وبىر-ويران
(قاز-قالپىندا)
– تىلەۋلەس اعانى تانىمادىڭ با؟ – قۇلاعىمنىڭ تۇبىنە سىبىرلاعان مەشىتبەك تاياعىن تىقىلداتىپ, اسحانانىڭ بيىك تابالدىرىعىن ارەڭ-مارەڭ اتتاپ, ىلگەرى ۇمسىنعان قاريانىڭ ىزىنەن تەسىلە قاراعان كۇيى. – جاڭا سالەمىن سەلقوس الدىڭ عوي. قاتتى قارتايىپ, ءمۇجىلىپ-اق كەتىپتى.
– رايكوم اعا ما؟ قۇداي اقى, راس, تانىعام جوق. ايتپەسە ءجون سۇراسپايمىن با؟ قاپ, ۇيات بولدى-اۋ!..
– ءجا-راي-دى. ءجۇر, ءبىز دە ىشكە كىرەيىك. اسابا جۇرتتى زالعا شاقىرىپ جاتىر. “جار-جاردى” ايتۋعا دايىنداپ جاتقان سەكىلدى. رەتى كەلسە, ءۇزىلىستە جولىقتىرام. بار جايدى ءوز اۋزىنان ەستىرسىڭ…
(قاز-قالپىندا)
– تىلەۋلەس اعانى تانىمادىڭ با؟ – قۇلاعىمنىڭ تۇبىنە سىبىرلاعان مەشىتبەك تاياعىن تىقىلداتىپ, اسحانانىڭ بيىك تابالدىرىعىن ارەڭ-مارەڭ اتتاپ, ىلگەرى ۇمسىنعان قاريانىڭ ىزىنەن تەسىلە قاراعان كۇيى. – جاڭا سالەمىن سەلقوس الدىڭ عوي. قاتتى قارتايىپ, ءمۇجىلىپ-اق كەتىپتى.
– رايكوم اعا ما؟ قۇداي اقى, راس, تانىعام جوق. ايتپەسە ءجون سۇراسپايمىن با؟ قاپ, ۇيات بولدى-اۋ!..
– ءجا-راي-دى. ءجۇر, ءبىز دە ىشكە كىرەيىك. اسابا جۇرتتى زالعا شاقىرىپ جاتىر. “جار-جاردى” ايتۋعا دايىنداپ جاتقان سەكىلدى. رەتى كەلسە, ءۇزىلىستە جولىقتىرام. بار جايدى ءوز اۋزىنان ەستىرسىڭ…
“توي جىرىنىڭ” تاماشا اۋەنىنە ەلىتكەن كوپشىلىكپەن بىرگە ءبىز دە العا جىلجىدىق. شوق-شوق گۇل كوتەرگەن ءۇلكەن-كىشى. جايراڭداعان, ك ۇلىمدەگەن جاستار. كوبىن جىعا تانىمايمىن. باس يزەسىپ وتكەندەردىڭ كەسكىن-كەلبەتتەرىنە قاراپ, الدەكىمدەرگە ۇقساتامىن. شىرامىتقاندارىمنىڭ دەنى اينا-قاتەسىز كەلگەنىنە ءمازبىن. ءبىرىنىڭ كوزى, ەندى ءبىرىنىڭ سويلەۋ ماقامى, ال ءۇشىنشى ءبىرىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنا شەيىن تۋرا سويىپ قاپتاعانداي اكە-شەشەلەرىنەن اينىمايدى-اۋ. اندا-ساندا باسىمىز قوسىلىپ, ارقا-جارقا بوپ قالاتىن اۋىلداستاردىڭ توي-تومالاعىنا جينالعاندا ەلدىڭ جاڭالىعىن ەستىپ, اجەپتەۋىر مارقايار ەك. سوڭعى جىلدارى اكە-شەشەلەرىمىزدىڭ كوزىن كورگەندەر قاتارى سيرەگەندەي. قالت-قۇلت ەتىپ, ءبىر-بىرىنە سۇيەنگەن ءبىرلى-جارىمىنىڭ ءوزى العاشقى ۇزىلىسكە ارەڭ شىدايدى. توبە كورسەتكەندەرىنە ريزا-حوش. سوندىقتان دا بولار ۇستەل باسىنا وتىرعانعا دەيىن ءوزىم شىرامىتقان اعايىنداردىڭ ءجون-جوسىعىن جانىمداعى تۋعان باۋىرىمداي بوپ كەتكەن مەشىتبەكتەن سۇراستىرامىن دا…
“انا-ۋ, شىلىڭگىر قارا وڭالبەك اقساقالعا ۇقسايتىن ءتارىزدى…”
