيىن سول ءبولىمنىڭ نە­گىزىندە وسى مۇراجاي قۇرىلدى. تىكەلەي قالاعا قاراستى بولسا, مۇراجاي عانا بولىپ قالاتىن ەدى. سوندىقتان دا «پۋشكين ءۇيى» سياق­تى جازۋشىنىڭ شىعارماشى­لىق جانە عىلىمي مۇرالارىن زەرتتەپ, جاريالاۋ ماقساتىندا مۇراجايدىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ قاراما­عىن­دا بولۋىن قالادىق. قازىر, سەن ايتقانداي, مۇراجاي رەتىندە وعان ءتيىستى ورىندار قارجى بولمەيدى, تەك زەرتتەۋ جۇمىستارى عانا ءجۇر­گىزىلەدى. قالاي بولعان كۇننىڭ وزىندە مۇراجاي اكادەميانىڭ قۇرا­مىندا بولعانى دۇرىس. ال جەكە عىلىمي ورتالىق رەتىندە وعان جوعارعى ورىندار رۇقسات بەرە مە, جوق پا؟ بۇل قالپىمەن مىنا ءۇيدىڭ كۇيى كەتەتىنى انىق.
مەن بىلاي شەشتىم: بۇل ماسە­لەمەن اينالىسۋعا مەن ساعان تولىق ەرىك بەرەمىن. عىلىمي جۇمىستى دا قولىڭا ال. قىزمەتكەرلەردى دە ءوزىڭ ىرىكتە. ەلۋ تومدىق باسىلىمدى مىنا كۇيدە شىعارا المايسىڭ. ەش­كىمنىڭ بەتىنە قاراما. قاۋلىنىڭ نۇسقاسىمەن ۇيدە وتىرىپ اسىقپاي تانىسايىن. ال قيمىل ەركىندىگى تۋرالى سەرىك سمايىل ۇلىنا ايتامىن. ءبىزدى قولدايدى. ايتپاقشى, كانديداتتىق قورعاۋ ءۇشىن فيلوسوفيادان جانە شەت تىلىنەن ەمتيحان تاپسىرۋ كەرەك. ەڭ قيىنى سول. مەن ونىڭ مەڭگەرۋشىسىمەن كەلىسىپ, سەنى تىزىمدەتىپ قويعام. كەشە دە ءسوي­لەستىم. كەلەسى اپتادا ەمتيحان. مەڭ­گەرۋشىسىنە بارىپ جولىق. ال اعىلشىن ءتىلىنىڭ ورنىنا اراب تىلىنەن تاپسىرۋعا ماسكەۋدەن كەلى­سىم كەرەك ەكەن. وعان دا حات جازدىم. زويا سەرگەەۆنا كومەكتەسۋگە ۋادە بەردى. تەك اۆتورەفەرات جازساڭ بولدى, – دەدى.
مۇنداي قامقورلىقتى بۇرىن­دى-سوڭدى ەشكىمنەن ەستىپ, كورمە­گەن مەن, كادىمگىدەي تولقىپ كەتتىم. ول كىسى ءبىر ادامعا جاقسىلىق جاساسا, ماعان-اق جاساعان شىعار.