“مىنا سىرىقتايىڭنىڭ بويى دا, اتا قازداي بالپاڭ-بالپاڭ باسقانىنا شەيىن قۇددى مۇكەڭ – مۇباراك اعادان اۋسايشى. ءاي, وسىڭ جالعىزى سەرىكتەن-اق تۋعان نەمەرەسى شىعار…”
“انەۋ ءبىر بالا قۇشاقتاعان ءتامپىش تاناۋ سۆەتانىڭ كەنجەسى بولار. اۋزىنان ءتۇسىپ قالعانداي, دومالانعان ءبىتىم-پوشىمىنا قاراشى…”
ءوستىپ كىرگەن-شىققانداردى تۇگەندەپ تۇرعانىمدا شەتكەرىرەكتەگى وقشاۋ ورىندىقتا سوقا باسى سوپيىپ وتىرعان رايكوم اعاعا كوزىم ءتۇستى. ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي ەڭگەزەردەي تۇلعاسى ابدەن شوگىپتى. ارسا-ارساسى شىققان ءجۇزى دە سىنىق. ءيىر ءمۇيىز ساپتى تاياعىمەن جەر شۇقىپ وتىر. اۋىلداسپىز. بالەندەي جاقىندىعىم دا جوق. ءايتەۋىر, ءبىر بىلەتىنىم اتقا تىم ەرتە قونعان ادام. ۇزاق جىلدار كولحوز-سوۆحوز باسقارىپ, رايكومعا تابان ىلىكتىرىپ, توڭىرەگىنە توبەدەن قاراپ, “ىشكەنى – الدىندا, ىشپەگەنى – ارتىندا” دەگەندەي زامانىندا وڭدى-سولدى شايقاعان جان. ۇمىتپاسام, زەينەتكەرلىككە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارلىعىنان شىعىپ, ىرگەدەگى الماتىعا كوشىپ كەلگەن-ءدى. قىرىق جىل اتتان تۇسپەگەن ادام تاس ۇيدە قامالىپ وتىرۋشى ما ەدى؟! الدە, قۇرىلىس, الدە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە قاتارداعى جاۋاپتى شەنەۋنىك بوپ ءجۇردى-اۋ دەيمىن. سوندىقتان دا بولسا كەرەك, ءبىزدىڭ سارىەسىك ايماعىنىڭ ۇلكەن-كىشىسى بۇل كىسىنى رايكوم اعا اتاپ كەتكەن. دەگەنمەن, ەجەلدەن ايتقىش قازەكەم ءاماندا ءدال تاۋىپ ايتادى. مەنمەن, تاكاپپار, شەكتەن تىس پاڭ اعامىزبەن ارالاس-قۇرالاس بولماسام دا, الدىنا بىرەر مارتە بارعانىم ەمىس-ەمىس ەسىمدە. ەرتەرەكتە “لەنينشىل جاستا” ىستەپ جۇرگەنىمدە, وبلىس ورتالىعى – تالدىقورعاندا وتكەن ۇلكەن ءبىر باسقوسۋدىڭ (قانداي جينالىس ەكەنىن بىلمەيمىن. كونفەرەنتسيا ما, كەڭەس پە) ۇزىلىسىندە, ەكى-ءۇش كىسىنىڭ جانىندا تۇرعان بەيتانىس اۋىلداس اعاعا ەلپىلدەپ جۇگىرىپ بارىپ ءسالەم بەرەيىن. بالقاشتىڭ جاعاسىنداعى بالىقشى اۋىلداردىڭ بىرىنەن ەكەنىمدى, اتى-ءجونىمدى تاقىلداتىپ جەتكىزەيىن. كەكىرىك اتقان, كوپتى كورگەن كورگەنسىز كوكەم: ء“يا, سەن ءوزىڭ جالايىرسىڭ با, ارعىنسىڭ با؟” دەپ دۇڭك ەتكىزگەن. قاسىنداعىلاردان شىمىرىكسەيشى. الدە “قوتىر ات سوقىر اتقا ءۇيىر”. قىمسىنىپ, ىڭعايسىز ساناماعانىنا قاراعاندا ء“بىر قالىپتان شىققاندار” شاماسى. و كەزدە سارى اۋىز بالاپانمىن, قازىرگىدەي تىسقاققان “اككى” ەمەسپىن. بەتىنە تۇكىرىپ, جالت بۇرىلىپ كەتەتىن. تولە بي بابامنىڭ ء“جۇزگە بولىنگەننىڭ ءجۇزى كۇيسىن” دەگەنىن دە كەيىن ەستىپ ءجۇرمىز عوي.
ايتپەسە… وسى وقيعا وقتا-تەكتە ويىما تۇسسە, قاراپتان-قاراپ قانىم تاس توبەمە كوتەرىلەدى-اي! قۇدايعا شۇكىر, بالا وسپەي مە, جاس ەرجەتپەي مە؟ كەيىن دە تىلەۋلەس اعامەن جەتىسۋ وڭىرىندە وتكەن تالاي-تالاي القالى جيىنداردا, دابىرلاتقان تويلار مەن استاردا كەزدەسىپ قالىپ جۇردىك. يگى جاقسىلار مەن اتاقتىلار قاتارىندا يىق تىرەسىپ سان مارتە قاتار وتىردىق. ءتىپتى, كەي مەزەتتەردە قالامىمنىڭ ارقاسى بولار, مەنىڭ مەرەيىم ۇستەم ءتۇسىپ, مىسىم باساتىن. ءجا, رەتتى تۇستا ايتىپ جاتقانىم دا. تاۋبە! كەۋدەمدى سوقپاي-اق, ورەكپىپ ەلىرمەي-اق ءاۋ باستان تەمىرقازىقتاي بەكەم ۇستانعان “بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا” باعىتىمنان تايعان ەمەسپىن. “اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسقانعا” نە جەتسىن. ويتپەسەڭ, قارسى الدىمدا وتىرعان كوكەمدەر ءار-ءار جەردە كوزگە ىلگىسى كەلمەگەنىن ءىشى قۇرعىر سەزەدى-اۋ. تابالاعاندىق ەمەس, بۇ كۇندە باعى باسىنان تايعان اۋىلداس اعايدىڭ حالى مۇشكىل. جانىڭدى اۋىرتاتىن جاعدايىن دۇشپانىڭنىڭ باسىنا بەرمەسىن. الدەنەشە رەت ەستىگەم. جۇرت اۋزىنا قاقپاق بولا المايسىڭ عوي. ءبارى اراقتىڭ كەسىرى. ايرانداي ۇيىعان ءبىر ۇلكەن اۋلەتتىڭ دۇرىلدەگەن داڭقىنان ايىرىپ, قۇتتى قارا شاڭىراعىن شايقالتىپ, توز-توزىن شىعارعان اششى سۋدىڭ شاتاعى…
تويدى ۇرشىقشا ۇيىرگەن اسابانىڭ بۇيرىعىمەن جار-جار ايتىلىپ, بەتاشار ىرىمدارى جاسالىپ, جينالعاندار ءوز-ءوز ورىندارىنا جايعاسقان. اق تىلەكتەر اقتارىلىپ, ەكى جاسقا باتا بەرگەن ۇلكەندەر ساپىندا تىلەۋلەس اعامىز دا لەبىزىن ءبىلدىردى. كوڭىلى دە, ەكپىنى دە ءپاس. ءبىر جاقسىسى, ۇيرەنشىكتى جاتتاندى مىجىمانى ساپىرماي, قىسقا قايىردى. قۇتتىقتاۋ لەپەسىنىڭ سوڭىن: “قاراقتارىم, وسى پالەدەن اۋلاق بولىڭدار”, دەپ تۇيىندەگەن. رايكوم اعانىڭ ويىن بىرەۋلەر ۇقتى, بىرەۋلەر اڭعارمادى.