فيلوسوفيادان ءبىر اكادەميك پەن مۇحامەدجان قاراتاەۆتىڭ ۇلى مەرلان الاتىن بولدى. مەرلاننىڭ ءۇنى جىلى. ال قاباعىن تۇيگەن اكادەميك اعاتايىم… ول كىسىنىڭ بۇي­رىق رايمەن: «كەڭەس فيلوسوفتارىنان كىمدى بىلەسىڭ؟ – دەگەنى. – تازا فيلوسوفتان يلەنكو عانا بار. قالعان­دارى: فيلوسوفيا تاريحى مەن كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى تاپتىق سانانىڭ وزگەرۋى سياقتى ەڭبەك جاز­عان تۇسىندىرۋشىلەر,» – دەپ قويىپ قالعانىم. اعاتايىم قاتا­رىنان ءۇش ەكى قويدى. – «ەندى مەن قويايىن», دەپ تابەلدى تەز الىپ ۇلگەر­گەن مەرلان وعان ءۇش قويدى. ورنىمنان كوتەرىلە بەردىم. سو­ڭىم­نان قۋا شىققان مەكەڭ: «جاندى جەرىنە ءتيىپ كەتتىڭ. بۇل كىسى كولحوزداستىرۋ كەزىندەگى شارۋالار­دىڭ ساناسىنىڭ ويانۋى تاريحىنان قور­عاعان. الايدا جاڭاعى ادامنان باسقا تازا فيلوسوف جوق… ءۇش ەكى, ءبىر ۇشپەن, قورىتىندىڭ باعاڭ ءۇش بولدى,» – دەدى ك ۇلىپ. ەمتيحاننان سوڭ ءلايلا اپايعا قىسىلىپ-قىم­تىرىلاپ ازەر كەلدىم. – «وي, ءوتىپ­سىڭ عوي. قۇتتى بولسىن. ءبىزدىڭ مۋزەيگە جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن ءۇش جازۋشى دا ەمتيحاننان وتە الماي, ەكى جىل تاپسىرعان. قايتا بىردەن ءوتىپ كەتىپسىڭ. جاقسى بولدى,» – دەپ قارسى الدى ول كىسى.
ەمتيحاندى مەن ەمەس, ءوزىنىڭ بەدەلى تاپسىرعانىن قايدان ءبىلسىن. دەگەنمەن دە بولعان جايدان   ەمە­ۋ­­ر­­ىن تانىتىپ ەدىم, ءمان بەرمەگەن بولدى. زادى, مەنەن بۇرىن حابارىن الىپ ۇلگەرگەن سياقتى. اۆتو­رەفە­راتتىڭ ورىسشاسىن ءوزى رەداكتسيالاپ شىقتى. پىكىرلەردى دە ءوزى ۇيىم­داس­تىردى. ماعان تەك مىنبەگە كوتەرىلۋ عانا قالدى.
قورعاۋدان كەيىن سول كۇنى ز.قاب­دولوۆ, س.قيراباەۆ, ز.احمەتوۆ, ر.بەر­دىباەۆ, م.مىرزاحمەتوۆ سياق­تى ءۇل­كەن كىسىلەر تۇڭعىش رەت ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ تابالدىرىعىن اتتادى. ءلايلا اپاي بارىنەن بۇرىن كەلىپ, كىتاپ­تارعا قاراپ, ءبىر كەزدە توبەدەگى جا­لا­ڭاش شىراققا كوزى ءتۇسىپ, ۇزاق قارادى. تۇسىنە قويدىم, جازۋ­شى­نىڭ وسىنداي جۇپىنى بولاتىنىنا تاڭىر­قاعان سياق­تى. سول ساتتە, 86-جىلعى 16 جەلتوقسان كۇنى جازۋشىلار وداعىنىڭ قابىرعا­سىنان ءتۇسىرىلىپ جاتقاندا ۇيگە الىپ كەلگەن ديمەكەڭنىڭ پورترەتىن كورىپ قۋانىپ كەتتى. سول ساتتە: «ءبىرىنشى, اكادەميك اعامنان بارىپ كەشىرىم سۇرايىن. ەكىنشى, ءبىر ليۋسترا الىپ, ءۇيدىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, ءلايلا اپايدى قوناققا قايىرا شا­قىرايىن,» دەگەن وي كەلدى. اۋرۋ­حاناعا تۇسەر الدىندا: «ديمەكەڭ­نىڭ جاڭار­تىل­عان بولمە­سىندەگى ليۋسترا سونداي جاقسى. ساعان سىيلا­عىم كەلىپ ءجۇر, بازارلىق ءۇشىن, پورترەتىمەن جاراسىپ تۇرادى,» – دەدى جىميىپ.