ءوز ويىمدى قۇرىقتاي الماي, الاساپىران كۇي كەشكەن مەن تىلەۋلە اعاعا قالايدا جولىققاندى ءجون كوردىم. سىر سۋىرتپاقتاپ بايقايىن, مۇمكىن اڭگىمەمىز جاراسار. قۇر پىش-پىشتان گورى… ءيا, نەسى ايىپ؟
تاعاتسىزدانا كۇتكەن ءۇزىلىس تە جاريالاندى.
– ال, اعايىندار ازداعان انتراكت. ۇلكەندەر جاعى بەل جازىپ, ەمىن-ەركىن تىنىقسىن. جاستار بي مەن ويىن-ساۋىقتى ودان ءارى قىزدىرادى.
اسابانىڭ ءسوز ۇشىعىن سەزە قويعان كوپشىلىك ورىندارىنان ورە تۇرەگەلگەن. وتىرا-وتىرا شارشاعانعا ۇقسايدى. شارشاماعاندا شە. سوڭعى كەزدە قازاقتىڭ تويى مىلجىڭ جينالىسقا اينالىپ بارا جاتىر-اۋ وسى. ءبىرىنىڭ ءسوزىن ءبىرى اينا-قاتەسىز قايتالاپ, توي جۇرگىزۋشىنى تىڭداماي تۇرىپ الادى. كوپ الدىنا قازداي ءتىزىلىپ شىققان قۇدا-قۇداعيلار, كورشى-قولاڭ, جولداس-جورا, كلاستاستار مەن نەمەرەلەر… ساعىزداي سوزىپ, ءجۇيكەڭدى جەيدى. ءار توپتىڭ اتىنان جالعىز بىرەۋى تىلەگىن جەتكىزسە بولادى عوي. جوق! ءمىندەتتى تۇردە ءبارى سويلەۋى كەرەك. ءايتپەسە, قازاق بولا ما؟ داڭعويلىق تىراش…
ات شاپتىرىم زالدىڭ ءبىر بۇرىشىنا وقشاۋلانعان ەجەلگى تانىسىما بارىپ قايتا سالەم بەردىم.
– الگىندە اڭعارماي قالدىم, ءتىلەۋلەس اعا. حال-جاعدايلارىڭىز قالاي؟
– شۇكىر, راحمەت اينالايىن! ءۇستەلدىڭ ۇستىندە شىرامىتىپ وتىردىم. استانا جاقتا دەپ ەستيمىز عوي, ايتەۋىر. امان جۇرسەڭدەر بوپتى. مىنا تويعا ۇيالعانىمنان كەلدىم سۇيرەتىلىپ. – ماڭايىنا جالتاقتاي كوز سالعان ول تاياعىنا سۇيەنىپ, ورنىنان قوزعالاقتاي باستادى. ميىما جەتىپ كەلگەنى “اڭگىمەلەسكىسى كەلمەي تۇر-اۋ”. ءسويتكەنشە سىبىرلاي ءۇن قاتتى. – مىنا ايعاي-شۋىڭنان قۇلاعىم بىتەلىپ قالعانداي. ءجۇر, انەۋ-ۋ ءبىر دالىزدەگى جۇمساق ورىندىقتارعا بارىپ وتىرايىق. ءوزىڭدى كوپ بولدى عوي كورمەگەلى.
– ءيا, ءبىراز ۋاقىت…
– قاراعىم اينالايىن, ءحالدىڭ نەسىن سۇرايسىڭ؟! – دەدى تىلەۋلەس اعا كرەسلوعا جايعاسىپ جاتىپ. – كەل, بەرى تامان. مەنىڭ جاعدايىمدى ەستىگەن شىعارسىڭ. اكەم مارقۇم ايتىپ وتىرۋشى ەدى بالا كەزىمىزدە. “جاقسىنىڭ ارتى جىن بولار”, دەپ. سوندا تۇگىنە تۇسىنسەمشى. توز-توزىمىز شىعىپ, شۇيكەدەي نەمەرەمنىڭ قولىندا قالت-قۇلت كۇن كەشىپ وتىرمىن. ءۇش ۇيىقتاسام, تۇسىمە كىرمەپتى-اۋ, تاعدىردىڭ وسىلايشا اياقتالارىن كىم بىلگەن؟ رايكومدا ءجۇرىپ پەنسياعا ىلىنگەن سوڭ الماتىعا كوشىپ كەلگەنىمدى ءوزىڭ دە بىلەسىڭ. ءومىر-باقي جيناعان قارجىما تاۋ جاقتان ايدىك ءۇي ساتىپ الدىم. اياقتانعان بالالارىمنىڭ ءوز جايلارى بار. استىلارىندا ءماشينە. ەكى ۇل, جالعىز قىزدان كورگەن ءتورت-بەس نەمەرەمنىڭ ورتاسىندا, قۇدا-قۇداعيلاردىڭ جانىندا ءاپ-ادەمى ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي ەدىك. “تاماعى توقتىق, جۇمىسى جوقتىق” نە ىستەتپەيدى دەسەڭشى. ۇلكەن قالانىڭ تىرلىگىنە كۇمپ بەرىپ سۇڭگىپ كەتكەن ءبىزدىڭ اۋەلگى ءسان-سالتاناتىمىز, ويلاپ وتىرسام, ءىشىمدىكتەن باستالىپتى. ەڭ الدىمەن, قۇدا-قۇداعيلارىمىز بوپ, بالا-شاعامىز بوپ الماتىنىڭ تورىنەن ويىپ ۇلكەن ءۇي العانىمىزدى جۋدىق, الماتىلىق بولعانىمىزدى تويلادىق. ەرۋلىككە شاقىرۋ باستالدى ودان سوڭ. بۇرىن قىزمەت بابىمەن تارتىنشاقتاپ جۇرەتىن ءوز باسىم كەلە-كەلە اقاڭدى ەركىن سىلتەيتىن بولدىم. دۋماندى كۇندەر ايلارعا ۇلاستى. انشەيىندە مەنىڭ اۋزىمدى باعىپ وتىراتىن ءبايبىشەم دە شارابىڭا ۇيىرسوق بوپ الدى. سىلتاۋ, سەبەپ تولىپ جاتىر. مەرەكە, توي-تومالاق, تۋعان كۇن… بۇگىن – اندا, ەرتەڭ – مۇندا. جاڭا جىل, 23 فەۆرال – جىگىتتەردىڭ كۇنى, ىلە-شالا قىز-كەلىنشەكتەر مەيرامى… بۇل مەرەكەلەردىڭ اراسىندا وڭكەي تۋعان كۇندەر… قۇدانىڭ, قۇداعيدىڭ, بالالاردىڭ, كەلىننىڭ, نەمەرەنىڭ… ءوستىپ ءبىرىنە ءبىرى جالعاسىپ, كەلەسى جاڭا جىلعا قالاي جەتىپ كەلگەنىمىزدى سەزبەي, باسىمىز اڭكى-تاڭكى. ساعان وتىرىك, ماعان شىن. ءتىپتى, ءۇش ءجۇز الپىس بەس كۇننىڭ بارىندە دە اۋزىمىز ءبىر قۇرعاماپتى-اۋ. مىنەكي, اقىر اياعىندا نە بولعانىن ءوزىڭ كورىپ وتىرسىڭ, قاراعىم. قۇتتى شاڭىراعىمىز شايقالىپ, بۇكىل اۋلەتىمىز قۇرىپ ءبىتتى. قۇرىماعاندا نەسى قالدى. ايتشى ءوزىڭ…
مەن ءۇن-ءتۇنسىز باس يزەگەن بولدىم. ول اششى زاپىران زارىن قايتا توكتى.