جاراسۋىن جاراسار ەدى عوي, بىراق… وعان قايىرىمى قىسقا ءومىر مۇرشا بەرمەدى-اۋ.
ول كەزدە اسا قيىن كەزەڭدەر كۇتىپ تۇردى. ونىڭ بارلىعىنا توقتالىپ جاتپايمىن. تەك ءلايلا اپايعا قاتىستى جايلاردى قامتىپ وتپەكپىن. ول وتە ءبىر قيىن جىلدار بولاتىن. مۇراجايدىڭ قىزمەت­كەر­لەرى عىلىمي ءبولىمنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە جالاقى الادى, ال مۇرا­جاي-ءۇي اكادەميانىڭ رەسمي قارا­جاتتىق ەسە­بىندە جوق, تەك جالپى عيماراتتىڭ ساناتىندا. سوندىقتان دا كورمەلەر ءبىر مەرەيتوي مەن ەكىنشى مەرەيتويدىڭ قار­ساڭىندا عانا قايتا جاساقتالادى ەكەن. ءتىپتى, قۇبىردان سۋ كەتسە, ينستي­تۋتتىڭ شارۋاشىلىق باسشىسىنا حابارلايسىڭ, ول قوعامدىق عىلىم­دار بولىمىنە بارادى, ول ادام اكادەميا پرەزيدەنتىنە, ول شارۋا­شىلىق بولىمىنە پارمەن بەرەدى. سونىمەن ەكى كۇن ۋاقىت كەتەدى ء(بىر رەت سولاي بولعانى دا بار). ءوز بەتىنشە دەربەس عىلىمي جۇمىس جۇرگىزە المايدى. مۇراجايدى قا­لا­نىڭ ەسەبىنە وتكىزۋ جانە قي­سىن­سىز. ال كۇردەلى جوندەۋگە اكا­دە­ميا­نىڭ قاراجاتى جوق. وسى ماسە­لەنى ينستيتۋت ديرەكتورى س.قي­راباەۆ اعاعا ءتۇسىندىرىپ ەم: «تو­لىعىمەن قولدايمىن. مەنىڭ اتىمنان حات جاز. ءىسسپاردا ءجۇر­سەم…», – دەپ قولىن قويۋعا رۇقسات بەردى. وسى ماعىنالاس پىكىردى اكا­دەميانىڭ پرەزيدەنتى ك.ساعاديەۆ اعامىز دا ايتتى. مەنىڭ ۇكىمەتتى حاتتىڭ استىنا العان «شابۋىلىم» وسىلاي باستالدى.
ءوز جازعان حاتىم وزىمە قايتىپ كەلە بەردى. سوندا دا قايتپادىم. بىردە ءلايلا اپاي ولجاستى ەسىنە الىپ, سوعان كىرىپ شىعۋىمدى ۇسىندى. كەشكە قاراي ول­جەكەڭە كىرە سالا زاماناقىردى ءتوندىردىم. ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى ءسوزىن ايتىپ, ءار جەرگە تەلەفون شالدى. پرە­زي­دەنتسىز بۇل ماسەلە شەشىل­مەي­تىندەي سىڭاي باي­قالدى. حاتتى تاس­تاپ كەتتىم. ءلايلا اپايعا ايتىپ ەدىم, كادىمگىدەي قۋانىپ قالدى. ەرتەڭىندە ول كىسى ەمدەلۋگە جاتۋعا ءتيىستى ەدى. كەنەت… تاڭعى 8-دە تەلەفون شالىنىپ, قوڭىراۋ سوققان جىگىت پرەزيدەنت اپپاراتىنان ەكە­نىن, جاڭا عانا سۇلەيمەنوۆتىڭ پرەزيدەنتكە كىرگەنىن, ساعات 9-دا شۇ­­عىل تۇردە مۇراجايعا كەلۋىمدى بۇ­ي­ىردى. ءلايلا اپاي اۋرۋحانادا, ول ۋاقىتتا قالتافوننىڭ جوق كەزى. الىپ-ۇشىپ مۇراجايعا باردىم. ارحيتەكتور-كونسترۋكتورلار س.تاشكەنباەۆ پەن ش.ماتايبەكوۆتى شاقىرىپ ۇلگەردىم. ساعات 11-دە پرەمەر-ءمينيستردىڭ سول كەزدەگى ورىنباسارى ع.ابىلسەيىتوۆ, اكادەميا پرەزيدەنتى ك.ساعاديەۆ, ءما­دەنيەت ءمينيسترى ت.ماماشەۆ, قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى جانە ولجاس­تىڭ ءوزى كەلدى. جاعدايدى ايتىپ مەن دە زۋىلداي جونەلدىم. قۇجاتتاردى جاساۋعا قارجى ءبولىنسىن جانە مۇ­را­جاي بۇگىننەن باستاپ جابىلسىن دەپ پارمەن بەرىلدى. مۇرا­جايعا دەربەس مەكەمە رەتىندە قۇجاتتار جاساپ, قاۋلى دايىنداۋدى تاپسىردى. ۇيىمداستىرۋ ءىسىن باس رەداك­تورلىقتان مۇراجايعا قىزمەتكەر رەتىندە كەلۋگە كەلىسىم بەرگەن عالىم دوسكەنوۆكە تاپسىردىم دا, ءوزىم ءلايلا اپايعا قاراي الىپ ۇش­تىم. ءارى كوڭىلدەنىپ, ءارى مۇ­ڭايىپ, ءارى الاڭداي وتىرىپ تىڭدادى. «بار ەرىك وزىڭدە, مۇراجاي ساعان امانات», – دەگەن سوزدەردى باسا ايتتى. مەن ازىلگە قاراي الدارقاتا بەردىم. سالماقتىڭ اۋىرى ەندى تۇسكەنىن سەزدىم. بۇل 1993 جىلدىڭ 24 ءساۋىرى ەدى.
ءلايلا اپاي ءومىرىنىڭ سوڭعى ءبىر جىلىندا ونداي قينالىستاردى كوپ كوردى. اسىرەسە, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۇراجايى قاتتى الاڭداتىپ, ءومىرى تابالدىرىعىن اتتاماعان مەكەمە­لەردى ارالاپ, قىسىلا وتىرىپ قار­جى تۋرالى اڭگىمەلەگەندە كوزىنە جاس ءۇيىرىلىپ قالاتىن. سول كەزدەگى ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى ع.باي­نازا­روۆقا, جوعارعى كەڭەستىڭ ءتور­اعاسى س.ءاب­دىلدينگە, عىلىم سالاسىنان دەپۋتات بوپ سايلانعان ءو.جولداسبەكوۆكە باردىق. سىرتقا شىققان سوڭ قول ورامالىمەن كىرپى­گىندەگى شىقتى ءسۇرتىپ تۇرعانىنىڭ سان رەت كۋاسى بولدىم. ەڭ سوڭىندا ءبىر ۇلكەن بانكتىڭ توراعاسى قابا­عىن قارىس جاۋىپ, اۋەزوۆ دەگەن ەسىمنىڭ وعان ەشقانداي بەدەل ەمەس ەكەنىن ايتقاندا, بۇرىننان ناۋقاس­تانىپ جۇرگەن ول: «قۇداي ساقتا­سىن!» دەپ جۇرەگىن ۇستاپ شىعىپ ەدى. سودان ەكى كۇن وتكەن سوڭ اۋرۋحاناعا ءتۇستى. بۇل جولى وسى ۋاقىتقا دەيىن قويىلىپ كەلگەن دياگنوزدىڭ تەرىس