– ءىشىپ الىپ كوشەگە شىعىپ كەتكەن جەڭگەڭدى ماشينە قاعىپ كەتىپتى. ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ زورعا دەگەندە مورگتەن تاۋىپ الدىق. ەكى ۇلىم دا سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان سەميالارىنان ايىرىلىپ, قاڭعىپ ءجۇر. اراققا سالىنىپ قايتىس بولعان ۇلكەن كەلىننىڭ ءولىمىن كۇيەۋىنەن كورىپ, قۇدا-قۇداعيىمىز ءبىزدىڭ ۇلدى – وزدەرىنىڭ كۇيەۋ بالالارىن سوتتاتىپ جىبەردى. بالقاشتىڭ تۇرمەسىندە جاتقانىنا ءتورت جىل. وبەكتەتىپ, ەركەلەتىپ وسىرگەن ەكىنشى ۇلىم بيزنەسپەن اينالىسام دەپ مەنىڭ الگى ايدىك ءۇيىمدى كەپىلدىككە سىرتتاي سالىپ جىبەرىپتى. قارىزعا بەلشەسىنەن باتىپ, تۇك شىعارا الماعان. ءوز قولىڭدى ءوزىڭ كەسەسىڭ بە؟ ول دا تەمىر تورعا قامالىپ جۇرمەسىن دەدىك. امالسىزدان ءۇيىمدى بەرىپ, ءويتىپ-ءبۇيتىپ قۇتىلدىم. حال-جاعدايدىڭ نەسىن سۇرايسىڭ. قاڭعىرىپ دالادا قالدىم ەمەس پە. جارتى جىلداي جالعىز قىزىمدى ساعالاپ ءجۇردىم. ماسكۇنەم كۇيەۋ بالام تاياقتاپ قۋىپ شىقتى عوي. الگىندە ايتتىم, قادىرىڭ قاشقان سوڭ كىمگە كەرەكسىڭ. قازىر جۇدىرىقتاي عانا نەمەرەممەن بىرگە تۇرىپ جاتىرمىن. جىلاپ-ەڭىرەپ ءجۇرىپ ىشىمدىك شىرماۋىنا شاتاسقان مەنى بۇل ومىرگە قايتا الىپ كەلگەن وسى ق ۇلىنشاعىم. مۇمكىن, قۇدايدىڭ كوزى تۇسكەن شىعار. دارىگەرلەرگە قاراتىپ, ءارتۇرلى امالدارىن جاساتىپ ارىستان باب اۋليەنىڭ باسىنا تۇنەتىپ, تۇركىستانعا دەيىن اپاردى عوي. مەن مۇنىڭ ءبارىن تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرعانىم, بار جايدى ءوز اۋزىمنان ەستىسىن دەگەنىم دە. جۇرتتىڭ سىپسىڭى ارەگىدىك مەنىڭ قۇلاعىما دا جەتىپ قالادى. نە ءىستەيمىن؟ تالايسىز تاعدىردىڭ تاۋقىمەتى مەن تالكەگى. كورەمىن دە, كونەمىن. “اراق دەگەن جىن ەكەن عوي”, باۋىرىم. دانىشپان اريستوتەل قالاي ءدال تاۋىپ بەينەلەگەن دەسەڭشى.
ىشتەگى شەرىن شىعارعان تىلەۋلەس اعا ورنىنان اۋىر تۇرەگەلدى.
مەنىڭ دە بويىمدى قورعاسىن ويلار مۇلدەم قۇرساۋلاپ تاستاعانداي.
اراق-تاجالدىڭ, اراق-ءازازىلدىڭ, اراق-شايتاننىڭ تالاي ادامنىڭ تۇبىنە جەتىپ, تالاي تاعدىردىڭ شاڭىراعىن شايقالتىپ, تالاي جاندى اق جولدان تايدىرعان وبىر ويرانىن ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەگەي…
جانات ەلشىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