ەكەندىگى, قولقا تامىرىندا سىزات بار بولعانى انىقتالىپتى. القىنا تىنىس­تاپ وتىردى. زويا سەرگەەۆنانىڭ قايتىس بولعانىن دەر كەزىندە ەشكىم بىلمەي قالعانىن, ونىڭ ۇيىندەگى مۇلكىن كۇتۋشى ايەلدىڭ بىلدىرتپەي سىرتقا تاسىپ, ۇپتەگەنىن, بىراق ول كىسىنى ەستە قالدى­رارلىقتاي شارا قاراس­تىراتىنىن ايتتى. ويىمدا ەش كۇدىك جوق مەن كوڭىلىن كوتەرۋگە تىرىستىم. ءبىر ساعاتتاي اڭگى­مەلەسىپ, قاپەرسىز مامىردىڭ دەمالىسىنا شىقتىق. كۇتپەگەن جەردەن اسقار مەڭلىاحمەت ۇلى وكىنىشپەن: «تۇر­سىن, ءلايلا اپايىڭنان ايىرىلىپ قالدىق…», – دەپ حابارلاعانى. ءدۇ­نيەدەن قايتاردا دا ۇلى ديارعا: «مۋزەي, مۋزەي, مۋزەي!» – دەپ قايتالاپ كەتىپتى. ءوزى تۋرا 30 جىل باسقارعان مۇراجايدىڭ مەڭگە­رۋشىسى تۋرا اكەسى سياقتى 64 جاسقا ەكى اي قالعاندا كوز جۇمدى.
ءوزىنىڭ جەكە باسىنان ءۇي-ءىشىنىڭ باقىتىن جوعارى قويدى. حالقى­نىڭ قىزى, ەلىنىڭ كەلىنى, كەلىندە­رىنىڭ ەنەسى بولا ءبىلدى. ول كىسى ءبىز ءۇشىن مۇحاڭنىڭ ءتىرى كوزىندەي ەدى. اتتەڭ, مۇراجاي ءۇشىن ەڭ ءبىر قيىن كەزەڭدە كوز جازدىرىپ كەتتى. بىراق, قازاق حالقى باردا مۇحتار اۋە­زوۆتىڭ ەسىمى ەشقاشان ولمەيدى. ەندەشە, سول ءبىر قاسيەتتى شاڭىراق­تىڭ اياسىنان كەلەر ۇرپاق ءلايلا مۇح­تار­قىزىنىڭ دا جۇرەك جىلۋىن, جانار مەيىرىمىن سەزىپ تۇرارى انىق. ءلايلا اپايدان كەيىن كەنەت ەرنار مۇحتار ۇلى, ودان كەيىن دي­مە­كەڭ ومىردەن قايتتى دا, بۇرىنعى كوز­قاراستار مەن قاتىناستارعا باس­قا پيعىلدار ارالاستى. بەت شىرايىن بەرگەندەر جۇزدەرىن تەرىس بۇر­دى. الايدا: «اماناتتى پارى­زىڭ­نىڭ بار­لىعى دا ورىندالدى, مۇرا­جاي دا قالپىنا كەلدى, «اۋەزوۆ ءۇيى» عىلىمي-مادەني ورتالىعى بولىپ قۇ­رىلدى. س.قيراباەۆ, ز.احمەتوۆ, ت.كاكىش, ر.نۇر­عالي, ب.مايتانوۆ سياقتى عالىمدار مەن ج.اۋپباەۆ, ع.دوسكەن سياقتى ارحيۆ جۇ­مى­سىنان قايتپايتىن ازاماتتار قىز­مەتكە تارتىلىپ, 100 جىلدىق مەرەيتوي دا سالتاناتپەن ءوتتى, ەلۋ تومدىق اكا­دەميالىق باسىلىمدى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگى دە تۋدى, تەك سونىڭ قىزىعىن كورۋگە جازبادى, سىزگە, ءلايلا اپاي!», – دەپ وسى ەستەلىكتى اياقتاعىم كەلەدى.
تۇرسىن جۇرتباي,
جازۋشى.